در ادامه ابهام‌های مطرح‌شده درباره معاملات سهام ایران‌خودرو، بررسی زنجیره مالکیت برخی شرکت‌های سهامدار این خودروساز اهمیت پیدا می‌کند. شرکت سیبا‌موتور که بخشی از سهام ایران‌خودرو را در اختیار داشته، سهام خود را به گروه کروز واگذار کرده است.
به گزارش روز نو ساختار سهامداری سیبا‌موتور نیز به مشارکت گروه بهمن و شرکت تراکتورسازی ایران بازمی‌گردد. این جابه‌جایی سهام، پرسش‌هایی درباره روابط مالکیتی میان شرکت‌های یادشده، میزان نفوذ کروز در ترکیب سهامداران ایران‌خودرو و آثار احتمالی آن بر ساختار مدیریتی این خودروساز ایجاد کرده است که با توجه به سوابق قضایی مطرح‌شده درباره گروه کروز و حساسیت موضوع تعارض منافع، بررسی دقیق‌تر و شفاف‌سازی آنها ضروری به نظر می‌رسد.
بر اساس اطلاعات موجود، شرکت سیبا‌موتور در سال ۱۳۸۳ با نام «سرمایه‌گذاری کاردان امین» تأسیس شد و در سال ۱۳۹۱، ترکیب سهامداری آن تغییر کرد؛ به‌طوری‌که ۵۱ درصد سهام به گروه صنعتی بهمن و ۴۹ درصد به شرکت تراکتورسازی ایران اختصاص یافت. سیبا‌موتور در ساختار شرکتی گروه خودروسازی بهمن فعالیت می‌کند و بررسی ترکیب سهامداران آن، برای شناخت دقیق‌تر روابط مالکیتی این مجموعه اهمیت دارد.
در زنجیره سهامداری سیبا‌موتور، شرکت تراکتورسازی ایران نیز جایگاه مهمی دارد؛ این شرکت ۴۹درصد سهام سیبا‌موتور را در اختیار دارد و بخش قابل توجهی از سهام خود تراکتورسازی نیز متعلق به بنیاد تعاون بسیج است. از سوی دیگر، واگذاری سهام ایران‌خودرو از سوی سیبا‌موتور به گروه کروز، پرسش‌هایی درباره تأثیر این معامله بر ترکیب سهامداران و میزان نفوذ کروز در ساختار مالکیتی و مدیریتی این خودروساز ایجاد کرده است. با توجه به نقش گروه بهمن و کروز در این زنجیره و سوابق و موضوعات مالی مطرح‌شده درباره کروز، بررسی مستقل سهامداران، ساختار کنترلی شرکت‌ها و روابط مالکیتی میان آنها می‌تواند به روشن شدن ابعاد این معاملات و میزان اثرگذاری مجموعه‌های مرتبط بر تحولات ایران‌خودرو کمک کند.
گروه قطعه‌سازی کروز در راس هرم قرار گرفته است که در حال حاضر به صورت غیرمستقیم مالک سهام ایران‌خودرو شده است، قبلا حدود ۳۰ درصد از سهام این شرکت را در اختیار داشت و حالا گفته می‌شود با خرید‌های سهامی که اخیرا انجام داده سهام آن به بیش از ۵۰ درصد رسیده است. این شرکت از سال ۱۳۹۰ به تدریج اقدام به خرید سهام کرده است. از آنجایی که کروز مالک حداکثری گروه بهمن را دارد از طریق آن هم اقدام به خرید سهام ایران‌خودرو کرده است. یعنی همان گروهی که ۵۱ درصد از سیبا‌موتور را در اختیار دارد به طور غیر مستقیم در سهام ایران‌خودرو شیبا نیز سهم داشت. این زنجیره مالکیتی پیچیده نشان می‌دهد که سیبا‌موتور، کروز و بهمن در یک شبکه به هم پیوسته قرار دارند.
