موسسه اعتباری ملل از آبان ۱۴۰۴ با هیئت سرپرستی منصوب بانک مرکزی اداره می‌شود و در سه ماه گذشته دست‌کم سه موج مزایده برای فروش املاک و سهام شرکت‌های زیرمجموعه‌اش راه انداخته است.
به گزارش روز نو البته سایت بانک، نظم مناسبی ندارد و اطلاعات برخی از مزایده‌ها از جمله آخری، روی این درگاه قابل مشاهده نیست. هم‌زمان، مجمع فوق‌العاده‌ای که قرار بود ۲۸ مهر ۱۴۰۵ درباره افزایش سرمایه ۲۵۰۰ درصدی (از ۲ به ۵۲ همت) تصمیم بگیرد لغو شد و تاریخ تازه‌ای برایش اعلام نشده است. بانک مرکزی برکناری هیئت مدیره را به ناترازی و سرمایه‌گذاری‌های غیرقانونی ملل در املاک و بنگاه‌داری نسبت داده بود.
فهرست مزایده‌ها ابعاد همین دارایی‌ها را نشان می‌دهد. ارقامی همچون ۳۴۳ ردیف ملک با قیمت پایه حدود ۴۴.۹ همت و ۱۰ ردیف سهام با قیمت پایه حدود ۳۲.۱ همت. تا امروز فقط بخش کوچکی از این دارایی‌ها فروش رفته و بیشتر شرکت‌ها دوباره عرضه شده‌اند. بخش بزرگی از سهام هم «وکالتاً» عرضه می‌شود و آگهی‌ها نگفته‌اند این سهام به نام چه کسانی است و بانک، چگونه وکالت فروش آنها را در اختیار دارد؟
مجمعی که برگزار نشد
مجمع فوق‌العاده ملل برای سه‌شنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۱۷، در ساختمان بانک مرکزی دعوت شده بود و تنها دستور مهمش افزایش سرمایه بود. هیئت سرپرستی پیش از موعد آن را لغو کرد و نوشت تاریخ جدید از طریق روزنامه دنیای اقتصاد و کدال اعلام می‌شود؛ دلیلی برای لغو در آگهی نیامده است. به استناد ماده ۳۰ قانون بانک مرکزی، سهامداران اجازه حضور در این مجمع را هم نداشتند. این دومین مجمع لغوشده ملل در سال جاری است. مجمع سال مالی ۱۴۰۳ که برای ۲۷ مرداد در بانک مرکزی دعوت شده بود هم لغو شد.
در مقابل، مجمع ۱۹ شهریور با حضور هیئت عالی بانک مرکزی صورت‌های مالی ۱۴۰۴ را تصویب کرد و حسابرس ۱۴۰۵ را برگزید تا راه افزایش سرمایه باز شود. افزایش سرمایه‌ای که دستور آن مجمع بود، در رسانه‌های تخصصی بازار مالی، بازتابی متفاوت داشت. به گزارش سایت پتروشیمی‌ها، سرمایه ثبت‌شده دو همت است و پیشنهاد، افزودن ۵۰همت از محل آورده نقدی و مطالبات حال‌شده سهامداران است.
بورس‌پرس، روایت کرد که حسابرس و بازرس قانونی درباره این پیشنهاد نظر مثبت دادند؛ اعلام عمومی برنامه ۳۱ شهریور بود؛ و در نهایت اقتصاد ۲۴ نوشت که کاهش زیان ۱۴۰۴ عمدتاً حسابداری بود: حدود ۹.۴ همت برگشت ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول و ۵.۲ همت درآمد از «بازسازی و تسویه دارایی‌های اشخاص مرتبط» در ۲۵ اسفند. جریمه اضافه‌برداشت از بانک مرکزی هم ۴.۴ همت بود.
