دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، درتصمیمی که کمتر از یک هفته پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میاندورهای گرفته شد، جی‌دی ونس، معاون خود را از هدایت پرونده مذاکرات با ایران برکنار کرد.
به گزارش روز نو این تصمیم که نخستین بار با پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام شد، نه تنها یک جابه‌جایی در تقسیم کار کاخ سفید، بلکه نقطه پایانی بر واپسین کانال دیپلماتیک فعال میان واشنگتن و تهران است؛ کانالی که قطر و عمان ماه‌ها آن را با میانجی‌گری ونس زنده نگه داشته بودند.
به نظر می‌رسد این برکناری را می‌توان ناشی از چند عامل به هم پیوسته در نظر گرفت؛ نخست، خشم رسانه‌ها و حامیان مالی نزدیک به اسرائیل از مواضع علنی ونس و دوم، تسویه‌حساب انتخاباتی ترامپ با معاونش پس از شکست در کنگره و بیم ترامپ از اینکه ونس در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ چهره‌ای مستقل از خود بسازد و سوم در نهایت بسته‌تر شدن مسیر مذاکرات از نگاه ترامپ که فارغ از نوع نگاه او به ونس، به نظر می‌رسد ترامپ دیگر تمایل واقعی به ادامه تلاش برای مذاکره با تهران ندارد.
لابی اسرائیل علیه ونس
ونس پیش از آنکه با کنار گذاشته شدن از پرونده ایران روبه‌رو شود، از ماه‌ها پیش در تیررس رسانه‌ها و شبکه‌های حامیان مالی نزدیک به اسرائیل قرار داشت. مسئله فقط یک اظهارنظر منفرد نبود؛ مجموعه‌ای از مواضع علنی بود که در فضای رسانه‌ای یهودی و طرفدار اسرائیل به‌عنوان فاصله گرفتن از اسرائیل رمزگذاری شد. ونس گفته بود اعضای کابینه اسرائیل بدون هیچ شکی تلاش کرده‌اند مذاکرات آمریکا و ایران را از مسیر خارج کنند و باید مراقب باشند به دولتی که تنها متحد قدرتمند اسرائیل است حمله نکنند.
او حتی ادعا کرده بود دولت ترامپ نخستین دولتی است که در چهل سال گذشته در برابر اسرائیل ایستاده است. این جملات، در واژگان رسانه‌های یهودی محافظه‌کار، نه تحلیل دیپلماتیک، بلکه تکرار کلیشه یهودستیزی تلقی شد؛ کلیشه‌ای که ادعا می‌کند سیاست آمریکا توسط یهودیان یا اسرائیل کنترل می‌شود. اتهام نزدیکی به تاکر کارلسون، چهره اصلی راست جایگزین و کسی که در همان رسانه‌ها «یهودستیز» خوانده می‌شود نیز این تقابل را تشدید کرد. نتیجه عملی این مواضع در سطح حامیان مالی و فعالان جمهوری‌خواه یهودی ظاهر شد.
گزارش‌های آژانس تلگرافیک یهودی و اورشلیم پست نشان می‌دهد که شمار قابل‌توجهی از حامیان مالی بزرگ یهودی جمهوری‌خواه اعلام کرده‌اند در ۲۰۲۸ از ونس حمایت نخواهند کرد و ترجیح می‌دهند مارکو روبیو نامزد شود. یکی از فعالان جمهوری‌خواه یهودی صریحا گفته است «اکثریت قاطع رأی‌دهندگان، حامیان مالی و سیاست‌گذاران یهودی جریان عظمت دوباره آمریکا مشتاقانه از نامزدی مارکو روبیو حمایت می‌کنند».
چنین رویکردی باعث شد ونس درمیان مهم‌ترین پایگاه مالی و رسانه‌ای حزب جمهوری‌خواه یعنی یهودیان افراطی به چهره‌ای پرمخاطره تبدیل شود. ترامپ نیز که به‌شدت به واکنش‌های این شبکه‌ها حساس است، این علامت را نه به‌عنوان یک اختلاف تاکتیکی، بلکه به‌عنوان هشداری درباره آینده ائتلاف جمهوری‌خواهان با یهودیان برداشت کرد و در محاسبات خود، هزینه حفظ ونس را بیش از فایده آن دانست.
