
نشست کمسابقه رهبران آمریکا، چین و روسیه در شهر شنژن هرچند با صدور یک اعلامیه مشترک درباره صلح و امنیت بینالمللی پایان یافت، اما نتوانست به انتظارات شکلگرفته درباره دستیابی به توافقهای بزرگ پاسخ دهد. دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین روز پنجشنبه ۱۹نوامبر در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) برای نخستینبار در قالب نشستی سهجانبه گردهم آمدند. دیداری که به گزارش رویترز، حدود ۹۰دقیقه ادامه داشت و موضوعاتی مانند جنگ اوکراین، بحران خاورمیانه، کنترل تسلیحات هستهای و آینده امنیت جهانی در آن مطرح شد. بااینحال، خروجی رسمی مذاکرات بیش از آنکه از تغییر فوری معادلات بینالمللی حکایت کند، نشاندهنده تلاش سهقدرت برای مدیریت اختلافات و جلوگیری از گسترش بحرانهای موجود بود.
استقبال گرم، اختلافات عمیق
مقدمات این دیدار از روز چهارشنبه و با استقبال غیرمعمول شی جینپینگ از ترامپ در فرودگاه شنژن آغاز شد. رییسجمهور چین برخلاف رویه معمول تشریفاتی شخصا به استقبال همتای آمریکایی خود رفت؛ اقدامی که از نگاه ناظران، تلاشی برای نمایش اهمیت روابط پکن و واشنگتن بود. بهگزارش شینهوا، شی در دیدار دوجانبه با ترامپ بر ضرورت ایجاد رابطهای مبتنی بر احترام متقابل، برابری و ثبات راهبردی تاکید کرد. دوطرف همچنین توافق کردند که برنامهای اجرایی برای پیگیری تفاهمهای مربوط به روابط دوجانبه تدوین کنند.
موضوع تایوان، مناسبات تجاری، همکاری در حوزه انرژی و مدیریت مخاطرات هوشمصنوعی از محورهای مذاکرات دوجانبه بود. بااینحال، تاکید پکن بر حساسیت مساله تایوان نشان داد که روابط دوقدرت همچنان با اختلافاتی بنیادین مواجه است.
دیپلماسی ۳ قدرت هستهای
نشست اصلی در اقامتگاه کیلین در شنژن برگزار شد؛ جاییکه رهبران سهکشور در کنار پرچمهای ملی خود قرار گرفتند و سپس پشت میز مذاکرات نشستند. ترامپ در آغاز گفتوگوها این گردهمایی را رویدادی تاریخی توصیف کرد و بر مسوولیت ویژه قدرتهای هستهای برای جلوگیری از گسترش جنگ تاکید داشت.
بهگزارش آسوشیتدپرس، رییسجمهور آمریکا معتقد بود که واشنگتن، پکن و مسکو میتوانند با گفتوگوی مستقیم، برخی از پیچیدهترین بحرانهای بینالمللی را مدیریت کنند. او همچنین از ضرورت کنار گذاشتن شیوههای سنتی و تقابلی دیپلماسی سخن گفت. شی جینپینگ نیز با اشاره به مسوولیت قدرتهای بزرگ در حفظ صلح، بر احترام به حاکمیت کشورها، پرهیز از مداخله در امور داخلی و حل اختلافات از مسیر مذاکره تاکید کرد. پوتین در سخنان خود یادآور شد که سهکشور بهعنوان اعضای دائم شورای امنیت، مسوولیت مشترکی در حفظ امنیت بینالمللی دارند. وی همچنین خواستار تقویت همکاری در حوزه امنیت انرژی، تجارت و مدیریت بحرانهای منطقهای شد.
