عملیات طرد اقتصادی ایالات متحده، همزمان صادرات انرژی از مسیر دریا و تجارت غیرنفتی ایران از مرز‌های زمینی را تحت فشار قرار داده است. روز گذشته، خبر‌هایی درباره توقف موقت صادرات ایران به پاکستان منتشر شد. الزام واردکنندگان پاکستانی به ارائه فرم الکترونیک واردات از طریق بانک‌های خود، در شرایط تحریم بانک‌های ایران، مانع تازه‌ای در مبادلات تجاری ۲کشور ایجاد کرده است. اهمیت مرز‌های زمینی پاکستان در ماه‌های گذشته و همزمان با تشدید محاصره دریایی افزایش یافته بود؛ زیرا محدودیت مسیر‌های دریایی، استفاده از مسیر‌های جایگزین برای صادرات غیرنفتی را ضروری‌تر می‌کرد. این وضعیت در حالی رخ می‌دهد که ۲کشور هدف‌گذاری کرده بودند حجم تجارت دوجانبه را به ۱۰میلیارد دلار برسانند. هرچند مرز زمینی دو کشور رسما بسته نشده است، تداوم موانع بانکی می‌تواند تجارت را مختل کند و صادرات ایران به پاکستان را عملا به توقف بکشاند.
در مسیر دریایی نیز محاصره، صادرات نفت خام را مختل کرده و هزینه انتقال محموله‌های انرژی را افزایش داده است. با این حال، گزارش‌ها از تداوم محدود و پرهزینه بخشی از صادرات فرآورده‌های نفتی حکایت دارند. بر اساس گزارش رویترز، دست‌کم ۱۰ نفتکش حامل گاز مایع و سوخت جت ایران از اواسط ژوئیه از منطقه خارج شده‌اند. بخشی از این محموله‌ها از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی جابه‌جا شده‌اند. با وجود این، حجم صادرات کنونی در مقایسه با صادرات متعارف نفت خام ناچیز است و نمی‌تواند درآمد‌های ازدست‌رفته نفتی را جبران کند. بنابراین، عبور این نفتکش‌ها به معنای بی‌اثر بودن محاصره نیست، بلکه نشان می‌دهد فشار دریایی هنوز همه مسیر‌های صادرات انرژی را مسدود نکرده است. به این ترتیب، فشار اقتصادی از مسیر دریا فراتر رفته و تجارت زمینی را نیز تهدید می‌کند. در چنین شرایطی، رفع موانع بانکی و تجاری از مسیر دیپلماسی و یافتن راه‌هایی برای حفظ جریان صادرات انرژی، اهمیتی دوچندان دارد.
همزمان با تشدید فشار‌های اقتصادی بر ایران و محدودیت‌های حاکم بر مسیر‌های تجارت خارجی، مبادلات زمینی با پاکستان نیز با چالش‌هایی روبه‌رو شده است. اگرچه مرز مشترک زمینی دو کشور بسته نیست، الزامات بانکی جدید برای واردکنندگان پاکستانی می‌تواند صادرات ایران به این کشور را با اختلال جدی مواجه کند؛ موضوعی که در کنار محدودیت‌های زیرساختی حمل‌ونقل، ظرفیت پاکستان برای ایفای نقش پررنگ‌تر در تجارت خارجی ایران را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. تحریم، جنگ، محاصره دریایی و تشدید محدودیت‌های حاکم بر تعاملات اقتصادی و تجاری با ایران در هفته‌های اخیر، به چالشی جدی در مسیر تجارت خارجی کشور بدل شده است. گویی آمریکا پس از اعمال محاصره دریایی از بنادر جنوبی، به دنبال آن است که اختلالاتی را در مسیر‌های زمینی مبادله کالا نیز ایجاد کند.
