
نشست سهجانبه روسیه، آمریکا و چین با واکنشهای زیادی همراه بود؛ برخی آن را یک دیدار تاریخی دانستند که میتواند مسیر آینده جهان را ترسیم کند و برخی نیز گفتند که این نشست نتایج مشخصی به دنبال نداشت و بیشتر برای جلوگیری از بروز تنش میان سه کشور برگزار شد.
به گزارش روز نو در این میان مسئله ایران هم به عنوان یکی از مهمترین مسائل موجود در دنیا بر این نشست سایه افکنده بود و برخلاف آنچه مطرح میشد ایران وجهالمصالحه میان آمریکا و روسیه و چین قرار نگرفت و حتی اگر چنین قصدی از سوی رؤسای جمهور سه کشور وجود داشت هم به دلیل قدرت و استقلال ایران، اساسا کارت ایران در اختیار روسیه و چین قرار نداشت که چنین معاملهای شکل بگیرد. برای بررسی ابعاد بیشتر این نشست ساعتی را با مسعود ادریسی، سفیر پیشین ایران در لبنان به گفتوگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
نشست سه جانبه رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین را چه طور ارزیابی میکنید؟ برخی تصورات بسیار اغراقشدهای را درباره این نشست مطرح و حتی آن را با نشست یالتا قیاس میکردند/ آیا به نظر شما به آن میزانی که گفته میشد، نتایج مهمی در پی داشت؟
نشست میان شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ بههیچوجه معادل نشست یالتای نبود؛ نشستی که بعد از جنگ جهانی دوم برگزار شد و این چند روز برخی نشست اخیر را با آن نشست مقایسه کردند، زیرا اساسا شرایط کنونی جهان با شرایط دوران برگزاری کنفرانس یالتا تفاوت دارد. کنفرانس یالتا پس از جنگ جهانی دوم و در شرایطی برگزار شد که اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا و آمریکا در جنگ به پیروزی رسیده بودند.
بنابراین، فضای بینالمللی آن دوران با شرایط امروز کاملا متفاوت است. حتی از بیانیه پایانی این نشست نیز میتوان دریافت که یکی از موضوعات مورد بحث، مسئله کنترل تسلیحات هستهای بوده است. آمریکاییها اعلام کردند که حدود چهار هزار کلاهک هستهای در اختیار دارند. روسها نیز از برخورداری از حدود سه هزار و ۸۰۰ کلاهک هستهای سخن گفتند و تعداد کلاهکهای هستهای چین کمتر از این دو کشور است. در ارتباط با ایران نیز، اگر موضوعی در این نشست مطرح شده باشد، آمریکاییها نتوانستهاند موافقت چین و روسیه را در راستای تحقق اهداف خود جلب کنند.
همین که در جریان مذاکرات، چین و روسیه با صدور بیانیهای در ارتباط با همکاری ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کردند که تا زمانی که وضعیت جنگی ادامه دارد، بازدید از تأسیسات هستهای ایران امکانپذیر نیست و نباید انجام شود، نشاندهنده موضع این دو کشور در قبال ایران است که این موضع دقیقا برخلاف خواسته آمریکا بود. به عبارت دیگر، چین و روسیه در همان روزهایی که این نشست برگزار میشد، همراهی خود را با ایران نشان دادند.
در مجموع، در این نشست اتفاقی علیه ایران رخ نداد و آمریکا نتوانست خواستههای خود را به کرسی بنشاند. از سوی دیگر، مسئله ایران موضوع اصلی این نشست نبود و احتمالاً صرفاً در حاشیه مذاکرات، مسائلی درباره آن مطرح شده است. از اخبار منتشرشده میتوان دریافت که نتیجه این نشست به زیان ایران نبوده است. بخش عمده مذاکرات به بررسی نقش سه کشور در عرصه بینالمللی اختصاص داشت.
روسیه و چین آیا دنبال توسعه روابطشان با آمریکا هستند؟ هدف آنها از این نشست چه بود؟
در میان این سه کشور، روسیه بیش از دو کشور دیگر از این نشست منتفع شد، زیرا در شرایطی که همچنان درگیر جنگ اوکراین است، بار دیگر بهعنوان یکی از سه قدرت بزرگ جهان مطرح شد. در مقابل، کشورهای اروپایی بیش از همه از این نشست متضرر شدند؛ به این معنا که سه قدرت مذکور، اتحادیه اروپا را از عرصه تصمیمگیریهای مهم بینالمللی کنار گذاشتند. برای چین نیز میزبانی این نشست بهخودیخود یک موفقیت محسوب میشد.
