قیمت یک وعده شام خانوادگی در دیجی‌کالا طی سال ۱۴۰۴ بیش از دو برابر شد. خانواده‌ای چهار نفره که ابتدای سال برای تهیه قرمه‌سبزی با برنج ایرانی حدود ۶۳۲ هزار تومان هزینه می‌کرد، در انتهای سال برای همان وعده باید یک میلیون و ۴۷۷ هزار تومان می‌پرداخت.
به گزارش روز نو هزینه صبحانه همین خانواده از ۳۴۳ هزار تومان به ۵۶۰ هزار تومان رسید و ناهار مرغ و برنج ایرانی نیز از ۳۱۹ هزار تومان به ۵۵۳ هزار تومان افزایش یافت. این ارقام از گزارش سالانه دیجی‌کالا استخراج شده‌اند؛ گزارشی که در کنار آمار‌های رسمی، تصویری ملموس از تغییر هزینه خرید کالا‌های روزمره ارائه می‌دهد.
در یک سوی این مقایسه، مرکز آمار ایران و بانک مرکزی قرار دارند که هر کدام با روش و جامعه آماری خود شاخص قیمت مصرف‌کننده را محاسبه می‌کنند. در سوی دیگر، داده‌های فروش دیجی‌کالا قرار گرفته است. مرکز آمار تورم سالانه سال ۱۴۰۴ را ۵۰٫۶ درصد اعلام کرده و بانک مرکزی نرخ دوازده‌ماهه منتهی به اسفند را ۴۸٫۳ درصد گزارش داده است. در مقابل، گزارش دیجی‌کالا از رشد ۷۴ درصدی میانگین قیمت کالا‌های فروخته‌شده در این پلتفرم حکایت دارد. فاصله این رقم با نرخ مرکز آمار ۲۳٫۴ واحد درصد و با رقم بانک مرکزی ۲۵٫۷ واحد درصد است.
این اختلاف در نگاه اول از گرانی شدیدتر کالا‌های مصرفی در بازار آنلاین حکایت می‌کند، اما برای تفسیر درست اعداد باید دانست هر شاخص چه چیزی را اندازه می‌گیرد. شاخص رسمی تورم، تغییر قیمت مجموعه‌ای از کالا‌ها و خدمات مصرفی خانوار را با وزن‌های مشخص دنبال می‌کند. داده دیجی‌کالا میانگین قیمت کالا‌هایی را نشان می‌دهد که در این فروشگاه به فروش رسیده‌اند؛ بنابراین این دو عدد از یک جنس نیستند و اختلاف آنها به‌خودی‌خود نشانه خطای یکی از دو طرف محسوب نمی‌شود.
سه روایت متفاوت از تورم
مرکز آمار ایران در گزارش اسفند ۱۴۰۴، شاخص قیمت مصرف‌کننده خانوار‌های کشور را ۵۴۲٫۳ اعلام کرد. این شاخص در مقایسه با بهمن همان سال ۵٫۶ درصد افزایش داشت. رشد قیمت نسبت به اسفند ۱۴۰۳ به ۷۱٫۸ درصد رسید و تورم دوازده‌ماهه منتهی به اسفند نیز ۵۰٫۶ درصد ثبت شد. این سه رقم سه مفهوم متفاوت دارند. تورم ماهانه تغییر قیمت در فاصله دو ماه را نشان می‌دهد، تورم نقطه‌به‌نقطه اسفند را با اسفند سال قبل مقایسه می‌کند و تورم سالانه میانگین شاخص در دوازده ماه منتهی به اسفند را در برابر دوره دوازده‌ماهه پیش از آن قرار می‌دهد.
از همین رو، مقایسه رشد ۷۴ درصدی دیجی‌کالا با تورم نقطه‌به‌نقطه ۷۱٫۸ درصدی مرکز آمار، از نظر دوره زمانی به مقایسه یک‌ساله نزدیک‌تر است. فاصله این دو رقم به ۲٫۲ واحد درصد می‌رسد. با این حال، تفاوت در سبد کالا‌ها و شیوه محاسبه همچنان پابرجاست. بانک مرکزی نیز شاخص بهای کالا‌ها و خدمات مصرفی مناطق شهری را منتشر می‌کند، در حالی که مرکز آمار خانوار‌های شهری و روستایی را در محاسبات خود در نظر می‌گیرد. اختلاف ۲٫۳ واحد درصدی نرخ سالانه این دو نهاد، در همین چارچوب آماری قابل بررسی است.
