
نیویورکتایمز به تازگی در گزارشی با استناد به سخنان و مواضع مقامهای آمریکایی، اروپایی و ایرانی نوشته است که پس از نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا، موضع تهران در مذاکرات با واشنگتن سختتر شده است. در این گزارش به ارزیابی تهران از فشار سیاسی داخلی بر دولت آمریکا و همچنین موضوع تنگه هرمز و داراییهای مسدودشده ایران اشاره شده است.
به گزارش روز نو بر اساس گزارشی که خبرگزاری APA از نیویورکتایمز بازتاب داده، جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای با شکست قابل توجهی روبهرو شدهاند و مقامهای ایرانی این نتیجه را واکنش رأیدهندگان آمریکایی به نحوه مدیریت جنگ با ایران از سوی ترامپ ارزیابی میکنند. بر همین اساس، تهران تمایل کمتری به ارائه امتیاز در مذاکرات نشان میدهد و خواستار اقداماتی از سوی واشنگتن از جمله در ارتباط با بازگشایی تنگه هرمز و چارچوب توافق احتمالی، پیش از پیشرفت مذاکرات است.
با این حال، بخش مهم دیگری از گزارش به ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا و اروپا اختصاص دارد که نوشته ایران همچنان به دستیابی به توافق علاقهمند است و آمادگی ادامه مذاکرات را دارد، بهویژه اگر بتواند به داراییهای مسدودشده خود دسترسی پیدا کند. گزارش نیویورکتایمز را میتوان از چهار زاویه بررسی کرد. مسئله نخست؛ انتخابات آمریکا و فرصت چانهزنی ایران است. انتخابات میاندورهای آمریکا، اگرچه رئیسجمهور را تغییر نمیدهد، اما روی فضای سیاسی فعالیت دولت این کشور تاثیر میگذارد و حتی میتواند آن را دگرگون کند. شکست حزب حاکم در انتخابات کنگره نیز پیامدهایی برای قدرت مانور دولت، مناسباتش با قانونگذاران و هزینه سیاسی تصمیمهای پرمخاطره دارد. از این منظر، محاسبه تهران قابل فهم است. چون دولتی که با نارضایتی داخلی و فشار سیاسی مواجه شده، قاعدتا برای کاهش تنش خارجی، انگیزه بیشتری پیدا کند.
اما یک مسئله مهم نیز این وسط وجود دارد که نباید از آن غافل ماند. این که فشار انتخاباتی تاچه حد میتواند به تغییر رفتار دولت آمریکا منجر شود. در واقع چنین فشاری میتواند فضای سیاسی واشنگتن را برای مدتی متشنجتر کند یا خیر؟ بنابراین نمیتوان هر شکست انتخاباتی را به معنای آمادگی دولت برای عقبنشینی در سیاست خارجی دانست. مسئله دوم به تنگه هرمز و تبدیل موقعیت جغرافیایی به قدرت اقتصادی و سیاسی برمیگردد. اشاره گزارش به تنگه هرمز اهمیت ویژهای دارد. این آبراه یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است و اختلال در آن حتی به اندازهای ناچیز میتواند بر بازار نفت، هزینه حملونقل، بیمه دریایی و امنیت انرژی تأثیر بگذارد.
با این حال، قدرت راهبردی کشورمان در تنگه هرمز در صورتی میتواند به یک دستاورد پایدار تبدیل شود که بتوان آن را در یک چارچوب سیاسی و اقتصادی قابل دوام به کار گرفت. تداوم ناامنی در این مسیر، علاوه بر طرف مقابل، میتواند هزینههایی برای اقتصاد ایران، تجارت منطقهای و مناسبات بینالمللی کشور نیز ایجاد کند؛ بنابراین مسئله اصلی، چگونگی تبدیل ظرفیت راهبردی به امتیاز دیپلماتیک است.
مسئله سوم؛ داراییهای مسدودشده و فاصله میان توافق سیاسی و منفعت اقتصادی است. درواقع یکی از مهمترین بخش گزارش نیویورکتایمز همین موضوع است. اگر دسترسی به منابع مالی مسدودشده یکی از انگیزههای اصلی ایران برای ادامه مذاکرات باشد، باید در نظر گرفت که توافق احتمالی چگونه به بهبود واقعی وضعیت اقتصادی منجر خواهد شد. توافقی که روی کاغذ نوشته شود، اما امکان انتقال منابع، انجام مبادلات بانکی، فروش پایدار نفت و دسترسی عملی به درآمدهای کشور را فراهم نکند، قاعدتا از ارزش اقتصادی کافی برخوردار نیست. چون تجربههای مذاکرات قبلی نیز نشان داده که بین اعلام توافق و برخورداری مردم و بنگاهها از منافع آن فاصله وجود دارد. ازاینرو، قابلیت اجرا و ضمانت عملی تعهدات باید به اندازه متن توافق اهمیت داشته باشد.
مسئله چهارم؛ استقلال محاسبات ایران از تحولات سیاسی آمریکا است. مهمترین موضوع راهبردی این است که مگر قرار است سیاست خارجی ایران باید بر اساس تغییرات سیاسی واشنگتن تنظیم شود. انتخابات آمریکا میتواند فرصت ایجاد کند، اما نمیتواند مبنای پایدار سیاست خارجی باشد. دولتها تغییر میکنند، ترکیب کنگره دگرگون میشود و اولویتهای سیاسی واشنگتن ممکن است در فاصله کوتاهی تغییر کند. دراین میان مذاکره نیز در شرایطی شکل میگیرد که کشور بر اساس منافع بلندمدت خود، قدرت اقتصادی، ظرفیت دیپلماتیک و ارزیابی دقیق هزینه و فایده تصمیم بگیرد. تبدیل شکست انتخاباتی رقیب به ابزار چانهزنی، فرصت محسوب میشود. اما گره زدن راهبرد ملی به نتیجه انتخابات کشوری دیگر، میتواند به خطای محاسباتی منجر شود.
مسئله ایران نیز انتخاب میان مذاکره و تقابل بهعنوان دو شعار سیاسی نباید باشد. مسئله سنجش دستاورد هر مسیر است؛ لذا در صورتی که دیپلماسی بتواند هزینههای اقتصادی و امنیتی را کاهش دهد، منابع کشور را آزاد کند و امکان توسعه تجارت و سرمایهگذاری را فراهم آورد، باید از آن بهعنوان ابزاری برای تأمین منافع ملی استقبال کرد. شکست جمهوریخواهان، پنجرهای تازه در محاسبات مذاکراتی گشوده است، اما ارزش این فرصت را نتیجه آن تعیین میکند و ربطی به برداشت اولیه از صندوقهای رأی آمریکا نخواهد داشت. اکنون نیز در صورتی که این بتوانیم به دستاوردی ملموس برسیم میتوان احساس پیروزی داشته باشیم.