بانک مرکزی دقیقاً چه گفته است
روز ۲۴ آبان ۱۴۰۴، به نقل از یک منبع آگاه در خبرگزاری فارس، بانک مرکزی هیئت مدیره ملل را طبق ماده ۳۰ قانون جدید خود عزل کرد. دلیل اعلام‌شده ناترازی و سرمایه‌گذاری غیرقانونی در املاک و بنگاه‌داری بود. هیئت عالی بانک مرکزی در جلسه ۲۱ آبان همه اختیارات مجمع، هیئت مدیره و هیئت عامل را سلب کرده بود. جعفر جمالی، مهدی صیدی و علیرضا صادقی از ۲۵ آبان اداره موسسه را به دست گرفتند. زیان انباشته طبق آخرین صورت مالی در تیر ۱۴۰۵ به ۸۴.۴ همت رسید. عددی که در پایان ۱۴۰۳ معادل ۶۵ همت بودو ناترازی نقدینگی در آبان ۱۴۰۴ معادل ۴۵ همت اعلام شد و نسبت کفایت سرمایه در شش ماهه ۱۴۰۴ نیز ۴۱ درصد منفی اعلام شد.
ماموریت هیئت سرپرستی
فرشاد محمدپور، معاون نظارت بانک مرکزی، هیئت سرپرستی را به یک برنامه ۱۰۰ روزه و یک برنامه ۶ ماهه موظف کرد. به گفته او راه اصلی خروج از بحران فروش دارایی‌های غیربانکی، یعنی شرکت‌ها و املاک مازاد است. انتقاد صریح به «دارایی‌های منجمد» در اسناد موجود بیشتر کلی است. دانش‌جعفری، عضو هیئت عالی بانک مرکزی، ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ قفل‌شدن سرمایه بانک‌ها در دارایی‌های منجمد و بنگاه‌داری را از موانع اصلی تسهیلات‌دهی شمرد، بی‌آنکه نام ملل را بیاورد.
درباره خود ملل، روایت رسمی همان «سرمایه‌گذاری غیرقانونی در املاک و بنگاه‌داری» است. توصیف دارایی‌ها به‌عنوان منجمد و کم‌بازده، تحلیل رسانه‌ها از ترازنامه ملل است. نصرالله پژمان‌فر، رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، ۲۶ شهریور در مشهد گفت ملل در مسیر گزیر قرار گرفته بود و از فروش اموال مازاد تشکر کرد. گزیر همان سرنوشتی است که بانک آینده پیدا کرد.
خروج از بورس
ملل سه سال پیاپی مشمول ماده ۱۴۱ قانون تجارت (ازدست‌رفتن دست‌کم نیمی از سرمایه) بود. آخرین معامله سهم ۱۴ آبان ۱۴۰۴ با قیمت ۲۲۸ تومان انجام شد، نماد در خرداد ۱۴۰۵ پس از ۱۵ سال از فرابورس اخراج شد و از ۲ آبان ۱۴۰۵ در تابلوی زرد بازار پایه درج شده است.
موج‌های مزایده در ۱۴۰۵
ملل از مرداد تا آبان چهار آگهی بزرگ فروش منتشر کرده است و هنوز هیچ شرکت بزرگی را نفروخته است. تنها سهامی که تا امروز فروش رفته، سهام تأمین مالی توس سرمایه در مزایده مرداد بوده است. هشت ردیف از ده ردیف آگهی مهر، به‌اضافه گرگان و پارس کادوس، همان شرکت‌هایی‌اند که در فهرست مرداد بودند و فروش نرفتند. فرش ایران و کارگزاری ملل پویا تازه‌وارد‌های فهرست مهرند.
به گزارش شهرآرانیوز، ۲۰۶ ردیف از ۳۴۳ ردیف ملکی مرداد در مشهد بود، با ارزش پایه حدود ۲۰.۹ همت. ده دارایی گران‌تر به‌تنهایی حدود ۵۲ درصد ارزش کل را می‌ساختند. شرایط همه این آگهی‌ها مشابه است. سپرده ۵ درصد قیمت پایه، اولویت با پیشنهاد نقدی و پرداخت همه هزینه‌های انتقال، مالیات و بدهی‌های احتمالی به عهده خریدار. ملل در هر مرحله، حتی پس از اعلام برنده، حق رد پیشنهاد‌ها را برای خود نگه داشته است.