جزئیات گروه‌های مصرفی در آمار رسمی نیز از فشار بیشتر بر خوراکی‌ها حکایت دارد. مرکز آمار تورم سالانه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات را در اسفند ۶۸٫۲ درصد اعلام کرده، در حالی که این نرخ برای کالا‌های غیرخوراکی و خدمات ۴۱٫۸ درصد بوده است. فاصله ۲۶٫۴ واحد درصدی این دو گروه نشان می‌دهد افزایش هزینه خوراکی‌ها با سرعت بیشتری به بودجه خانوار فشار آورده است. در مقیاس ماهانه نیز خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها ۸٫۶ درصد رشد کردند و گروه غیرخوراکی‌ها و خدمات افزایش ۳٫۵ درصدی داشتند.
گزارش بانک مرکزی از اسفند نیز جزئیات دیگری ارائه می‌دهد. قیمت خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در این ماه ۴٫۵ درصد، دخانیات ۷٫۶ درصد، پوشاک و کفش ۲٫۸ درصد و اثاث و لوازم خانه ۴٫۴ درصد افزایش یافت. رشد ماهانه گروه مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها ۱٫۵ درصد بود. بهداشت و درمان ۱٫۴ درصد، حمل‌ونقل ۲٫۷ درصد، ارتباطات ۲ درصد و رستوران و هتل ۱٫۸ درصد افزایش قیمت داشتند. این ارقام نشان می‌دهند فشار گرانی در پایان سال میان گروه‌های مختلف مصرفی یکسان توزیع نشده است.
سفره‌ای که گران‌تر شد
دیجی‌کالا برای نشان‌دادن اثر افزایش قیمت‌ها بر زندگی روزمره، چند سبد مصرفی خانواده چهار نفره را در ابتدا و انتهای سال ۱۴۰۴ مقایسه کرده است. مقدار هر کالا بر اساس مصرف تقریبی یک وعده یا نیاز دوره‌ای در نظر گرفته شده و قیمت‌ها از داده‌های ثبت‌شده در این پلتفرم به دست آمده‌اند. بر اساس این محاسبه، هزینه صبحانه شامل چای، شکر، پنیر، کره و خامه از ۳۴۳ هزار تومان به ۵۶۰ هزار تومان رسیده و ۶۳ درصد افزایش یافته است. ناهار مرغ و برنج ایرانی نیز از ۳۱۹ هزار تومان به ۵۵۳ هزار تومان رسیده و رشد ۷۳ درصدی داشته است.
بیشترین افزایش در میان این سه وعده مربوط به شام قرمه‌سبزی با برنج ایرانی است. هزینه تهیه این غذا از ۶۳۲ هزار تومان به یک میلیون و ۴۷۷ هزار تومان رسیده و ۱۳۴ درصد بالا رفته است. جمع هزینه همین سه وعده از یک میلیون و ۲۹۴ هزار تومان در ابتدای سال به دو میلیون و ۵۹۰ هزار تومان در انتهای سال افزایش پیدا کرده است. به این ترتیب، خانواده‌ای که برای تهیه این سه وعده در ابتدای سال حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان هزینه می‌کرد، در انتهای سال به رقمی نزدیک به دو برابر نیاز داشت.
دو نمونه دیگر گزارش، وضعیت انتخاب‌های اقتصادی‌تر را نشان می‌دهد. هزینه یک وعده ماکارونی با سویا از ۱۰۱ هزار تومان به ۱۷۶ هزار تومان رسیده و ۷۴ درصد افزایش داشته است. وعده برنج خارجی با تن ماهی نیز از ۴۵۰ هزار تومان به یک میلیون و ۷۵ هزار تومان رسیده است؛ افزایشی ۱۳۹ درصدی. این ارقام از دشوارترشدن حفظ هزینه غذا در سطحی پایین حکایت دارند. حتی گزینه‌هایی که برای مدیریت مخارج انتخاب می‌شوند، از موج گرانی مواد اولیه و کالا‌های خوراکی تأثیر گرفته‌اند.