۴ محور اعلامیه صلح
مهمترین خروجی نشست، انتشار سندی با عنوان «اعلامیه سران آمریکا، روسیه و چین در مسیر صلح» بود که متن آن در وبسایت رسمی کاخ سفید منتشر شد. این اعلامیه چهار محور اصلی داشت. نخست، سهکشور متعهد شدند برای اصلاح ساختار سازمان ملل و افزایش توانایی این نهاد در پاسخگویی به بحرانهای جهانی همکاری کنند. بااینحال، جزئیاتی درباره ماهیت اصلاحات یا تغییر احتمالی ساختار شورای امنیت ارائه نشد.
دومین محور، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای پالایششده نفتی و کمک به ثبات جریان انرژی بود. این توافق در شرایطی اهمیت دارد که جنگ خاورمیانه و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، نگرانیهای جهانی را افزایش داده است.
محور سوم به احترام به مصونیت مقامهای دولتی و حدود صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی اختصاص داشت.
چهارمین توافق نیز، آغاز گفتوگو درباره کاهش مخاطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه تسلیحات اتمی بود. بااینحال، هیچ جدول زمانی یا سازوکار اجرایی مشخصی برای این مذاکرات اعلام نشد.
اوکراین؛ غایب بزرگ اعلامیه
باوجود گمانهزنیهای گسترده، جنگ اوکراین به توافق مشخصی در نشست سهجانبه منجر نشد. بهگزارش آسوشیتدپرس، پوتین پیش از مذاکرات سهجانبه، موضوع اوکراین را در دیدارهای جداگانه با ترامپ و شی مطرح کرده بود. سخنگوی کرملین نیز تایید کرد که این جنگ محور اصلی نشست مشترک نبوده است.
نکته قابلتوجه آنکه در اعلامیه نهایی هیچ اشاره مستقیمی به اوکراین نشد؛ مسالهای که نشاندهنده فاصله دیدگاههای طرفها درباره راهحل سیاسی بحران است. برای روسیه، حضور پوتین در کنار رهبران آمریکا و چین، حتی بدون توافق درباره اوکراین، دستاوردی دیپلماتیک محسوب میشود، زیرا امکان نمایش استمرار جایگاه بینالمللی مسکو را فراهم کرده است. بااینحال، فقدان توافق درباره توقف جنگ نشان داد که دیدار قدرتهای بزرگ الزاما بهمعنای نزدیکشدن مواضع آنان درباره منازعات منطقهای نیست.
ایران و معادله امنیت انرژی
تحولات خاورمیانه نیز در مذاکرات مطرح شد، اما جنگ ایران جایگاهی در متن اعلامیه مشترک پیدا نکرد. در همین رابطه ترامپ اعلام کرد که موضوع ایران در دستور کار قرار داشته و مدعی شد او و شی درباره ضرورت بازگشایی کامل تنگههرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای اتفاقنظر دارند. بااینحال، گزارشهای منتشرشده نشانهای از دستیابی واشنگتن به تعهد مشخص چین یا روسیه برای حل بحران ایران ارائه نمیکنند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که منافع سه کشور در خاورمیانه یکسان نیست. آمریکا بر ترتیبات امنیتی موردنظر خود تاکید دارد. چین نگران ثبات تجارت و واردات انرژی است و روسیه نیز تحولات منطقه را در چارچوب رقابت راهبردی گستردهتر ارزیابی میکند. ازاینرو، تاکید مشترک بر ثبات بازار انرژی را نمیتوان معادل توافقی سیاسی درباره آینده بحران خاورمیانه دانست.
پرونده حساس تسلیحات هستهای
همچنین کنترل تسلیحات هستهای یکی از مهمترین محورهای مذاکرات بود؛ موضوعی که پس از پایان اعتبار پیمان «استارت نو» میان آمریکا و روسیه در فوریه ۲۰۲۶، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بهگزارش گاردین، ترامپ خواهان شکلگیری چارچوبی تازه با مشارکت چین است، اما پکن تاکنون نسبت به ورود به مذاکرات محدودسازی زرادخانههای هستهای موضع محتاطانهای داشته است. تفاوت قابلتوجه اندازه زرادخانههای چین با آمریکا و روسیه، یکی از موانع اصلی چنین توافقی است. در نتیجه، تعهد سهرهبر به آغاز گفتوگو درباره کاهش مخاطرات هستهای را باید اقدامی مقدماتی دانست، نه توافقی برای کاهش تعداد کلاهکها یا محدودسازی عملی تسلیحات.
