در حالی که وزارت خارجه آمریکا از آغاز به کار «کارگروه‌های برنامه‌ریزی فنی سه‌جانبه» برای پیشبرد «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» خبر می‌دهد، مقامات ایرانی در سطوح مختلف، از وزارت خارجه تا نماینده ولی‌فقیه در اردبیل، این طرح را نه یک پروژه ترانزیتی، بلکه ابزاری برای نفوذ آمریکا در مرز‌های شمالی و تهدیدی علیه امنیت ملی خود می‌بینند.
تشکیل کارگروه‌های مشترک
به گزارش روز نو بر اساس بیانیه مشترک دولت‌های آمریکا، ارمنستان و آذربایجان که به تازگی منتشر شده است، «کارگروه‌های برنامه‌ریزی فنی سه‌جانبه» رسما آغاز به کار کردند. این کارگروه‌ها با حضور برندن هانراهان، معاون وزیر خارجه آمریکا در امور اروپا و اوراسیا و معاونان وزرای خارجه ارمنستان و آذربایجان، با ادعای پیشبرد مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی، یک مسیر ترانزیتی چندوجهی تشکیل شده‌اند.
طبق این بیانیه، کارگروه‌ها «سیاست‌گذاران و کارشناسان فنی» سه کشور را گرد هم می‌آورند تا «به ثبات بلندمدت، نشاط اقتصادی، اتصال منطقه‌ای و رفاه تجاری» کمک کنند. طرفین توافق کردند که نخستین دو کارگروه سه‌جانبه را با تمرکز بر اتصالات حمل‌ونقل و انتقال برق تشکیل دهند. بر اساس بیانیه مشترک، این گروه‌ها برای حل‌وفصل مسائل فنی پیچیده و آماده‌سازی مراحل بعدی اجرای پروژه گذرگاه تریپ، از جمله ادغام آن با سایر شبکه‌های زیرساختی منطقه‌ای، تلاش خواهند کرد. سه کشور همچنین بر تعهد خود برای بهره‌برداری عملی از همه اجزای این پروژه در سریع‌ترین زمان ممکن دوباره تاکید کردند.
این کارگرو‌های مشترک در حالی تشکیل شده است که نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان سال گذشته از آغاز عملیات عمرانی این پروژه در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ خبر داده و گفته بود که این پروژه یکی از بخش‌های اصلی طرح دولت ارمنستان با عنوان «چهارراه صلح» و از اهداف آن تضمین اتصال میان بخش اصلی جمهوری آذربایجان و منطقه نخجوان است.
هدف این مسیر، اتصال آسیای میانه و حوزه دریای خزر به اروپا با دور زدن روسیه و ایران است؛ مسیری که منافع تجاری آمریکا را در منطقه تقویت می‌کند. واشنگتن این پروژه را به‌عنوان اقدامی «اعتمادساز» پس از پایان دهه‌ها مناقشه میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان معرفی کرده است.
تهران مخالفت خود با این گذرگاه را به دلیل ملاحظاتی از جمله قطع کردن ارتباط زمینی ایران با ارمنستان و روسیه، همچنین زمینه‌سازی برای حضور نیرو‌های آمریکایی در مرز‌های ایران اعلام کرده است. بر اساس چارچوبی که در ژانویه اعلام شد، یک شرکت توسعه تریپ با پشتیبانی آمریکا به مدت ۴۹ سال اولیه، نظارت بر زیرساخت‌های ریلی، جاده‌ای، انرژی و دیجیتال در امتداد این کریدور را بر عهده خواهد داشت و سهم آمریکا ۷۴ درصد خواهد بود.
طبق این چارچوب، ادعا می‌شود که ارمنستان حاکمیت کامل بر تمام مناطق پروژه را در تمام مدت حفظ می‌کند. این تحول در ادامه بیانیه نشست ۸ اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن رخ می‌دهد که با میانجیگری دونالد ترامپ بین الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان امضا شد. طرح مذکور که در ایران به «کریدور زنگزور» معروف است، هدفش ایجاد ارتباط زمینی بدون مانع بین خاک اصلی آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان است و شامل زیرساخت‌های راه‌آهن، جاده، انرژی و ارتباطات می‌شود. آنچه برای تهران نگران‌کننده است، نقش محوری آمریکا در مدیریت و سرمایه‌گذاری این مسیر است که آن را از یک پروژه منطقه‌ای به ابزاری برای حضور قدرت فرامنطقه‌ای در همسایگی ایران تبدیل می‌کند.
