مصرف مواد مخدر در سال‌های اخیر فقط به الگو‌های سنتی مانند تریاک و هروئین محدود نمانده و همزمان با تغییر بازار مواد، شکل مصرف نیز در میان گروه‌های جوان‌تر تغییر کرده است. در حالی که تریاک همچنان در میان بخشی از مصرف‌کنندگان قدیمی دیده می‌شود، گزارش‌های میدانی از مراکز درمان اعتیاد و اظهارات مسئولان نشان می‌دهد گُل، ماری‌جوانا، شیشه و انواع روان‌گردان‌های جدید در میان گروه‌های جوان‌تر حضور پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند.
به گزارش روز نو بر اساس اظهارات مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر در تیرماه ۱۴۰۵، بیشترین میزان مصرف مواد در کشور در گروه سنی ۲۴ تا ۳۵ سال قرار دارد. او همچنین میزان شیوع مصرف مواد در دانشجویان را حدود ۲.۵ تا ۲.۷ درصد اعلام کرده است؛ آماری که البته مربوط به مطالعات موجود است و پیمایش ملی جدید برای به‌روزرسانی تصویر اعتیاد در کشور در حال انجام است.
در کنار این آمار، تغییر ترکیب مواد مصرفی نیز اهمیت زیادی دارد. مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در سال جاری، حشیش و گل را از پرمصرف‌ترین مواد در ایران دانسته و نسبت به گسترش مواد صنعتی و روان‌گردان‌های جدید هشدار داده است.
قیمت مواد مخدر در بازار غیرقانونی با نوسان زیادی همراه است
ارائه قیمت مواد مخدر، به دلیل غیرقانونی بودن این بازار، با نوسان زیادی همراه است. قیمت‌ها در استان‌های مختلف و حتی مناطق مختلف یک شهر یکسان نیست و کیفیت و میزان ناخالصی نیز بر قیمت اثر می‌گذارد؛ بنابراین ارقام زیر صرفاً برای نشان دادن مقیاس اقتصادی بازار غیرقانونی و بر اساس قیمت‌های گزارش‌شده از سوی درمانگران اعتیاد است و نباید به‌عنوان نرخ رسمی یا ثابت تلقی شود.
گل؛ شروعی که ممکن است جدی گرفته نشود
یکی از نگرانی‌های اصلی در مورد تغییر الگوی مصرف، عادی‌شدن گل و ماری‌جوانا در بخشی از جامعه جوان است. مساله فقط خود ماده نیست؛ بلکه تصویری است که از آن در ذهن مصرف‌کننده شکل گرفته است.
بخشی از جوانان تصور می‌کنند گل در مقایسه با مواد سنتی خطر کمتری دارد یا مصرف تفننی آن الزاماً به وابستگی منجر نمی‌شود. همین تصور می‌تواند فاصله روانی فرد با نخستین تجربه مصرف را کاهش دهد.
در گزارش‌های درمانگران اعتیاد نیز مصرف تفننی گل، به‌ویژه در گروه‌های جوان، به‌عنوان یکی از نگرانی‌های جدی مطرح شده است. در برخی استان‌ها درمانگران گفته‌اند که جوانان مصرف مواد را با گل آغاز می‌کنند و بعد در معرض مواد دیگری قرار می‌گیرند.
پشت بسیاری از موارد مصرف مواد مخدر، مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، اقتصادی و روانی قرار دارد
کامران فاتح، فعال حوزه اعتیاد و کارشناس ترک اعتیاد در این‌باره به تجارت‌نیوز می‌گوید: مساله را نباید فقط در «تمایل فرد به مصرف» خلاصه کرد. زیرا پشت بسیاری از موارد مصرف، مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، اقتصادی و روانی قرار دارد.
او می‌افزاید: جوانی که با اضطراب، بیکاری، احساس بی‌آیندگی، شکست عاطفی، فشار اقتصادی یا تنش خانوادگی مواجه است، ممکن است برای فرار موقت از این فشار‌ها به دنبال راهی سریع برای تغییر حال خود باشد. مواد مخدر دقیقاً از همین نقطه وارد می‌شوند و به فرد وعده آرامش، هیجان، انرژی یا فراموشی موقت مشکلات را می‌دهند.
تصور غلط درباره کم‌خطر بودن بعضی مواد یکی از مهم‌ترین موانع پیشگیری است
این فعال حوزه اعتیاد تأکید می‌کند: در مورد نسل جوان، تصور غلط درباره کم‌خطر بودن بعضی مواد یکی از مهم‌ترین موانع پیشگیری است. وقتی یک ماده با عنوان «تفننی»، «گیاهی» یا «کم‌ضرر» معرفی می‌شود، حساسیت فرد نسبت به خطر وابستگی کاهش پیدا می‌کند.