حواشی و نکات مطرح شده
گروه کروز در سال‌های گذشته با پرونده‌ای قضایی در حوزه مفاسد اقتصادی مواجه بوده است. در سال ۱۴۰۰، دادگاه ویژه رسیدگی به جرایم اقتصادی به اتهامات مطرح‌شده علیه این شرکت و برخی مدیران و مرتبطان آن رسیدگی کرد. اتهامات مطرح‌شده در این پرونده شامل اخلال عمده در نظام اقتصادی، قاچاق حرفه‌ای قطعات خودرو، گران‌فروشی و پرداخت رشوه بود. بر اساس مفاد کیفرخواست، کروز در فاصله سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ بیش از یک میلیارد و ۳۸۰ میلیون دلار ارز دولتی دریافت کرده و همچنین ادعا شده بود که این شرکت در سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸ قطعات خودرو را حدود ۲۲۰ میلیون دلار بیش از قیمت واقعی به خودروسازان فروخته است. این ارقام و موارد، ادعا‌های مطرح‌شده در جریان رسیدگی قضایی هستند و برای ارزیابی وضعیت پرونده باید نتیجه نهایی رسیدگی و احکام صادرشده نیز مورد توجه قرار گیرد.
واگذاری مدیریت ایران‌خودرو و اختلاف‌نظر درباره ساختار مالکیت
واگذاری مدیریت ایران‌خودرو به شرکت تدبیر سرمایه آراد، از شرکت‌های مرتبط با گروه کروز در بهمن ۱۴۰۳ با واکنش و اعتراض شماری از نمایندگان مجلس همراه شد. کمیسیون صنایع و معادن مجلس با طرح ایراد‌هایی درباره احتمال تعارض منافع و رعایت نشدن ضوابط رقابت، موضوع این واگذاری را برای بررسی به قوه قضائیه ارجاع داد. همچنین نمایندگان مجلس با ۱۸۹ رأی موافق، خواستار پیگیری و بررسی ابعاد این موضوع شدند. شورای رقابت نیز پیش‌تر درباره حضور شرکت‌های مرتبط با کروز در هیئت‌مدیره ایران‌خودرو و آثار احتمالی آن بر رقابت در بازار خودروسازی اظهارنظر کرده بود. در مقابل، دولت ماهیت این واگذاری را مدیریتی اعلام کرد.
با این حال، معاملات بعدی سهام ایران‌خودرو، از جمله واگذاری سهام سیبا‌موتور و سپهرکیش، موضوع میزان مالکیت و نفوذ کروز در این خودروساز را مطرح کرده است. بر اساس برخی محاسبات و گزارش‌های منتشرشده، مجموع سهام مستقیم و غیرمستقیم منتسب به کروز ممکن است از ۵۱ درصد فراتر رفته باشد. رقمی که برای تأیید آن باید میزان دقیق سهام منتقل‌شده، هویت خریداران و روابط مالکیتی و کنترلی شرکت‌های مرتبط بررسی شود. از این رو، تفکیک میان واگذاری مدیریت و انتقال مالکیت سهام و روشن شدن میزان واقعی حق رأی و اختیار تصمیم‌گیری کروز در ایران‌خودرو اهمیت دارد.
زنجیره مالکیت کروز و ساختار سهامداری ایران‌خودرو
بررسی روابط سهامداری میان کروز، گروه بهمن و سیبا‌موتور از وجود زنجیره‌ای چندلایه از مالکیت میان این مجموعه‌ها حکایت دارد. با توجه به واگذاری سهام ایران‌خودرو از سوی سیبا‌موتور به کروز، بررسی دقیق این روابط برای روشن شدن میزان مالکیت مستقیم و غیرمستقیم کروز و حدود نفوذ آن در ساختار سهامداری و تصمیم‌گیری ایران‌خودرو اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این وضعیت نکاتی را درباره شفافیت زنجیره مالکیت، احتمال تمرکز قدرت مدیریتی و رعایت الزامات مربوط به تعارض منافع و رقابت در صنعت خودرو مطرح می‌کند.