نکته مهم اینجاست که این فشار، یک فشار غیرمستقیم بود؛ به این معنا که رسانه‌ها و حامیان مالی، آشکارا از ترامپ نخواستند ونس را کنار بگذارد، بلکه با ایجاد فضایی که در آن، ونس را یک نیروی مسئله‌ساز معرفی کردند تا ترامپ در موقعیتی قرار بگیرد که خودش این تصمیم را بگیرد. ترامپ نیز با اعلام اینکه «ما به توافق با ایران نیاز نداریم»، در عمل به این شبکه‌ها علامت داد که صدای مخالف اسرائیل در دولت او جایگاه بلندی نخواهد داشت؛ سیگنالی که برای انتخابات ۲۰۲۸ و برای حفظ ائتلاف مالی حزب، مهم قلمداد می‌شود. از طرفی ترامپ اختیار برکناری ونس را ندارد، زیرا چون او با رأی مردم انتخاب شده است، تنها راه برکناری کامل او از دولت، استیضاح است، اما کنارگذاشتنش از موضوع مذاکره با ایران کافی بود تا پیامی روشن به اسرائیل مخابره شود که دولت ترامپ قصد جدال با اسرائیل را ندارد.
تصویه حساب ترامپ پس از باخت انتخاباتی جمهوری‌خواهان
عامل دیگر برای آنکه ترامپ ونس را از مسئله مذاکرات ایران کنار بگذارد، موضع مهم ونس پس از انتخابات میاندورهای کنگره بود. ونس درباره آن انتخابات که جمهوری‌خواهان شکست سختی را تجربه کردند، در یادداشتی در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است. خود رئیس‌جمهور دیشب این را گفت». او اضافه کرد که «اگر کسی معتقد است بهای این جنگ، از دست دادن مجلس سنا برای شش سال آینده، ارزشمند بوده، باید آشکارا از آن دفاع کند».
این جمله در واشنگتن به‌عنوان یک جدایی علنی از ترامپ تفسیر شد؛ تا جایی که بی‌بی‌سی نوشت سابقه نداشته معاون یک رئیس‌جمهور در حال کار، تا این حد آشکارا در یک مسئله کلیدی سیاست خارجی با او دچار اختلاف شود. اهمیت این اظهارنظر در آن بود که ونس نه فقط با سیاست جنگ مخالفت کرد، بلکه شکست انتخاباتی حزب را مستقیما به آن گره زد؛ یعنی همان جنگی که ترامپ آن را «پیروزی» می‌خواند، در روایت ونس به تنها دلیل باخت انتخاباتی تعبیر شده است.
ترامپ به محض موضع‌گیری ونس واکنش نشان نداد. او گفت «من می‌دانم او چه فکری می‌کند. فکر می‌کنم اشکالی نداشت» و حتی تأیید کرد که جنگ «تا حد زیادی» نتیجه انتخابات را تعیین کرده است، اما در ادامه مشاهده شد که این لحن ملایم او با تصمیمش مبنی بر کنار گذاشتن ونس از مسئله ایران مغایرت دارد. ترامپ ضمن کنار گذاشتن ونس گفت: «ما به توافق با ایران نیاز نداریم». فاصله یک هفته‌ای میان این دو واکنش، نشان می‌دهد که ترامپ در ظاهر خونسردی خود را حفظ کرد، اما در عمل تصمیم گرفت هر نیرویی که قدری با خودش زاویه داشته باشد، ولو نیرویی مهم مانند ونس را به حاشیه براند.
ترامپ با این تصمیم، هم ونس را از یک سکوی دیپلماتیک که می‌توانست برای او اعتبار و استقلال سیاسی بسازد محروم کرد و هم به او یک مأموریت داخلی کم‌اعتبار یعنی بررسی فساد و جرایم در ایالت‌های دموکرات را سپرد. ترامپ با این اقدام عملا رقیب درون‌حزبی را از میدانی که می‌توانست برای ونس سکوی پرتابی باشد، به حاشیه راند؛ اگر نشود گفت که حذفش کرد. در واقع، ترامپ با این کار هم به حامیان مالی یهودی علامت داد، هم به ونس یادآوری کرد که سکو‌های سیاسی او در اختیار رئیس‌جمهور است و هم از شکل‌گیری یک ونسِ دیپلمات جلوگیری کرد.
صرف نظر ترامپ از مذاکرات
گرچه دو عامل پیشین سهم مهمی در تصمیم اخیر ترامپ داشته است، اما اگر تصمیم او صرفا ناظر بر به حاشیه راندن ونس بود، انتظار می‌رفت او به سرعت فرد دیگری را در موضوع مذاکرات ایران جایگزین کند یا حتی مسئله مذاکرات با ایران را به طور کامل به کوشنر و ویتکاف بسپرد، اما چنین نکرد و گفت که دیگر نیازی به مذاکره نیست. او در واقع اصل «نیاز به توافق» را زیر سؤال برد. این موضوع در حالی است که بر اساس گزارش‌ها بنیامین نتانیاهو هر روز با ترامپ تماس می‌گیرد تا او را به از سرگیری جنگ ترغیب کند؛ نتانیاهویی که در دو مقطع توانست ترامپ را قانع برای حمله به ایران کند.