در میان اقلام سفره، روغن سرخ‌کردنی با رشد ۳۰۵ درصدی در صدر فهرست جهش قیمت قرار گرفته است. کره گیاهی ۳۰۴ درصد، گوشت گاو ۲۰۴ درصد، مرغ ۱۷۲ درصد و برنج ایرانی نیز ۱۷۲ درصد افزایش قیمت داشته‌اند. رشد هم‌زمان این اقلام، هزینه پخت غذا را از چند مسیر بالا برده است. خانوار برای تهیه یک وعده معمولی با افزایش قیمت مواد اصلی، روغن و اقلام مکمل روبه‌رو شده و حفظ ترکیب قبلی غذا به بودجه بیشتری نیاز دارد.
البته رشد قیمت یک کالا در دیجی‌کالا را نباید با تورم کل گروه آن در شاخص رسمی برابر دانست. تورم خوراکی‌ها میانگین تغییر قیمت مجموعه‌ای از اقلام با وزن‌های مشخص است. ممکن است روغن در یک دوره جهش شدیدی داشته باشد، در حالی که چند قلم دیگر افزایش محدودتری را تجربه کرده باشند. از سوی دیگر، وزن هر کالا در سبد شاخص رسمی بر رقم نهایی اثر می‌گذارد. اهمیت داده دیجی‌کالا در این بخش، نشان‌دادن تغییر قیمت اقلام مشخص و ارتباط آن با هزینه وعده‌های غذایی است.
گرانی به حمام و سرویس بهداشتی رسید
افزایش قیمت‌ها به مواد غذایی محدود نمانده است. در گزارش دیجی‌کالا، قیمت شامپو از ابتدا تا انتهای سال ۱۱۷ درصد و خمیردندان ۹۵ درصد افزایش یافته است. صابون ۷۲ درصد، دستمال کاغذی ۹۲ درصد، شوینده ظروف ۶۸ درصد، شوینده لباس ۴۳ درصد و نوار بهداشتی ۵۷ درصد گران‌تر شده‌اند. این کالا‌ها در گروه خرید‌های تکرارشونده خانوار قرار دارند و افزایش قیمت آنها در طول سال به هزینه جاری خانه اضافه می‌شود.
گزارش برای برخی از همین اقلام، رشد قیمت در مقایسه با سال قبل را نیز ثبت کرده است. دستمال کاغذی در این محاسبه ۲۹۳ درصد، خمیردندان ۲۲۷ درصد، شامپو ۲۱۷ درصد، صابون ۲۰۵ درصد، شوینده لباس ۱۵۲ درصد و نوار بهداشتی ۱۱۴ درصد رشد داشته‌اند. این ارقام دو دوره مقایسه متفاوت را نشان می‌دهند. نرخ نخست تغییر قیمت از ابتدای تا انتهای سال ۱۴۰۴ است و نرخ دوم رشد قیمت در مقایسه با دوره سالانه پیشین را بازتاب می‌دهد. در نتیجه، این دو مجموعه عدد را نباید به جای یکدیگر به کار برد.
در آمار بانک مرکزی، گروه بهداشت و درمان در اسفند نسبت به ماه قبل ۱٫۴ درصد افزایش قیمت داشته است. این گروه گستره‌ای وسیع‌تر از شامپو و خمیردندان دارد و خدمات درمانی و اقلام دیگری را نیز در بر می‌گیرد. از این رو، مقایسه مستقیم رشد یک‌ساله شامپو با تورم ماهانه گروه بهداشت و درمان درست نیست. داده‌های دیجی‌کالا در این بخش، هزینه کالا‌های مصرفی بهداشتی را از زاویه خرید روزمره خانواده نشان می‌دهد.