چه چیزی فروخته می‌شود
ارزش این مزایده در سه ردیف متمرکز است. خورشید درخشان هشتم توس، فرش ایران و عمران تکلار با هم حدود ۸۷ درصد قیمت پایه ۳۲.۱ همتی را می‌سازند. هفت ردیف دیگر شرکت‌های کوچک‌اند و ارزش اصلی بیشترشان زمین، مجوز یا پروژه نیمه‌تمام است، نه سودآوری جاری. قیمت پایه خورشید درخشان برای ۵۱ درصد سهام شرکتی است که به گفته آگهی دارایی عمده‌اش پروژه جهان مال مشهد است؛ یعنی ارزش این ردیف عملاً ارزش یک پروژه ساختمانی است.
آگهی برای هیچ‌یک از این شرکت‌ها درآمد یا سود گزارش نکرده و فقط دارایی‌ها و بدهی به ملل را آورده است. بدهی ویستا به ملل از قیمت پایه سهامش بیشتر است یعنی ۱.۲۴ همت بدهی در برابر ۰.۹۵ همت قیمت پایه. یعنی خریدار شرکتی را می‌خرد که به خود فروشنده بدهکار است و ملل پس از فروش هم طلبکار آن باقی می‌ماند. تنها استثنای اعلام‌شده کارگزاری ملل پویاست. املاک آن پس از مزایده به ملل منتقل و بابت بخشی از طلب تهاتر می‌شود. کشت و صنعت گرگان (برند شهره، شهرک صنعتی سرخنکلاته) و صنایع غذایی پارس کادوس (بندر انزلی) در آگهی جداگانه ۲۵ مهر عرضه شده‌اند. بدهی آنها به ملل به‌ترتیب حدود ۳۲۷ و ۲۱ میلیارد تومان است.
«اصالتاً و وکالتاً» یعنی چه و چه ریسکی دارد
«اصالتاً» یعنی سهامی که به نام خود ملل ثبت شده است. «وکالتاً» یعنی سهامی که به نام شخص حقیقی یا حقوقی دیگری است و ملل به‌موجب وکالت‌نامه، از طرف او می‌فروشد. در آگهی مهر، هفت ردیف از ده ردیف فقط «وکالتاً» عرضه شده و سه ردیف (عمران تکلار، خورشید درخشان هشتم توس و فرش ایران) ترکیبی است. آگهی‌ها نام صاحبان رسمی این سهام و نوع وکالت‌نامه‌ها را اعلام نکرده‌اند. در منابع عمومی هم سندی پیدا نشد که نشان دهد این سهام وثیقه وام بوده یا در پرونده قضایی است؛ بنابراین فرضیه وثیقه بودن نه تأیید می‌شود و نه رد. آنچه می‌توان گفت این است.
برخی شرکت‌های خودِ ملل هم «وکالتاً» عرضه شده‌اند. کارگزاری ملل پویا سال‌ها شرکت وابسته ملل معرفی شده است. با این حال ۱۰۰ درصد آن فقط وکالتاً عرضه شده است. گسترش انرژی ملل هم با ۱۰۰ درصد وکالتی همین وضع را دارد. این الگو با سهامی جور درمی‌آید که به نام شرکت‌های تابعه یا اشخاص وابسته ثبت شده، نه لزوماً با وثیقه. رویه وکالتی در بانک‌های دیگر هم هست. بانک پارسیان در مزایده مهر ۱۴۰۵ بخشی از سهام چند شرکت را با وکالت از «سایر سهامداران» عرضه کرد.
ملل هم مالک است و هم طلبکار. طبق آگهی، این ده ردیف در مجموع حدود ۲.۲ همت به ملل و شرکت‌های تابعه‌اش بدهکارند. ویستا درمان ملل به‌تنهایی حدود ۱.۲۴ همت بدهی دارد. فرش ایران هم در فهرست بانک مرکزی از بدهکاران غیرجاری ملل بوده است. خریدار سهام، شرکتی را با این بدهی‌های هنگفت می‌خرد.