در مجموع، این اجلاس برای روسیه و چین دستاوردهای بیشتری داشت. روسیه همچنان درگیر مسئله اوکراین است و مواضع اخیر ترامپ درباره جنگ اوکراین نیز بیشتر به نفع روسیه بوده است. اینکه روسیه در ارتباط با اوکراین امتیازاتی دریافت کند و در مقابل، در ارتباط با ایران امتیاز بدهد، موضوعی است که نمیتوان آن را کاملا منتفی دانست. به هر حال، هر کشوری در پی تأمین منافع خود است و تصمیمگیریهای آن به شرایط موجود بستگی دارد. بنابراین، اگر روسها بتوانند در مسئله اوکراین امتیازاتی به دست آورند و در مقابل، در موضوع ایران نیز امتیازی برای ارائه به طرف آمریکایی داشته باشند، بعید نیست که چنین معاملهای صورت بگیرد.
اینکه مدام گفته میشود روسیه و چین میخواهند با کارت ایران معامله کنند، چه قدر درس است؟ اصلا امکان چنین امری وجود دارد؟
ایران وابستگی چندانی به روسیه ندارد که این کشور بتواند بهراحتی درباره ایران با آمریکا معامله کند و معادلات جنگ میان ایران و آمریکا را به سود واشنگتن تغییر دهد. ایران و روسیه همکاریهای اقتصادی با یکدیگر دارند، اما همکاریهای اطلاعاتی و امنیتی دو کشور چندان گسترده نیست. یکی از حوزههایی که روسیه میتواند در آن به ایران کمک کند، استفاده از حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل متحد است.
به این معنا که اگر قرار باشد قطعنامهای علیه ایران در شورای امنیت به تصویب برسد، روسیه میتواند با استفاده از حق وتوی خود مانع تصویب آن شود. خارج از چنین مواردی، دست روسیه برای اثرگذاری بر مسائل مرتبط با ایران چندان باز نیست. به اعتقاد من، ماهیت روابط ایران و روسیه در حدی نیست که مسکو بتواند بهسادگی در ازای دریافت امتیازاتی از آمریکا، امتیازاتی را در ارتباط با ایران به واشنگتن واگذار کند. بااینحال، اگر شرایط بهگونهای باشد که روسیه بتواند در مقابل دریافت امتیازات مهم، درباره ایران نیز امتیازی به آمریکا بدهد، نمیتوان چنین احتمالی را کاملا منتفی دانست؛ البته این مسئله مشروط به آن است که منافع روسیه از چنین معاملهای تأمین شود.
اخیرا الکساندر دوگین، متفکر روس و نزدیک به پوتین گفته است که با یک جهان سه قطبی مواجهیم که در یک تقسیمبندی همه کشورهای جهان در سه قسمت چین، روسیه و آمریکا خلاصه میشوند. آیا هدف ترامپ، شی و پوتین از نشست اخیرشان اعلام چنین تقسیمبندیای بوده است؟
تصور من این نیست که در شرایط کنونی چنین اتفاقی رخ دهد، زیرا روسیه به دلیل جنگ با اوکراین و تحریمهای بینالمللی، با محدودیتهای جدی مواجه است و اساسا فرصت و ظرفیت چندانی برای چنین اقداماتی ندارد. همچنین، برخلاف برخی تحلیلها، اکنون جهان در مسیر شکلگیری یک نظم دوقطبی یا سهقطبی قرار نگرفته است. موضع اخیر دوگین نیز بیشتر با هدف افزایش جایگاه و اهمیت روسیه در معادلات جهانی مطرح میشود.
در حال حاضر، روسیه و آمریکا هر دو درگیر جنگ هستند و در این میان، تنها چین است که بدون گرفتار شدن در چنین بحرانهایی، مسیر توسعه اقتصادی خود را دنبال میکند و هر روز به اقتصاد آمریکا نزدیکتر میشود. در واقع، ادامه جنگها در شرایط کنونی بیش از همه به سود چین تمام شده است. بنابراین، اینکه بگوییم جهان به یک نظام دوقطبی یا سهقطبی تبدیل شده، تحلیل دقیقی نیست. البته روسیه، چین و آمریکا همچنان به دنبال یارگیری، ائتلافسازی و جذب متحدان بیشتر هستند و میخواهند قدرت و نفوذ خود را در عرصه بینالمللی افزایش دهند.
پس از این نشست درباره احتمال بروز جنگ دوباره آمریکا علیه ایران تحلیلتان چیست؟ آیا احتمال جنگی دوباره کم شده است یا زیاد؟
در شرایط کنونی، ترامپ دیگر تمایل چندانی به آغاز جنگ علیه ایران ندارد. او اخیرا اعلام کرد که تا اوایل ژانویه جنگی رخ نخواهد داد. خود آمریکا نیز به این جمعبندی رسیده است که جنگ علیه ایران نتیجه مطلوبی برای این کشور نخواهد داشت. ممکن است آمریکا بتواند خساراتی به ایران وارد کند، اما در مقابل، خود این کشور نیز متحمل خساراتی خواهد شد. در حال حاضر، ترامپ و جمهوریخواهان در آمریکا تحت فشار هستند و اگر جنگ دیگری آغاز شود، موقعیت سیاسی آنها در داخل آمریکا بیش از پیش تضعیف خواهد شد.