چالش دیوان کیفری بینالمللی
یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای اعلامیه، تاکید بر مصونیت مقامهای دولتی و مخالفت با آنچه سوءاستفاده از صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی خوانده شد، بود. ترامپ در جریان نشست از عملکرد این نهاد انتقاد کرد و آن را فراتررفته از حدود اختیارات خود دانست.
بهگزارش گاردین، این موضع برای پوتین اهمیت ویژهای دارد، زیرا دیوان کیفری بینالمللی در سال ۲۰۲۳ حکم بازداشت رییسجمهور روسیه را صادر کرده بود اگرچه این اعلامیه بهخودیخود تغییری در اختیارات حقوقی دیوان ایجاد نمیکند، اما میتواند نشانهای از اختلاف قدرتهای بزرگ با بخشی از ساختار عدالت کیفری بینالمللی تلقی شود.
چین؛ برنده دیپلماسی شنژن؟
ارزیابی نتایج نشست صرفا به متن اعلامیه محدود نمیشود. نحوه میزبانی، جایگاه رهبران و پیامهای سیاسی آن نیز از اهمیت برخوردار است. موسسه آلمانی مطالعات چین «مریکس» در تحلیلی درباره نشست تاکید کرد که شی جینپینگ توانست از گردهمایی سهقدرت برای ارتقای جایگاه دیپلماتیک پکن استفاده کند.
بهاعتقاد تحلیلگران این موسسه، چین از یکسو فرصت حضور پوتین در سطح عالی دیپلماسی را فراهم کرد و از سوی دیگر، با استقبال ویژه از ترامپ، اهمیت روابط خود با آمریکا را بهنمایش گذاشت. مریکس همچنین تاکید کرد که نشست نه به توافقی مشابه تقسیم حوزههای نفوذ در یالتا منجر شد و نه چین را به پذیرش تعهدات مشخص برای کاهش تسلیحات هستهای واداشت. در همین حال، روبی عثمان، تحلیلگر موسسه تونی بلر، به آسوشیتدپرس گفت که اولویت پکن، جلوگیری از ورود نشست به اختلافات جزئی و نمایش چهرهای مسوولانه از چین در مدیریت مسائل جهانی بوده است.
تاریخی در شکل، محدود در نتیجه
نشست شنژن از نظر گردهمآوردن رهبران سهقدرت بزرگ جهان، رویدادی کمسابقه بود، اما ارزیابی نتایج آن، نیازمند تفکیک میان اهمیت نمادین و دستاوردهای عملی است.
ترامپ توانست آغاز گفتوگویی تاریخی را در کارنامه سیاست خارجی خود ثبت کند، پوتین فرصت نمایش جایگاه روسیه را بهدست آورد و شی جینپینگ نقش چین را بهعنوان میزبان گفتوگوهای قدرتهای بزرگ تثبیت کرد. بااینحال، جنگ اوکراین ادامه دارد، بحران خاورمیانه بدون راهحل مشخص باقی مانده و توافق عملی برای کنترل تسلیحات نیز حاصل نشده است؛ بنابراین شنژن را بیش از آنکه نقطه آغاز نظم تازهای برای جهان بدانیم، باید تلاشی برای مدیریت رقابت در نظام بینالمللی پرتنش ارزیابی کنیم؛ تلاشی که اهمیت واقعی آن نه در تصاویر تاریخی سهرهبر بلکه در میزان اجرای تعهدات و تحول رفتار آنان در ماههای آینده مشخص خواهد شد.