اگر تخریب باغ‌های تهران را در خبر‌ها جست‌و‌جو کنیم، با سیلی از خبر‌هایی روبه‌رو می‌شویم که از اوایل دهه نود آغاز شده‌اند و تا امروز ادامه دارند. باغ‌هایی که زمانی ریه‌های تهران محسوب می‌شدند، به ساختمان‌ها و برج‌های بلند و کوتاه تبدیل شده‌اند.
به گزارش روز نو بر اساس تحقیقات و تصاویر ماهواره‌ای موجود، تخریب باغ‌ها را می‌توان از سال ۱۳۵۴ ردیابی کرد؛ روندی که تا امروز ادامه داشته و با گذشت هر دهه، باغ‌ها و فضای سبز بیشتری را از بین برده است. آنچه در حال وقوع است، کاهش روزبه‌روز ظرفیت اکولوژیک تهران است؛ روندی که در نهایت سلامت جسمی و روانی شهروندان را به خطر می‌اندازد.
مدتی است ساکنان محله قلهک تهران در خیابان اسلامیه شاهد تخریب باغی هستند که در آن درختان سرزنده، روباه و طوطی وجود داشت. سمیه، یکی از ساکنان منطقه، به «پیام ما» می‌گوید: «خشک‌شدن باغ از سال گذشته شروع شده و در چند ماه گذشته چندین درخت نیز قطع شده است. به نظر می‌آید قرار است برجی بلند و ۱۵طبقه در اینجا احداث شود.» او ادامه می‌دهد: «ما با ۱۳۷ تماس گرفتیم، به شهرداری و بازرسی اطلاع دادیم و پیگیری کردیم، اما هیچ‌کدام به صحبت‌های ما اهمیتی ندادند.»
به گفته او، این اتفاق در باغی می‌افتد که قنات دارد. «حتی درخت‌های سبز را به‌راحتی می‌بُرند و می‌برند. هر روز دست‌کم یک یا دو درخت بریده می‌شود. من فکر می‌کنم زیر این درختان نفت می‌ریزند تا آنها به‌سرعت خشک شوند.» البته تغییر کاربری باغ‌ها و پارک‌های تهران به برج‌های بلند موضوع تازه‌ای نیست و سال‌هاست شاهد آن هستیم.
ما براساس شاخص‌هایی معین درباره تبدیل باغ‌ها قضاوت می‌کنیم
«ناصر امانی»، عضو شورای اسلامی شهر تهران، درباره وضعیت این باغ به «پیام ما» می‌گوید: «در این باغ پنج درخت به‌دلیل وجود آفت خشک شده بود که بر اساس کمیسیون ماده ۷، این درخت‌ها قطع شدند. البته به‌دلیل خشک‌شدن درختان، جریمه‌ای برای فرد خاطی در نظر گرفته شده است.»
او درباره اقدامات شورای شهر برای جلوگیری از تبدیل باغ‌ها به برج توضیح می‌دهد: «پرونده بسیاری از این تغییر کاربری‌ها به شورا نمی‌رسد، بلکه به کمیسیون موضوع ماده ۵ قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مرتبط است. اما مواردی هم که به شورای شهر آمده است، بر اساس شاخص‌هایی مشخص ارزیابی شده‌اند. بر اساس همین شاخص‌هاست که رأی ما به ۹۰ درصد این پرونده‌ها، باغ‌ماندن آنهاست و اجازه تغییر کاربری داده نمی‌شود.»
ارزش اقتصادی برج‌سازی بر اهمیت درختان غلبه کرده است
«هادی کاشانی»، کارشناس فضای سبز شهری، می‌گوید: «ما به‌طور کلی درختان را در معابر، فضای عمومی، اراضی منابع طبیعی و مکان‌های دیگر از دست می‌دهیم. درصد کوچکی از این درختان در املاک مردم قرار گرفته‌اند که یا از روی عمد یا سهواً خشک می‌شوند. در واقع، زمانی که مسائل اقتصادی بر ارزش درخت غلبه کند، برج‌سازی برای مالک در اولویت قرار می‌گیرد. در شرایط اقتصادی کنونی نیز حتی پیش از تهران باید به برج‌سازی در شمال کشور توجه کرد؛ چراکه با توجه به شرایط جنگی، سرمایه‌ها از تهران خارج شده و به‌سمت مناطق امن‌تر رفته‌اند. همچنین مصوبه وزارت مسکن و شهرسازی برای بلندمرتبه‌سازی در سه استان شمالی نگران‌کننده است.»
او درباره فواید و اهمیت درختان و پوشش گیاهی توضیح می‌دهد: «پوشش گیاهی علاوه‌بر تصفیه و تلطیف هوا، به‌عنوان عایق حرارتی، به‌خصوص در اقلیمی مانند تهران که تابستان‌های گرم و خشک دارد، عمل می‌کند. این فضای سبز در برقراری تعادل دمایی مؤثر است و جریان‌های هوایی را در خرداقلیم‌ها به حرکت درمی‌آورد. همچنین با ایجاد چشم‌انداز مناسب، کاهش میزان پوشش سخت شهری و توسعه پوشش نرم، از نظر روانی نیز بر انسان تأثیر می‌گذارد. در حقیقت، نمی‌توانیم محیط‌زیستی انسانی و بدون پوشش گیاهی را متصور شویم، زیرا انسان نمی‌تواند در آن زندگی عادی و سالمی داشته باشد. در استاندارد‌های جهانی نیز برای هر شهروند سرانه فضای سبز تعریف شده است؛ سرانه‌ای استاندارد که برای سلامت انسان ضرورت دارد.»
