
در روزهایی که فضای دیپلماتیک جهان تحت تاثیر تحولات خاورمیانه و گمانهزنیها پیرامون نشستهای سهجانبه میان ابرقدرتها قرار دارد، پرونده ایران بار دیگر به کانون توجه پایتختهای جهان بازگشته است.
به گزارش روز نو در همین راستا، «اعتماد» در گفتوگو با «ماشاءالله شمسالواعظین»، تحلیلگر برجسته مسائل سیاسی و راهبردی به بررسی دقیق وضعیت مذاکرات، اهرمهای فشار ایالات متحده و واقعیتهای ژئوپلیتیک حاکم بر روابط ایران با قدرتهای شرق و غرب پرداخته است. شمسالواعظین با نقد مدلهای کلاسیک مذاکره، معتقد است که ساختار فعلی روابط بینالملل، نه ظرفیت یک «توافق جامع» را دارد و نه اجازه میدهد که قدرتهای شرقی از جمله روسیه و چین در نقش «ضامن» ظاهر شوند، بلکه بهترین شکل تفاهم میان ایران و امریکا یک تفاهم گام به گام، مرحلهای و مسالهمحور است. به این صورت که دو طرف مثلا بر سر بازگشایی تنگه هرمز در ازای پایان محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودی و... تفاهم میکنند و پس از اجرای درست این گام سراغ گام بعدی میروند.
این روزها فضای خاصی در حوزه مذاکرات ایجاد شده است. دبیر شعام اعلام کرده ایران بدون پذیرش پیششرطها هیچ پیشنهادی را بررسی نمیکند. از سوی دیگر نشست سهجانبهای با حضور روسای جمهور ایالات متحده، چین و روسیه در شنزن چین در حال برگزاری است، نشستی که گفته میشود یکی از موضوعات اصلی آن، پرونده ایران است، ارزیابی شما از این تحرکات دیپلماتیک چیست؟
در ارتباط با آنچه در فضای رسانهای و محافل بینالمللی پیرامون «اجلاس آسیا» مطرح شده است، باید به یک نکته بنیادین توجه کرد: ایالات متحده همواره در پی آن بوده است که موضوع ایران را به دستور کار مذاکرات خود با پکن و مسکو اضافه کند. منابع غربی به صراحت اشاره دارند که واشنگتن به دنبال دو خواسته کلیدی است: نخست از روسیه، قطع همکاریهای نظامی با تهران و دوم از چین، توقف کامل خرید نفت از ایران. اما واقعیت موجود با آنچه در واشنگتن میگذرد، تفاوت فاحشی دارد. خبرها حاکی از آن است که چین همچنان با روشهای پیچیده و پنهانی، از جمله شکستن محاصره دریایی و استفاده از کشتیهای کوچک، نفت ایران را دریافت میکند. واشنگتن در تلاش است تا با دادن وعدههای مساعد، پکن را متقاعد کند که ظرفیتهای جایگزین برای تامین نیازهای انرژی چین ایجاد خواهد کرد.
اما سوال اصلی اینجاست: «مابهازای» این معامله چیست؟ باید پرسید ایالات متحده چه وعده استراتژیکی میتواند به پکن یا مسکو بدهد که آنها حاضر شوند همکاری راهبردی خود با تهران را قربانی کنند؟ آیا در موضوع تایوان تحولی رخ خواهد داد؟ آیا امریکا حاضر است در قبال قطع خرید نفت ایران توسط چین، حمایتهای خود از تایوان را متوقف کند؟ چنین دادوستدی، فراتر از سطح روابط دوجانبه است و به مسائل ژئوپلیتیک بین قدرتها برمیگردد. تا این لحظه هیچ گزارش، تحلیل یا حتی نشانهای مبنی بر اینکه چین یا روسیه حاضر باشند چنین هزینهای را بپردازند، وجود ندارد. چین به سادگی میتواند استدلال کند که خرید نفت توسط شرکتهای خصوصی و پالایشگاههای مستقل صورت میگیرد و ربطی به دولت چین ندارد. در مورد روسیه، مساله پیچیدهتر است؛ مسکو درگیر جنگی است که فقط با اوکراین نیست، بلکه با تسلیحات ناتو و اروپا میجنگد. بنابراین در فضای فعلی دیپلماسی، بسیار بعید است که توافق استراتژیکی بین واشنگتن، پکن و مسکو علیه تهران شکل بگیرد.