ممکن است کلاف سردرگم شود
وکالت قابل زوال است. طبق قانون مدنی، وکالت با عزل، فوت یا حجر موکل از بین می‌رود، مگر اینکه به‌صورت بلاعزل و ضمن عقد لازم داده شده باشد. اگر صاحب رسمی سهم پیش از انتقال فوت کند یا وکالت را بازپس بگیرد، انتقال متوقف می‌شود. مالک رسمی ممکن است بدهکار یا ممنوع‌المعامله باشد. سهام به نام شخص ثالث در برابر طلبکاران همان شخص قابل توقیف است، حتی اگر ذی‌نفع واقعی ملل باشد. ویستا درمان ملل تعاونی است. در تعاونی‌ها رأی اعضا اصولاً برابر است و به تعداد سهم بستگی ندارد. داشتن ۹۶ درصد ۲۰۲ سهم این تعاونی لزوماً به معنای کنترل مدیریت آن نیست.
شرایط آگهی به نفع فروشنده است. خطر بدهی‌های پنهان، مالیاتی و تأمین اجتماعی با خریدار است. پیش از پیشنهاد، خریدار باید این اسناد را بخواهد: فهرست سهامداران ثبت‌شده، متن و نوع هر وکالت‌نامه، استعلام توقیف و منع معامله درباره سهام و املاک اصلی، فهرست دعاوی جاری و صورت‌های مالی حسابرسی‌شده هر شرکت.
فرش ایران و بقیه چگونه به ملل رسیدند
فرش ایران دو دست گشته تا به ملل رسیده است. سال ۱۳۹۲ از دولت به بانک تجارت و سال ۱۳۹۶ از بانک تجارت به ملل. انتقال اول در چارچوب واگذاری‌های اصل ۴۴ بود. سازوکار انتقال دوم، یعنی اینکه ملل سهام را نقد خرید یا در ازای طلب گرفت، در منابع عمومی پیدا نشد. شرکت سهامی فرش ایران در ۱۳۱۴ پس از خلع ید از «کمپانی قالی شرق» تأسیس و ملی شد. امروز ۲۳ شعبه در استان‌ها دارد.
اسفند ۱۳۹۹ ملل ۹۹.۹۸ درصد سهام را با قیمت پایه ۱.۴ همت عرضه کرد و خریداری پیدا نشد. در مزایده آذر ۱۴۰۰ هم برای آن پیشنهادی نرسید. مهر ۱۴۰۴ قیمت پایه از ۲ همت گذشت. در آن نوبت فقط چند ملک فروش رفت. مهر ۱۴۰۵ سهام همراه ملک خیابان فردوسی با قیمت پایه حدود ۷.۸ همت عرضه شده است. ملک فردوسی با عرصه حدود ۴،۰۷۰ و اعیان حدود ۴،۰۱۴ مترمربع؛ آگهی آن را «عمارت تاریخی و ملک شاخص» نامیده و «اصالتاً» به ملل تعلق دارد.
فرش ایران در فهرست بدهکاران غیرجاری ملل آمده است. یعنی ملل هم سهامدار عمده آن است و هم وام‌دهنده‌اش. پژمان‌فر در همایش مشهد، بدون نام بردن از شرکتی، از شرکت‌های فرش وابسته به بانک‌ها گفت که به دلیل سوءمدیریت و سوءاستفاده به تعطیلی کشیده شده‌اند.
سرنوشت بقیه شرکت‌ها
درباره اینکه ملل دیگر شرکت‌ها را کی و چگونه به دست آورده، اسناد عمومی تقریباً ساکت‌اند. البته ردپای مشهد در اکثر این شرکت‌ها دیده می‌شود. نام بیشتر شرکت‌ها به «توس» ختم می‌شود و دارایی‌هایشان در خراسان است. پروژه جهان مال مشهد، مرکز پلاسما و زمین‌های درمانی مشهد، معدن چناران و زمین نیشابور. ملل هم در مشهد و به دست جمعی از طلاب حوزه علمیه مشهد پایه‌گذاری شده است.