به نظر میرسد دولت آمریکا در پی آن است که با نمایش نوعی پیروزی، خود را از باتلاق جنگ با ایران خارج کند. در مقابل، اسرائیل دستکم تا زمانی که بنیامین نتانیاهو در قدرت است، به دنبال ایجاد جنگی تازه است. دلیل این مسئله آن است که اسرائیل بهتنهایی توانایی حمله به ایران را ندارد؛ زیرا به این نتیجه رسیده است که اگر بدون حمایت آمریکا وارد جنگ شود، ضربات بسیار سنگینی متحمل خواهد شد.
درباره نقش اسرائیل بیشتر بگویید. چه تأثیری در معادلات پیش رو میتواند داشته باشد؟
در سفر اخیر رئیس موساد به آمریکا درباره ایران گفتوگوهایی انجام شده و ادعاهای بیاساسی از سوی موساد درباره تلاش ایران برای ترور مقامهای آمریکایی مطرح شده است. به نظر میرسد اسرائیل با طرح چنین ادعاهایی در پی آن است که آمریکا را به حمله مجدد به ایران ترغیب کند. اکنون باید دید اگر دولت آیزنکوت روی کار بیاید، رویکرد اسرائیل در قبال ایران تغییر خواهد کرد یا خیر. بااینحال، تا زمانی که نتانیاهو در قدرت است، باید این احتمال را جدی گرفت که او و دولتش بهشدت به دنبال آغاز جنگی تازه هستند تا موقعیت سیاسی خود را در داخل اسرائیل حفظ کنند.
به اعتقاد من، نتانیاهو تاکنون نتوانسته است پس از جنگ ۴۰روزه، بار دیگر ترامپ را به ورود به جنگ با ایران متقاعد کند. مواضع آمریکا نشان میدهد که ترامپ دیگر تمایلی به ورود مجدد به چنین جنگی ندارد. در حال حاضر، شرایط منطقه بهگونهای است که ایران اعلام میکند قصد دارد نفت خود را صادر کند و اگر مانعی در برابر صادرات نفت کشور ایجاد شود، به آن واکنش نشان خواهد داد. بنابراین، چنین مسئلهای نیز اکنون در معادلات منطقهای مطرح است. از سوی دیگر، گمانهزنیهایی درباره احتمال دستیابی به توافقهایی میان طرفها وجود دارد. بااینحال، تصور من این است که نتانیاهو تا زمانی که در قدرت باشد، همچنان تلاش خواهد کرد آمریکا را وارد جنگ با ایران کند؛ هرچند دولت آمریکا و شخص ترامپ تاکنون علاقه چندانی به چنین اقدامی نشان ندادهاند.
گزینههای پیش روی ایران چیست؟ جنگ پیشدستانه یا مذاکرات؟
به نظر من، ایران نباید به سمت آغاز جنگ پیشدستانه حرکت کند. میتوان برای شکستن محاصره دریایی آمریکا تلاش کرد، اما ورود به یک جنگ پیشدستانه و تمامعیار میتواند زمینهساز شکلگیری اجماعی بینالمللی علیه ایران شود. چنین وضعیتی به نفع کشور نخواهد بود.
در پایان بفرمایید که موضع چین و روسیه در قبال وقوع جنگی احتمالی چه خواهد بود؟
چینیها به دنبال برقراری آرامش و ثبات در منطقه هستند؛ زیرا حجم صادرات و واردات آنها از این منطقه بالاست و روابط اقتصادی چین با کشورهای حوزه خلیج فارس به بیش از ۳۰۰ میلیارد دلار میرسد. علاوه بر این، چین به نفت منطقه نیز نیاز دارد. بنابراین، پکن اساسا تمایلی ندارد که جنگی در خاورمیانه شکل بگیرد. بااینحال، شرایط روسیه تا حدودی متفاوت است. روسیه تا زمانی که درگیر جنگ اوکراین است، چندان علاقهمند نیست که ایران به توافقی قطعی با آمریکا دست پیدا کند و جنگ میان ایران و آمریکا بهطور کامل پایان یابد.
از این منظر، مواضع روسیه تا حدودی با مواضع چین تفاوت دارد. البته نه روسیه و نه چین خواهان وقوع یک جنگ گسترده و تمامعیار در منطقه نیستند. وقوع چنین جنگی بهویژه برای چین بههیچوجه مطلوب نیست. روسیه نیز نمیخواهد شرایط بهگونهای پیش برود که ایران بهطور کامل از دایره نفوذ این کشور خارج شود یا در نتیجه جنگ، چنان تضعیف شود که دیگر نتواند نقش مؤثری در معادلات منطقهای ایفا کند. به نظر میرسد روسیه تا حدی از تداوم تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل استقبال کند، اما خواهان وقوع جنگی گسترده در منطقه نیست؛ جنگی که در نهایت به تضعیف جدی ایران منجر شود؛ بنابراین، اگر شرایط به سمتی پیش برود که وقوع چنین جنگی محتمل باشد، بعید نیست روسیه برای متوقف کردن آن اقداماتی انجام دهد.