او اظهار می‌دارد: مشکل دیگر، دسترسی و تنوع روزافزون مواد است. بازار غیرقانونی فقط یک یا دو ماده عرضه نمی‌کند و هر زمان تقاضای جدیدی شکل می‌گیرد، عرضه‌کنندگان نیز ترکیبات و شکل‌های تازه‌ای از مواد را وارد بازار می‌کنند. به همین دلیل، پیشگیری نمی‌تواند فقط بر معرفی نام مواد متمرکز باشد؛ بلکه باید به جوان آموزش دهد، هر ماده‌ای که با وعده انرژی، آرامش، لاغری، تمرکز یا شادی سریع عرضه می‌شود، الزاماً بی‌خطر نیست.
فقط روی نه گفتن به مواد تمرکز نکنیم
کامران فاتح در بخش دیگری از سخنان خود به چگونگی رفتار خانواده‌ها با فردی که به این مواد اعتیاد پیدا کرده اشاره می‌کند و می‌گوید: خانواده‌ها نیز گاهی زمانی متوجه مشکل می‌شوند که مصرف از مرحله آزمایشی عبور کرده است. برخورد صرفاً تنبیهی یا ایجاد ترس نیز همیشه نتیجه مطلوب ندارد. آنچه اهمیت دارد، ایجاد رابطه‌ای است که جوان بتواند درباره اضطراب، فشار روانی، شکست یا حتی تجربه نخست مصرف با خانواده صحبت کند، بدون اینکه از همان ابتدا با طرد و سرزنش مواجه شود.
او می‌افزاید: اگر جامعه فقط روی «نه گفتن به مواد» تمرکز کند، اما برای مشکلاتی مانند بیکاری، انزوای اجتماعی، افسردگی، بحران هویت، فشار اقتصادی و کمبود سرگرمی‌های سالم راه‌حل نداشته باشد، بخش مهمی از ریشه‌های گرایش به مصرف همچنان باقی می‌ماند.
اقتصاد مواد مخدر از دو جهت بر بحران اعتیاد اثر می‌گذارد / اگر فرد وابسته امکان درمان مؤثر، ارزان و در دسترس نداشته باشد، ممکن است افزایش قیمت حتی او را به سمت گزینه‌های خطرناک‌تر سوق دهد
فاتح تاکید می‌کند: اقتصاد مواد مخدر از دو جهت بر بحران اعتیاد اثر می‌گذارد. از یک سو، مشکلات اقتصادی، بیکاری و احساس بی‌ثباتی می‌توانند زمینه آسیب‌پذیری جوانان را افزایش دهند؛ از سوی دیگر، گران‌شدن برخی مواد ممکن است مصرف‌کننده وابسته را به سمت مواد ارزان‌تر، ترکیبات ناشناخته یا مصرف همزمان چند ماده سوق دهد.
او در پایان می‌گوید: به همین دلیل، مبارزه با اعتیاد صرفاً با برخورد انتظامی با عرضه‌کنندگان یا افزایش هزینه مواد قابل حل نیست. اگر فرد وابسته امکان درمان مؤثر، ارزان و در دسترس نداشته باشد، ممکن است افزایش قیمت حتی او را به سمت گزینه‌های خطرناک‌تر سوق دهد.
مواد جدید؛ خطر بزرگ‌تر پشت ظاهر کوچک‌تر
یکی از تغییرات نگران‌کننده بازار مواد، ورود ترکیبات جدیدی است که ممکن است ظاهر مصرف‌کننده را مانند مصرف برخی مواد سنتی تغییر ندهند. همین مساله می‌تواند تشخیص مصرف را برای خانواده دشوارتر کند.
مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز در سال جاری درباره سرعت عرضه مواد صنعتی و روان‌گردان‌های جدید هشدار داده و گفته است گاهی مواد جدید پیش از آنکه روش درمانی مناسب برای مواد قبلی پیدا شود، وارد بازار می‌شوند. همچنین به گفته او، تبلیغاتی مانند کاهش استرس، افزایش انرژی، افزایش تمرکز یا کاهش وزن می‌تواند برخی افراد را به سمت این مواد بکشاند.
این تغییر الگو از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارد: ارزان‌تر بودن همیشه به معنای کم‌خطرتر بودن نیست. در بازار غیرقانونی، قیمت می‌تواند به عواملی مانند دسترسی، ترکیبات، میزان ناخالصی و رقابت میان فروشندگان وابسته باشد و هیچ رابطه‌ای میان قیمت پایین یک ماده و میزان آسیب آن وجود ندارد.