در ماه‌های اخیر، اخبار متعدد رسمی و غیررسمی از بروز اختلال در مرز‌های زمینی ایران و پاکستان منتشر شده است؛ از توقف طولانی‌مدت کامیون‌ها در مرز «پیشین» گرفته تا دریافت تعرفه‌های سنگین از کامیون‌های حمل بار. در حال حاضر نیز واردکنندگان پاکستانی برای محموله‌هایی که از ایران وارد می‌کنند، باید فرم الکترونیک واردات را به شبکه بانکی خود ارائه دهند. با توجه به تحریم‌های بانکی ایران که در سال‌های گذشته نیز وجود داشته است، انجام این فرآیند برای طرف پاکستانی در ارتباط با مبادلات ایران با دشواری همراه شده است. این شرایط حکایت از آن دارد که محدودیت‌های تجارت زمینی ایران با سایر کشورها، به‌طور غیرمستقیم در حال افزایش است.
رویای نافرجام تجارت ۱۰میلیارد دلاری
آخرین آمار سالانه منتشر شده از جزئیات تجارت ایران و پاکستان مربوط به سال ۱۴۰۳ است. براساس اطلاعات سازمان توسعه تجارت، ارزش مبادلات تجاری میان ایران و پاکستان در سال‌های اخیر روندی صعودی داشته است. حجم تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۳میلیارد و ۱۲۹میلیون دلار برآورد می‌شود. از این میزان، ارزش صادرات ایران حدود ۲میلیارد و ۴۲۳میلیون دلار و سهم واردات از پاکستان ۷۰۶میلیون دلار بوده است. براساس گزارش سازمان توسعه تجارت ایران، پاکستان در سال ۱۴۰۳ پنجمین مقصد مهم صادرات غیرنفتی ایران، پس از چین، عراق، امارات متحده عربی و ترکیه بوده است. گفتنی است در جریان سفر رئیس‌جمهور ایران به پاکستان در مردادماه سال ۱۴۰۴ توافق‌هایی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی با این کشور در دستور کار قرار گرفت. در همین راستا، برای ارتقای حجم تجارت دو کشور به ۱۰میلیارد دلار برنامه‌ریزی شد. هدف‌گذاری که با توجه به شرایط کنونی، بیشتر به رویایی نافرجام می‌ماند.
در ماه‌های اخیر و تحت‌تاثیر شرایط جنگی حاکم بر منطقه، اعمال محاصره دریایی از بنادر جنوبی کشور و همچنین چالش‌های سیاسی پیش‌آمده میان ایران و امارات، نقش پاکستان در تجارت خارجی ایران پررنگ‌تر شد. به این معنا که تقاضا برای دادوستد از مسیر مرز‌های پاکستان افزایش یافته و مرز‌های مختلف ایران و پاکستان برای تجارت و انتقال کالا فعال‌تر شدند. پذیرش کامیون برای انتقال زمینی بار میان دو کشور نیز رشد چشم‌گیری داشت. در این میان، استفاده از ظرفیت‌های بندری پاکستان، به‌ویژه بندر کراچی و گوادر، برای صادرات مجدد و واردات کالا از سایر کشورها با مقصد نهایی ایران، در دستور کار سیاستگذاران قرار گرفت.
در ماه‌های گذشته، بهره‌گیری از ظرفیت پاکستان برای تامین نیاز‌های ایران در حوزه کالا‌های اساسی مورد توجه قرار گرفت. همزمان، ظرفیت این کشور به‌عنوان مسیری برای صادرات مجدد کالا‌های ایرانی نیز اهمیت یافت. در این میان انتظار می‌رفت تعاملات پاکستان با کشور‌های غربی بتواند فرصتی برای حضور محصولات ایرانی در بازار‌های جهانی از مسیر صادرات مجدد فراهم کند؛ به‌ویژه آنکه این کشور از ظرفیت‌هایی در حوزه بازاریابی بین‌المللی برخوردار است. با این حال، تشدید فشار‌های ایالات متحده برای محدود کردن تعاملات اقتصادی ایران، چشم‌انداز استفاده از این ظرفیت‌ها را نیز با ابهام مواجه کرده است.