در کنار این موضوع، درباره ارتباطات برخی مدیران و مالکان مجموعه‌های یادشده با چهره‌های سیاسی و نظامی نیز مطالبی مطرح شده است. با این حال، برای ارزیابی این ارتباطات و تعیین میزان تأثیر احتمالی آنها بر معاملات سهام یا تغییرات مدیریتی ایران‌خودرو، به شواهد و مستندات مستقل نیاز است. از این رو، بررسی چگونگی تغییر جایگاه کروز در ساختار مالکیت و مدیریت ایران‌خودرو، همچنین روشن شدن نقش معاملات سهام و تصمیم‌های شرکتی در این روند، از موضوعات مهمی است که نیازمند پاسخ‌گویی شرکت‌های ذی‌ربط و نهاد‌های ناظر است.
با توجه به واگذاری سهام میان شرکت‌های مرتبط با زنجیره مالکیت ایران‌خودرو، این مسئله نیازمند بررسی است که آیا معاملات انجام‌شده با اطلاع و هماهنگی نهاد‌های ناظر بر شرکت‌های واگذارکننده صورت گرفته و اطلاعات مربوط به ذی‌نفعان و روابط مالکیتی طرف‌های معامله به‌طور کامل در اختیار مراجع ذی‌صلاح قرار گرفته است؟ از سوی دیگر، افزایش سهم و نفوذ یک مجموعه در ساختار مالکیت و مدیریت ایران‌خودرو، ضرورت بررسی آثار این تحولات بر رقابت در صنعت خودرو را دوچندان می‌کند. آیا این روند می‌تواند به تمرکز بیشتر مالکیت و قدرت تصمیم‌گیری در یک مجموعه منجر شود و زمینه محدود شدن رقابت را فراهم کند؟
در صورتی که وجود منافع مشترک میان طرف‌های معامله یا هماهنگی مؤثر بر تصمیم‌های شرکتی احراز شود، موضوع از منظر شفافیت بازار سرمایه، تعارض منافع و رعایت حقوق سهامداران اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت. بنابراین، مسئله مهم این است که آیا ساختار مالکیت و معاملات میان شرکت‌های مرتبط، امکان تمرکز نفوذ مدیریتی یا اثرگذاری هماهنگ بر تصمیم‌های آنها را فراهم کرده است؟ رسیدن به این مطلب نیز مستلزم بررسی اسناد معاملات، ترکیب سهامداران، روابط کنترلی و نحوه اعمال حق رأی از سوی نهاد‌های مسئول است.
یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی، میزان شفافیت اطلاعات مربوط به ذی‌نفعان نهایی و روابط مالکیتی میان طرف‌های معامله است. لازم است مشخص شود آیا اطلاعات مربوط به ساختار سهامداری، ارتباط میان شرکت‌های دخیل در معاملات و اشخاص دارای حق رأی و اختیار تصمیم‌گیری، به‌طور کامل در اختیار نهاد‌های نظارتی قرار گرفته است و آیا در این فرایند، الزامات قانونی مربوط به حفظ حقوق سهامداران خرد و منافع عمومی رعایت شده است. همچنین بررسی نقش اشخاص حقیقی و حقوقی مؤثر در این معاملات می‌تواند به روشن‌تر شدن ابعاد مختلف تغییرات مالکیتی کمک کند.
انتظار می‌رود سازمان بورس و اوراق بهادار، سازمان بازرسی کل کشور و دیگر مراجع مسئول با بررسی اسناد معاملات، زنجیره مالکیت شرکت‌های مرتبط و فرایند انتخاب مدیران، ابهامات موجود را برطرف کنند و در صورت احراز هرگونه تخلف، مطابق قوانین اقدام کنند. شفافیت در مالکیت، رعایت اصول رقابت و پاسخ‌گویی مدیران، از الزامات سلامت بازار سرمایه و اعتماد عمومی است. انتشار نتایج بررسی‌های مستند درباره این معاملات می‌تواند به صیانت از حقوق سهامداران و تقویت نظارت بر حکمرانی شرکتی کمک کند.