بازگشت به مدرسه با قبض سنگین‌تر
شهریورماه فصل خرید لوازم مدرسه است و گزارش دیجی‌کالا از افزایش قیمت چشمگیر این اقلام خبر می‌دهد. سهم لوازم‌تحریر در سبد خرید این پلتفرم در شهریور ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل ۶۰ درصد افزایش داشته است. در همین دوره، قیمت دفتر از ۴۶ هزار تومان به ۱۰۴ هزار تومان رسیده و ۱۲۴ درصد رشد کرده است. جامدادی از ۷۵ هزار تومان به ۱۷۴ هزار تومان رسیده و افزایش ۱۳۳ درصدی داشته است.
قیمت کیف مدرسه نیز از ۴۰۷ هزار تومان به ۶۸۴ هزار تومان افزایش یافته است. پاک‌کن از ۳۵ هزار تومان به ۶۳ هزار تومان و خودکار از ۴۴ هزار تومان به ۸۰ هزار تومان رسیده‌اند. افزایش قیمت هر قلم در فهرست خرید مدرسه، هزینه نهایی خانواده را بالا می‌برد. این اقلام به‌ظاهر ارزان، وقتی در کنار کیف و دفتر و سایر ملزومات قرار می‌گیرند، به مجموعه‌ای از مخارج قابل توجه تبدیل می‌شوند.
جست‌وجوی بیشتر برای کالای ارزان
تغییر قیمت‌ها در رفتار جست‌وجوی کاربران نیز بازتاب داشته است. در سال ۱۴۰۴، جست‌وجوی واژه «ارزان» در دیجی‌کالا ۴۴ درصد افزایش یافته و به ۷۴۵ هزار و ۴۳۷ بار رسیده است. جست‌وجوی واژه «تخفیف» ۳۱ درصد رشد کرده و ۱۹۷ هزار و ۸۳۲ بار ثبت شده است. جست‌وجوی «دست دوم» نیز با افزایش ۵۱ درصدی به ۱۱۶ هزار و ۷۸ بار رسیده است. این تغییر‌ها از توجه بیشتر خریداران به قیمت و جست‌وجوی گزینه‌های کم‌هزینه‌تر خبر می‌دهد.
افزایش جست‌وجوی این واژه‌ها به‌تنهایی میزان کاهش قدرت خرید را مشخص نمی‌کند و عواملی مانند تبلیغات و کمپین‌های فروش نیز بر رفتار کاربران اثر دارند. با این حال، قرارگرفتن این داده‌ها در کنار رشد قیمت سبد‌های غذایی و کالا‌های بهداشتی، نشانه‌ای از حساسیت بیشتر خریداران به قیمت است. مشتری پیش از انتخاب کالا، گزینه‌های ارزان‌تر را جست‌و‌جو می‌کند و خرید دست دوم یا استفاده از تخفیف را بیشتر در نظر می‌گیرد.
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر رفتار خرید، کاهش ۳۴ درصدی تعداد سفارش‌های حاوی پروتئین نسبت به سال ۱۴۰۳ است. سهم ریالی گوشت از کل خرید خواربار نیز ۲۰ درصد کاهش یافته است. کاهش سفارش‌های پروتئینی از کمترشدن دفعات خرید این گروه خبر می‌دهد و افت سهم ریالی گوشت نشان می‌دهد وزن این کالا در مجموع هزینه خرید خواربار پایین آمده است. این ارقام میزان مصرف گوشت در کل کشور را مشخص نمی‌کنند، اما در محدوده مشتریان دیجی‌کالا از عقب‌نشینی خرید پروتئین حکایت دارند.
کالای گران‌تر، خرید کمتر
بازار موبایل و لپ‌تاپ نیز تصویری مشابه از تغییر رفتار مصرف‌کننده ارائه می‌دهد. تعداد فروش موبایل در دیجی‌کالا طی سال ۱۴۰۴، ۲۱ درصد کاهش یافته، در حالی که ارزش ریالی فروش آن ۳۵ درصد افزایش داشته است. تعداد فروش لپ‌تاپ نیز ۱۳ درصد پایین آمده، اما ارزش ریالی فروش این گروه ۳۲ درصد رشد کرده است. افزایش مبلغ فروش در کنار کاهش تعداد کالا‌های فروخته‌شده، نشان می‌دهد رشد ارزش ریالی را نباید معادل افزایش تقاضا دانست.