به‌جز مناطقی خاص، باقی باغ‌ها از بین رفته‌اند
او درباره باغ‌های تهران می‌گوید: «امروزه باغ‌های تهران به‌کلی از دست رفته‌اند. در واقع، آنچه امروز به‌عنوان لکه‌های فضای سبز یا باغ در تهران وجود دارد، بیشتر به ارگان‌های خاصی مانند سفارت‌خانه‌ها، اردوگاه‌ها یا نهاد‌هایی خاص تعلق دارد که همچنان به‌شکل باغ باقی مانده‌اند. متأسفانه طی سه یا چهار دهه اخیر، باغ‌های مهم تهران به‌تدریج از دست رفته‌اند و به‌جز تعداد معدودی لکه در مناطق خاص، به‌ویژه مناطق یک و سه، در سایر مناطق دیگر باغی باقی نمانده است.»
او ادامه می‌دهد: «به نظر می‌رسد در دوره مدیریت شهری آقای حناچی، مصوبات بازدارنده‌ای درباره ساخت‌وساز در لکه‌های سبز تصویب شد، اما مدیریت فعلی شهری و مصوبات آن تهدید‌های جدی‌ای به‌وجود آورده‌اند که می‌توانند محرکی برای نهاد‌ها و ارگان‌ها باشند تا باغ‌های باقی‌مانده را، که حفظ آنها برای نگه‌داشتن حداقل محیط‌زیست شهری ضرورت دارد، از بین ببرند. این لکه‌ها باید باقی بمانند و برای آیندگان حفظ شوند.»
تبدیل باغ‌ها به برج، ظرفیت طبیعی شهر را کاهش می‌دهد
پژوهش «نقشه‌برداری از تخریب باغ‌های شهری در تهران با استفاده از تصاویر لندست» که در سال ۲۰۲۶ در مجله تخصصی «سالنامه انجمن بین‌المللی فتوگرامتری، سنجش از دور و علوم اطلاعات مکانی» منتشر شده است، به اثر باغ‌ها بر هوای شهر و پیامد‌های از بین رفتن آنها می‌پردازد. در این مقاله آمده است که تبدیل باغ‌های تهران به برج و ساختمان‌های متراکم، پوشش گیاهی را کاهش داده و بخشی از ظرفیت طبیعی شهر را برای تعدیل شرایط محیطی از بین برده است. براساس این پژوهش، درختان و پوشش گیاهی باغ‌ها با ایجاد سایه و خنک‌کردن محیط، به کاهش گرمای شهری کمک می‌کنند. بنابراین، جایگزینی آنها با ساختمان‌ها پدیده جزیره حرارتی را تشدید می‌کند و نیاز به سرمایش ساختمان‌ها و مصرف انرژی را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، تخریب باغ‌ها بخشی از خدمات محیط‌زیستی و ظرفیت اکولوژیک فضا‌های سبز را از بین می‌برد و بر کیفیت زندگی شهروندان نیز تأثیر می‌گذارد.
چهره طبیعی محله‌ها تغییر کرده است
پیامد دیگر این روند، تغییر چهره طبیعی محله‌ها و جایگزینی چشم‌انداز‌های باغی با بافت ساختمانی متراکم است. این پژوهش، با بررسی پوشش گیاهی تهران بین سال‌های ۱۹۷۶ تا ۲۰۱۶، نشان می‌دهد که نابودی پوشش گیاهی تهران روندی مستمر داشته و مناطق یک، دو، سه و پنج کانون‌های اصلی این تخریب بوده‌اند. بررسی موردی باغ‌های کن در منطقه پنج نشان داده است که بسیاری از باغ‌های این محدوده تا سال ۲۰۱۶ جای خود را به ساخت‌وساز‌های متراکم داده‌اند. این پژوهش میزان تخریب را در هر دهه محاسبه کرده است؛ در این بررسی، سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ با تخریب نزدیک به ۲۷ درصد از فضای سبز شهری در صدر فهرست قرار دارند. از دیدگاه نویسندگان مقاله، ضعف نظارت بر اجرای قوانین، ابهام در تعریف باغ و سودآوری بیشتر ساخت‌وساز در مقایسه با حفظ باغ‌ها، در تداوم این روند نقش داشته‌اند. در نتیجه این ساخت‌وسازها، شهر علاوه‌بر از دست دادن بخش گسترده‌ای از فضا‌های سبز، بخشی از ظرفیت طبیعی خود را برای بهبود شرایط محیطی و فراهم‌کردن محیطی مطلوب‌تر برای زندگی نیز از دست می‌دهد