حالا نیز به نظر می‌رسد لابی‌های او در آمریکا باعث شده است که در حال حاضر کفه مذاکرات سبک‌تر از احتمال جنگ شود. این در حالی است که روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز که به لابی‌های یهودی در آمریکا نزدیک است، گفته است که آمریکا عجله‌ای برای توافق ندارد. این چرخش، دست جنگ‌طلبان را بازتر می‌کند، هرچند نمی‌توان گفت که با وجود همه این شرایط، جنگ در ادامه قطعی است، زیرا خود ترامپ گفته است گزینه‌هایش شامل افزایش حملات، خروج و واگذاری پرونده به متحدان عرب، یا صرفا حفظ وضع موجود روی میز است و به نظر می‌رسد آنچه حذف شده، گزینه «مذاکره» است.
با این اوصاف می‌توان گفت کفه به سمت جنگ سنگین‌تر شده، اما نه به سمت یک جنگ قطعی؛ بلکه فضایی که در آن جنگ به گزینه پیش‌فرض تبدیل می‌شود و دیپلماسی به یک استثنا. در چنین فضایی، یک حادثه کوچک در تنگه هرمز یا یک حمله محدود اسرائیل می‌تواند به‌سرعت به یک درگیری گسترده تبدیل شود، بدون آنکه مسیر دیپلماتیک قدرتمندی برای مهار آن وجود داشته باشد.
سناریوی دیگر حفظ وضع موجود یعنی شرایط نه جنگ و نه صلح و فشار بر ایران از طریق ادامه محاصره دریایی و هوایی و احتمالا ایجاد محاصره زمینی است؛ سناریویی که مطلوب روبیو است. در این حالت شاید آمریکا دست به حمله نزند، اما اگر اوضاع به همین شکل ادامه یابد، هیچ بعید نیست که این‌بار ایران با حمله‌ای پیش‌دستانه سعی در شکست شرایط دشوار نه جنگ و نه صلح را داشته باشد که در اصل قضیه یعنی وقوع جنگ فرقی نمی‌کند و این حالت نیز به معنای وقوع جنگ است.
زمان‌بندی عجیب کنار گذاشتن ونس از مسئله مذاکرات
مسئله دیگر زمان‌بندی تصمیم ترامپ است. گزارش‌ها حاکی از آن بود که قرار است نشستی میان ونس و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در دوحه برگزار شود؛ نشستی که ونس خود مقدمات آن را از طریق ارسال نامه‌ای با میانجی‌گری قطر فراهم کرده بود. البته گفتنی است که رسانه‌های رسمی ایران این گزارش‌ها را گمانه‌زنی‌های بی‌اساس خواندند و مقامات ایران نیز اعلام کردند تا شروط ایران برآورده نشود، مذاکره‌ای در کار نخواهد بود؛ شروطی شامل توقف حملات، لغو تحریم‌ها، بازگرداندن دارایی‌های بلوکه‌شده و به رسمیت شناختن حق ایران در غنی‌سازی.
در چنین شرایطی، کنار گذاشتن ونس و دقیقا در آستانه این نشست، سه پیام هم‌زمان داشت. برای تهران، این پیام را داشت که واشنگتن حاضر نیست فرستنده ارشد خود را برای یک نشست احتمالی حفظ کند؛ یعنی آمادگی برای امتیاز دادن وجود ندارد و تهران نباید روی یک توافق سریع حساب کند. برای ونس، این پیام را داشت که هر دستاورد دیپلماتیکی که او بتواند به نام خود ثبت کند، پیش از وقوع ملغی خواهد شد و برای منطقه، این پیام را داشت که آمریکا مسیر دیپلماتیک را جدی نمی‌گیرد.