محدودیت بانکی در مسیر تجارت زمینی
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، در گفت‌و‌گو با «دنیای اقتصاد» درباره آخرین وضعیت تجارت زمینی ایران و پاکستان اظهار کرد: براساس آخرین اطلاعات موجود، مرز مشترک تجارت زمینی ایران و پاکستان بسته نیست، اما واردکنندگان پاکستانی برای محموله‌هایی که از ایران وارد می‌کنند، باید فرم الکترونیکی واردات را به شبکه بانکی خود ارائه دهند. با توجه به تحریم بانک‌های ایرانی و محدودیت‌های موجود در سیستم بانکی کشور، انجام این فرآیند دشوار شده و مشکلاتی را برای صادرات ایران به پاکستان و واردکنندگان پاکستانی که محموله‌های خود را از ایران تامین می‌کنند، ایجاد کرده است.
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران با اشاره به تداوم امکان واردات کالا از پاکستان به ایران گفت: در مقابل، امکان ادامه واردات از پاکستان به ایران همچنان وجود دارد و باید مشخص شود که طرف پاکستانی تا چه اندازه برای ادامه این روند همکاری خواهد کرد. سنندجی خاطرنشان کرد: در صورت تداوم محدودیت‌های ناشی از تحریم سیستم بانکی ایران و نبود امکان انجام فرآیند‌های بانکی موردنیاز، صادرات ایران به پاکستان عملا متوقف خواهد شد. رفع این مشکل نیازمند دیپلماسی سیاسی و حل موضوع از سوی تصمیم‌گیران کلان کشور است.
موانع توسعه تجارت با اسلام‌آباد
ولی‌الله افخمی‌راد، رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، نیز در گفت‌و‌گو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به جایگاه پاکستان در تجارت خارجی کشور اظهار کرد: سهم پاکستان در تجارت خارجی ایران در گذشته چندان بالا نبوده، هرچند تراز تجاری دو کشور همواره به نفع ایران بوده است. عمده صادرات ایران به پاکستان را کالا‌های پتروشیمی و برخی مصالح ساختمانی تشکیل می‌دهد و در مقابل، واردات ایران از پاکستان در مقایسه با صادرات کشور به این مقصد محدودتر است.
وی با اشاره به ظرفیت‌های پاکستان برای توسعه مبادلات تجاری با ایران افزود: پاکستان از ظرفیت آبی گسترده‌ای برخوردار است و امکان انتقال کالا از مسیر‌های مرتبط با این کشور وجود دارد. برای نمونه، مرز ریمدان در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری چابهار قرار دارد و می‌تواند در توسعه ارتباطات تجاری دو کشور مورد توجه قرار گیرد. با وجود ظرفیت‌های موجود و عزم احتمالی برای گسترش همکاری‌ها، محدودیت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی همچنان مانعی جدی در مسیر افزایش سریع حجم مبادلات است. افخمی‌راد درباره محدودیت‌های اخیر در تجارت زمینی ایران و پاکستان نیز بر ضرورت بررسی بیشتر موضوع تاکید کرد.
به گفته وی، باید مشخص شود که محدودیت‌های ایجادشده صرفا ناشی از سیاست‌های ایالات متحده و فشار تحریم‌هاست و آیا طرف پاکستانی نیز در مسیر کاهش مبادلات زمینی با ایران گام برداشته است؟ وی با اشاره به احتمال تشدید فشار‌های ناشی از تحریم‌های بانکی و محدودیت‌های جدید گفت: در چنین شرایطی، ممکن است پاکستان یا سایر کشور‌های همسایه به دنبال مسیر‌های جایگزین برای ادامه مبادلات تجاری با ایران باشند. افخمی‌راد همچنین تاکید کرد که خبر‌های مربوط به توقف صادرات به پاکستان نیازمند بررسی بیشتر است تا مشخص شود این محدودیت‌ها موقتی هستند یا از تغییر رویکردی بلندمدت حکایت دارند.