ارزش دلاری فروش موبایل ۱۳ درصد و لپ‌تاپ ۱۹ درصد کاهش یافته است. این ارقام در کنار افت تعداد فروش، از کوچک‌ترشدن بازار از نظر حجم معاملات حکایت دارند. خریدار برای تهیه کالای دیجیتال پول بیشتری به تومان می‌پردازد، اما تعداد خرید‌ها پایین آمده است. افزایش ارزش ریالی فروش در چنین شرایطی بیش از آنکه نشانه رونق بازار باشد، بازتاب افزایش قیمت کالاهاست.
عدد ۷۴ درصد چه چیزی را نشان می‌دهد؟
گزارش دیجی‌کالا رشد میانگین قیمت کالا‌های فروخته‌شده در کل پلتفرم را ۷۴ درصد اعلام کرده است. این رقم از ترکیب دو بخش متفاوت به دست آمده است. میانگین قیمت کالا‌های فروخته‌شده در بخش غیرسوپرمارکتی ۷۲ درصد و در بخش سوپرمارکتی ۵۵ درصد افزایش داشته است. شرکت توضیح داده که افزایش سهم کالا‌های غیرسوپرمارکتی با قیمت بالاتر در کل فروش، میانگین قیمت نهایی را بالا برده است.
این توضیح برای خواندن عدد ۷۴ درصد اهمیت دارد. اگر در یک سال سهم خرید لوازم خانگی، کالای دیجیتال یا کالا‌های گران‌تر در فروش یک فروشگاه افزایش پیدا کند، میانگین قیمت کل فروشگاه بالا می‌رود؛ حتی اگر قیمت هر کالای مشخص به همان نسبت رشد نکرده باشد؛ بنابراین ۷۴ درصد را باید «رشد میانگین قیمت کالا‌های فروخته‌شده در دیجی‌کالا» دانست، نه نرخ تورم عمومی اقتصاد. شاخص رسمی نیز هزینه‌هایی مانند اجاره مسکن، حمل‌ونقل، آموزش و خدمات درمانی را در بر می‌گیرد؛ حوزه‌هایی که بخش مهمی از آنها در بازار فروش دیجی‌کالا حضور ندارند.
با این حال، ارزش گزارش دیجی‌کالا در نمایش تجربه خرید کالا‌های مشخص است. این گزارش از قیمت روغن، گوشت، شامپو، دفتر و کیف مدرسه حرف می‌زند و تغییر رفتار خریداران را از مسیر جست‌وجوی کالای ارزان، خرید دست دوم و کاهش سفارش‌های پروتئینی نشان می‌دهد. شاخص رسمی برای سنجش سطح عمومی قیمت‌ها طراحی شده و داده‌های فروشگاه اینترنتی، دماسنجی از بخشی از بازار کالا‌های مصرفی به دست می‌دهد. این دو مجموعه داده در کنار هم، تصویر کامل‌تری از فشار اقتصادی بر خانوار ارائه می‌کنند.
فاصله میان تورم سالانه ۵۰٫۶ درصدی مرکز آمار، نرخ ۴۸٫۳ درصدی بانک مرکزی و رشد ۷۴ درصدی میانگین قیمت فروش دیجی‌کالا، پرسشی مهم درباره تجربه روزمره گرانی پیش می‌کشد. پاسخ را باید در جزئیات جست‌و‌جو کرد: روغنی که ۳۰۵ درصد گران شده، شامی که هزینه‌اش بیش از دو برابر شده، دفتری که از ۴۶ هزار تومان به ۱۰۴ هزار تومان رسیده و سفارش‌های پروتئینی که یک‌سوم کاهش یافته‌اند. نرخ‌های رسمی مسیر کلی قیمت‌ها را ترسیم می‌کنند، اما این جزئیات نشان می‌دهند افزایش هزینه‌ها در لحظه خرید چگونه به زندگی خانوار راه پیدا کرده است.