این تصمیم، در واقع پیش از آنکه یک واکنش به گذشته باشد، یک پیش‌دستی برای جلوگیری از شکل‌گیری یک دستاورد سیاسی به نام ونس بود. نکته دیگری که اهمیت زمان‌بندی را دوچندان می‌کند، این است که ونس در همان روز‌ها در حال رایزنی با مقامات قطری برای نهایی کردن مکان و سطح نشست بود. اگر این نشست برگزار می‌شد و حتی به یک توافق اولیه می‌انجامید، ونس به چهره‌ای تبدیل می‌شد که جنگ را متوقف کرد؛ عنوانی که در عرصه سیاسی آمریکا به‌شدت مهم است و می‌توانست او را به یک نامزد جدی برای ۲۰۲۸ تبدیل کند، اما ترامپ با کنار گذاشتن او این سناریو را از بین برد.
کم‌اثر شدن کانال‌های دیپلماتیک قطر و عمان
برکناری ونس از مسئولیت مذاکرات ایران یک پیامد دیگر هم خواهد داشت؛ آنکه کانال‌های دیپلماتیک قطر و عمان کم‌اثر خواهند شد. قطر و عمان در ماه‌های گذشته مسئول ارسال و دریافت پیام میان دو کشور ایران و آمریکا بودند و ونس شخصا مسئول ارتباط آمریکا با این دو کشور بود؛ به نحوی که نامه او به رضایی از طریق میانجی قطری منتقل شد و دوحه حتی برای میزبانی نشست احتمالی آماده می‌شد. عمان نیز در همان دوره تلاش می‌کرد چارچوبی برای مدیریت تنگه هرمز و از سرگیری کشتیرانی تدوین کند؛ طرحی که می‌توانست بهانه اصلی تنش‌های دریایی را کاهش دهد.
با کنار گذاشتن ونس، هیچ مقامی با اختیارات او در پرونده ایران تعیین نشد. روبیو دارای مقام رسمی در عرصه سیاست خارجی آمریکاست، اما او از یک سو موضعش حمایت از مذاکرات نیست و از سوی دیگر به مسئله مذاکرات ایران به عنوان یک وظیفه مشخص در اختیار او قرار نگرفته است؛ این مورد آخر در ارتباط با کوشنر و ویتکاف نیز صادق است. در این شرایط کانال قطر و عمان نه به‌طور رسمی بلکه در عمل بلاتکلیف باقی مانده است. این در حالی است که تهران نیز نشان داده است، بی‌قید و شرط مایل به مذاکره نیست.
تا حدی که اولا مذاکره میان ونس و رضایی را رد کرد و از سوی دیگر مذاکره را مقید به تأمین شروط خود کرده است. در این شرایط دوحه و مسقط می‌توانند همچنان پیام‌ها را جابه‌جا کنند، اما بدون یک فرستنده تعیین‌شده از سوی آمریکا. چنین وضعیتی برای قطر و عمان نیز می‌تواند پرهزینه باشد. این دو کشور سرمایه سیاسی خود را در ماه‌های گذشته صرف ایجاد اعتماد میان دو طرف کرده بودند؛ اعتمادی که اکنون بدون حضور آمریکا، بی‌ثمر می‌ماند. از سوی دیگر، ایران نیز ممکن است این شرایط را به‌عنوان نشانه عدم جدیت واشنگتن تفسیر و موضع خود را سخت‌تر کند.
نتایج عمل کنار گذاشتن ونس
با وجود شرایط مذکور به نظر می‌رسد که با حذف ونس از روند مذاکرات ایران، صدای مخالفان جنگ در حلقه نزدیک ترامپ ضعیف‌تر می‌شود. فشار نتانیاهو نیز برای از سرگیری حملات، از یک سو و نبود یک کانال دیپلماتیک فعال، از سوی دیگر، می‌تواند ترامپ را به سمت یک عملیات محدود یا یک کارزار گسترده‌تر سوق دهد. ادامه وضعیت نه جنگ، نه صلح یک سناریوی احتمالی دیگر است.
ترامپ هیچ‌گاه به‌طور کامل گزینه خروج از جنگ ایران را کنار نگذاشته است و ممکن است بخواهد این شرایط را حفظ کند، اما اگر چنین شود ممکن است ایران ابتکار عمل را در جنگ در اختیار بگیرد. با این اوصاف کنار گذاشته شدن ونس از مذاکرات ایران علاوه بر آنکه ناشی از نوعی کینه‌توزی ترامپ به دلیل سخنان اخیر ونس بوده است، اما ردپای پر رنگ لابی‌های یهودیان افراطی نیز در این مسئله دیده می‌شود. از سوی دیگر به نظر می‌رسد این تصمیم به ویژه در آستانه دیدار احتمالی ونس و رضایی نشانه‌ای روشن از کم‌رنگ شدن احتمال حل مسئله جنگ از طریق مذاکرات دارد.