اگر بخواهیم بدبینانهترین سناریوی ممکن را ترسیم کنیم و فرض بگیریم که چنین توافقی حاصل شود، آیا ایالات متحده قدرت کافی برای تحمیل آن را دارد؟
ایالات متحده در ارتباط با ایران، تقریبا به «سقف نهایی» ظرفیتهای فشار خود رسیده است. وقتی میگوییم سقف نهایی، منظورمان این است که جز گزینههای غیرمتعارف و ویرانگر (مانند حملات اتمی)، واشنگتن عملا ابزار خالی یا «رو نشدهای» در اختیار ندارد. در واقع جایگاهی که ایران امروز به دست آورده ناشی از قدرت درونی کشورمان است نه تکیه به چین یا روسیه یا هر قدرت دیگری. امریکاییها هر کاری که میتوانستند، انجام دادهاند. بیایید به هشدارهای استراتژیک توجه کنیم. ایهود اولمرت، نخستوزیر سابق اسراییل، سخن نکتهبینانهای را مطرح کرده بود؛ او معتقد است که یکی از خطاهای محاسباتی ایالات متحده، وارد شدن به جنگ با کشوری با جمعیت ۹۰ میلیونی است.
ما درباره سرزمینی صحبت میکنیم که بیش از یک و نیم میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد، ۱۵ تا ۱۶ کشور همسایه مرزی دارد و از موقعیت ژئوپلیتیک بینظیری برخوردار است. جنگ با چنین کشوری، یک کابوس استراتژیک است. اولمرت میگوید: «پرسش اصلی این است که چرا استراتژیستهای امریکا، ترامپ را از عواقب این جنگ آگاه نمیکنند؟ جنگ با ایران بلافاصله به معنای بستن تنگه هرمز و نابودی اقتصاد ایالات متحده و جایگاه آن به عنوان یک ابرقدرت است. شاید جواب طرفداران جنگ در امریکا این باشد که «کار را یکسره میکنیم». اما این پاسخ، یک پاسخ متقابل دارد: چرا تا حالا یکسره نشده؟ این چرخه ادعا و پاسخ همینطور ادامه دارد. ایران یک معادله جدید ایجاد کرده است؛ ما با شرایط موجود میجنگیم و همزمان تلاش میکنیم پیامدهای این جنگ -از جمله محاصره دریایی و تحریمها- را خنثی کنیم.» در چنین شرایطی، دشواری کار رهبران چین و روسیه بسیار بالاست.
آنها هر دو پروندههای باز و پیچیدهای با ایالات متحده دارند. افزودن یک پرونده دیگر، آن هم پروندهای که رهبران چین میدانند در آن ایران «نیروی تحت فرمان» آنها نیست و یک متحد و شریک راهبردی مستقل است، دشوار است. بنابراین من طرحهای اینچنینی را چندان جدی نمیدانم؛ مگر اینکه آن را بخشی از تلاش رییسجمهور امریکا برای استفاده از هر مناسبتی جهت تحت فشار قرار دادن ایران بدانیم.
برخی روایتها در محافل دیپلماتیک مطرح است که این نشست سهجانبه نه برای فشار بر ایران، بلکه برای ارایه «تضامین» جهت انعقاد یک تفاهم احتمالی است. یعنی ایران نگرانِ بدعهدی امریکاست و این قدرتها (چین و روسیه) قرار است ضامن اجرای تعهدات شوند. نظر شما چیست؟
این سوال بسیار کلیدی است، اما یک نکته مهم در سایه آن نهفته است که نباید نادیده گرفته شود. حقیقت این است که ابرقدرتها هیچگاه همدیگر را به عنوان «ضامن» رفتار خود نمیپذیرند. این یک اصل در روابط بینالملل است. نه روسیه میپذیرد که ایالات متحده ضامن توافق با اوکراین باشد و نه ایالات متحده میپذیرد که مسکو ضامن تعهداتش به ایران باشد. چرا؟ چون اگر ابرقدرتها ضامن یکدیگر شوند، به این معناست که آن کشور دیگر راه گریزی از توافق ندارد. ایالات متحده نشان داده است که به راحتی میتواند از یادداشتتفاهمهای دوجانبه یا حتی توافقهای چندجانبه مثل برجام ۲۰۱۵ شانه خالی کند.
حالا فکر کنید در خودِ یادداشت تفاهمی که در گذشته میان ایران و امریکا برای حل برخی مشکلات رخ داده، کشورهای واسطهای مثل قطر، عمان یا پاکستان وارد شدهاند. این کشورها بازیگران محترم و خبرهای هستند، اما «ضامن اجرایی» ندارند. آنها توانایی اعمال جریمه یا فشار بر ایالات متحده در صورت نقض تعهدات را ندارند. مسکو و پکن ممکن است تواناییاش را داشته باشند، اما آیا ایالات متحده میپذیرد که آنها ضامن باشند؟ قطعا خیر. بنابراین اگر عدهای خیال کنند پکن و مسکو میتوانند ضمانتهای اجرایی ارایه دهند، دچار سوءبرداشت هستند. واقعیت این است که امریکا از پکن و مسکو میخواهد ایران را «وادار» به پذیرش شرایط کنند؛ نه اینکه ضامن اجرای توافق باشند. آنها حداکثر میتوانند در حد وساطت عمل کنند، نه به عنوان ضامن حقوقی هرگونه توافق با تهران. ایران یک قدرت مجزا از این کشورهاست و هیچ کس بدون رضایت تهران نمیتواند، ایران را مجاب به پذیرش تفاهم یا توافقی کند. تنها منافع ملی ایران است که چنین اقتضائاتی را شکل میدهد.