جهان مال، دارایی اصلی خورشید درخشان هشتم توس، طرحی ۷۵۰ هزار مترمربعی شامل مرکز خرید، هتل و واحد‌های مسکونی است که طراحی آن در ۱۳۹۵ به شرکت معماری Chapman Taylor سپرده شد. همان سال‌ها تولیت آستان قدس رضوی از پروژه‌هایی مثل جهان مال انتقاد کرده بود. بخشی از کاهش زیان ۱۴۰۴ از «بازسازی و تسویه دارایی‌های اشخاص مرتبط» آمده است. این نشان می‌دهد ملل با شرکت‌های وابسته‌اش معاملات تسویه‌ای داشته، اما جزئیات آن منتشر نشده است.
موسسه اعتباری شد، اما هیچ‌گاه بانک نشد
ماجرا از تاسیس صندوق قرض‌الحسنه رزمندگان در دهه ۶۰ آغاز شد و سپس به موسسه مالی و اعتباری عسکریه در دهه بعدی منجر شد. موسسه‌ای که اهداف غیرانتفاعی داشت، کم کم به یک موسسه مالی حاشیه ساز تبدیل شد. موسسه‌ای که ریاست چهره‌ای روحانی در راس آن و دستیارانی از طلاب حوزوی، مدتی انتقاد از آن را توسط دستگاه‌های نظارتی به تاخیر انداخت.
ملل هیچ‌وقت بانک نشد. بانک مرکزی در مهر ۱۴۰۰ با تبدیل آن به «بانک ملل» به‌طور مشروط موافقت کرد، به شرط آنکه ظرف شش ماه ۱،۰۰۰ میلیارد تومان افزایش سرمایه نقدی بدهد و سرمایه را به ۲،۰۰۰ میلیارد تومان برساند. سرمایه امروز همان ۲ همت است، اما زیان انباشته به ده‌ها همت رسیده و ملل هنوز «موسسه اعتباری» است. در گزارش‌های آبان ۱۴۰۴ از آن به‌عنوان تنها موسسه باقی‌مانده در شبکه بانکی یاد شد.
دلیل تغییر نام، به گفته مدیران وقت، این بود که «عسکریه» در عربی به معنای نظامی است و ممکن بود پس از برجام در خارج از کشور موسسه وابسته به نهاد‌های نظامی تلقی شود. روابط عمومی موسسه گفته بود بانک مرکزی برای این تغییر فشاری نیاورده است سید امین جوادی، مدیرعامل سال‌های طولانی موسسه، تا پیش از سرپرستی در رأس آن بود، چهره‌ای روحانی بود. چند ماه قبل از تغییر اسم، رئیس وقت بانک مرکزی گفته بود که بانک‌ها و موسسات اعتباری نباید نام‌های مقدس مانند اسامی منتسب به ائمه را داشته باشند.
پرسش‌های بی‌پاسخ
برنامه نجات ملل روی دو پایه ایستاده است. فروش دارایی‌ها و ۵۰ همت آورده تازه. پایه دوم با لغو مجمع ۲۸ مهر معطل مانده است. پایه اول تا امروز ۱۳.۷ همت معامله به بار آورده، در حالی که فقط زیان انباشته حدود ۸۴ همت است. شرکت‌های بزرگ، از جمله فرش ایران، یک تا چهار بار عرضه شده‌اند و هنوز خریدار ندارند. پرسش‌هایی مطرح است که پاسخ عمومی ندارند، از جمله این که چرا مجمع ۲۸ مهر لغو شد و کی برگزار می‌شود؟ نتیجه بازگشایی پاکات ۲۸ مهر (ده ردیف سهام) چه شد؟ سهام «وکالتی» به نام چه کسانی است و وکالت‌نامه‌ها بلاعزل‌اند یا نه؟ آیا بخشی از این سهام وثیقه تسهیلات، توقیف‌شده یا موضوع دعوای حقوقی است؟ ملل در ۱۳۹۶ فرش ایران را با چه سازوکاری از بانک تجارت گرفت؟ ۵۰ همت آورده نقدی را چه کسانی و با چه تعهدی تأمین می‌کنند؟