موضع‌گیری عراقچی و سفیر ایران در ارمنستان
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در واکنش به این طرح بر نگرانی تهران از حضور آمریکا تأکید کرد. او چندی پیش گفته بود: «ما از هرگونه حضور آمریکا در منطقه و پیرامونمان نگران هستیم و در این زمینه حساسیت داریم». عراقچی افزود که در این باره با مقامات ارمنستان گفت‌و‌گو شده و آنها اطمینان داده‌اند که «اقدامی علیه امنیت ایران انجام نخواهند داد».
سفیر ایران در ارمنستان نیز پیش‌تر اعلام کرده بود که مقامات ارمنی به تهران اطمینان داده‌اند این مسیر «در هیچ شرایطی ماهیت نظامی و امنیتی نخواهد یافت و حاکمیت ارمنستان بر آن حفظ خواهد شد». این مواضع نشان می‌دهد که دیپلماسی ایران بر دریافت تضمین از ایروان متمرکز است، هرچند همزمان با پیشرفت عملیاتی کارگروه‌ها، این تضمین‌ها ممکن است کافی تلقی نشوند.
موضع‌گیری صریح ولایتی
علی‌اکبر ولایتی نیز در قبال این طرح گفته است که این طرح «بی‌حاصل» و موجب «سرافکندگی» ملت ارمنستان خواهد بود و خطاب به سفیر ارمنستان هشدار داد: «اگر ترامپ و متحدانش بخواهند از این خط قرمز ایران عبور کنند، قلم پایشان را خواهیم شکست». ولایتی همچنین در اردیبهشت ۱۴۰۵ در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» بر «قدرت میدانی» ایران تأکید کرده بود و نوشته بود: «تغییر محاسبات در قفقاز و کمرنگ شدن واژه تحمیلی کریدور ترامپ (زنگزور)، نشان داد که اکنون نقشه کریدور‌های منطقه را نه با تهدید‌های واشنگتن، بلکه با واقعیت‌های میدانی تهران می‌نویسند». او همچنین ترامپ را در «پارادوکس تهدید‌های روزانه ایران و مشتریان عصبانی پمپ‌بنزین‌های آمریکا» گرفتار توصیف کرد و گفت او برای مهار تورم داخلی به ثبات بازار و کاهش قیمت انرژی نیاز دارد.
واکنش نماینده ولی فقیه در اردبیل
همچنین آیت‌الله سیدحسن عاملی، نماینده ولی‌فقیه در استان اردبیل، در خطبه‌های نماز جمعه این شهر، ابعاد امنیتی و اقتصادی این طرح را برای افکار عمومی تشریح کرد. او با اشاره به سرمایه‌گذاری ایران در مسیر ترانزیتی ارس تصریح کرد که جمهوری اسلامی میلیارد‌ها دلار هزینه کرده تا آذربایجان و نخجوان از کوتاه‌ترین مسیر به یکدیگر متصل شوند، اما اکنون آمریکا درصدد است با اجرای طرح زنگزور این مسیر را «دور بزند». عاملی دو پیامد اصلی را برشمرد: نخست، محدود شدن مسیر ارتباطی ایران با اروپا و مسدود شدن یکی از راه‌های حیاتی تجارت ایران به سمت غرب؛ دوم، فراهم‌شدن زمینه حضور ناتو در مرز‌های شمالی و نزدیکی این ائتلاف نظامی به آسیای میانه و مرز‌های ایران. او تأکید کرد: «امنیت منطقه نباید به قدرت‌های فرامنطقه‌ای سپرده شود».
آنچه از مجموع اظهارات مقامات ایرانی برمی‌آید، این است که تهران «مسیر ترامپ» را تهدیدی ژئوپلیتیکی می‌داند که با حضور آمریکا در مرز‌های شمالی، معادلات امنیتی و ترانزیتی منطقه را به زیان ایران تغییر می‌دهد. حالا باید دید طرحی که ترامپ در همکاری جمهوری آذربایجان و ارمنستان دنبال می‌کند، در مقام عمل چه قدر واقعی و اجرایی خواهد بود.