بیایید به مباحث عینیتر بپردازیم. این روزها صحبت از پذیرش برخی گزارهها در مذاکرات است؛ مثلا پذیرش غنیسازی در سطح ۳.۶ درصد، آزادسازی بخشی از اموال ایران و در مقابل، بازگشایی کامل تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی. آیا چنین دادوستدی امکان تحقق دارد؟
من معتقدم که این نوع توافقات، «توافق جامع» محسوب نمیشوند و اگر بخواهیم به سمت مدل جامع برویم، با شکست مواجه خواهیم شد. باور من بر اساس تجربیات تاریخی این است که توافق با ایالات متحده هرگز نباید به صورت «جامع» دنبال شود. چرا؟ چون پیچیدگی خواستههای دو طرف به قدری گسترده است که یک توافق جامع، پیش از آنکه امضا شود، در جزییات فرو میپاشد. راهحل، دیپلماسی «مرحلهای» است. یعنی طرفین باید پیرامون یک «مساله» خاص (مثلا تنگه هرمز) وارد بحث شوند، توافق کنند، این توافق را برای یک دوره ۶ ماهه یا یکساله اجرا کنند، پیامدهای آن را بر امنیت ملی دو طرف اندازه بگیرند و اگر نتیجهبخش بود، سراغ مرحله بعدی بروند. مدل «سنگ بزرگ علامت نزدن است»؛ درست مانند برجام ۲۰۱۵ که اگرچه توافق مهمی بود، اما فقط روی پرونده هستهای متمرکز بود و بقیه موارد مسکوت ماند.
حالا اگر امریکا و اسراییل بخواهند بحث موشکی یا متحدان منطقهای ایران را هم وارد کنند، دیگر سنگ بزرگی است که به توافق نمیرسد. به ویژه که حالا مشخص شده متحدان منطقهای ایران بسیار جدیتر از آن هستند که قبلا تصور میشد. قبلا میگفتند حزبالله تمام شد، حماس شکست خورد؛ انصارالله ضعیف است، اما امروز میبینیم این جریانها در حال اثرگذاری بر معادلات عربستان، اسراییل و دیگر بازیگران هستند. بنابراین ورود به بحثهای جامع، یعنی «سنگ بزرگ». علاوه بر این، باید به یک نکته ظریف توجه کرد. یک حکیم بزرگ عرب میگفت: انسان هر چیزی را که بخواهد پنهان کند، روزی از زبانش جاری میشود. رییسجمهور امریکا سه روز پیش حرف مهمی زد: «ما اصلا نیازی نداریم که با تهران توافق کنیم.» معنای این جمله چیست؟ معنایش این است که در حال حاضر بنبستی وجود دارد؛ طرف مقابل میگوید من نیازی به توافق ندارم، چون تنگه هرمز باز است و نفت رد میشود.
آنها وقتی میخواهند مذاکره کنند، سراغ مسائل اتمی میروند، اما نه با رویکردِ تعاملی، بلکه با رویکرد «خواستههای حداکثری». از آن سو ایران هم مطالبات حداکثری دارد. نتیجه این برخورد، شکافهای بزرگتر در آینده است. در نهایت، ایران و ایالات متحده باید مذاکرات را از حالت «جامع» خارج کرده و به «توافقهای مسالهمحور با زمانبندی مشخص» تبدیل کنند. این توافقها باید فارغ از اینکه کدام حزب یا دولت در کاخ سفید روی کار است، به یک سازوکار قانونی تبدیل شود. هم تهران و هم واشنگتن باید سازوکارهای حقوقی خود را برای تضمینِ «ادامه مذاکره» فعال کنند، نه اینکه با هر تغییر دولتی، کل مسیر از نو شروع شود. این تنها راهِ خروج از بنبست فعلی است. بر اساس فکت و خبر موثق به شما میگویم که امریکایی که هرگز نمیپذیرفت غنیسازی در ایران اجرایی شود، امروز با غنیسازی ۱.۵ درصد و افزونتر موافقت کرده، اما این ایران است که تلاش میکند طرف مقابل را مجبور به پذیرش خواستههای خود کند.