در شرایطی که منطقه خاورمیانه زیر سایه تهدید‌ها و تنش‌های فزاینده نفس می‌کشد، سید‌عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در پنجاه‌ودومین نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی در بغداد، صدای ایران در جمع کشور‌های اسلامی بود. این حضور، فرصتی بود تا تهران مواضع خود را در قبال جنگ تحمیلی، امنیت تنگه هرمز، مسئله فلسطین و بحران‌های منطقه، با زبانی دیپلماتیک به گوش امت اسلامی برساند.
به گزارش روز نو عراقچی در این نشست دو روزه، هم در جایگاه سخنران و هم در قامت دیپلماتی فعال در دیدار‌های دوجانبه، تصویری از ایرانِ پایبند به حقوق بین‌الملل، اما آماده دفاع از حاکمیت خود ترسیم کرد.
صلح را نمی‌توان با تهدید به نابودی بنا کرد
عراقچی سخنان خود را با سپاس از دولت و مردم عراق برای میزبانی این نشست آغاز کرد و بغداد را سرزمینی توصیف کرد که «از دیرباز محل تعامل فرهنگ‌ها بوده است». او با تأکید بر اینکه وحدت و گفت‌و‌گو در جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری ضروری است، یادآور شد سازمان همکاری اسلامی برای فراهم‌کردن «صدای مشترک برای امت اسلامی» و تقویت همبستگی و دفاع از منافع مشترک بنیان شده است. وزیر خارجه ایران با اشاره به منشور سازمان، اصول آن را بازتاب‌دهنده اصول منشور ملل متحد دانست و از برابری حاکمیتی، تمامیت ارضی، عدم مداخله در امور داخلی، حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات و پرهیز از تهدید یا توسل به زور گفت.
او با هشدار نسبت به اجرای گزینشی این اصول تصریح کرد: «این اصول متعلق به هیچ کشور یا گروهی از کشور‌ها نیست. این اصول از همه ما حفاظت می‌کنند، اما چنانچه به صورت گزینشی اجرا شوند، ارزش خود را از دست می‌دهند». عراقچی در بخش محوری سخنانش، ایران را کشوری معرفی کرد که نسبت به حقوق بین‌الملل، منشور ملل متحد و دیپلماسی «پایبند و ثابت‌قدم» بوده است. او در مقابل، آمریکا را متهم کرد که «مسیر مخالف را برگزید که تجاوز، تهدید، ترور و جنگ اقتصادی، با بی‌اعتنایی آشکار به حقوق بین‌الملل و منشور ملل متحد بود». وزیر خارجه ایران با اشاره به کشته‌شدن حدود پنج هزار نفر، از جمله صد‌ها زن و کودک در جریان تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل و ترور رهبر معظم انقلاب اسلامی و دیگر مقامات ارشد سیاسی و نظامی، این اقدامات را «نقض فاحش حقوق بین‌الملل» خواند.
او با ذکر نمونه‌های مستند از جنایات جنگی، از جمله شهادت بیش از ۱۶۰ دانش‌آموز و معلم در میناب، حمله با بمب‌های خوشه‌ای به ورزشگاه لامرد، بمباران آب‌شیرین‌کن در قشم و حمله به مراسم عروسی در کوهستک سیریک، تأکید کرد آمریکا و رژیم صهیونیستی نمی‌توانند با «وارونه جلوه‌دادن حقیقت و عوض‌کردن جای قربانی و متجاوز» این جنایات را پرده‌پوشی کنند. او از کشور‌های عضوی که در این روز‌های دشوار با مردم ایران اظهار همبستگی کردند، سپاسگزاری کرد و از کل سازمان خواست «قاطعانه در برابر حملات به حاکمیت و تمامیت ارضی یکی از اعضای مؤسس خود بایستند».
دفاع مشروع و پیگیری صلح؛ دو روی یک سکه
یکی از نکات کلیدی سخنان عراقچی، تأکید بر عدم تناقض میان دفاع از حقوق و پیگیری صلح بود. او گفت: «ایران از مردم، حاکمیت و منافع مشروع خود دفاع خواهد کرد. اما میان دفاع از حقوق‌مان و پیگیری صلح هیچ تناقضی نیست. ما خسارت ناشی از جنگ را می‌شناسیم و دقیقا به همین دلیل برای صلح ارزش قائلیم». وزیر خارجه ایران تصریح کرد کشورش «خواستار هیچ رفتار ویژه‌ای نیست؛ فقط اعمال برابر حقوق و مسئولیت‌ها را برای همگان می‌طلبد» و این مسئله «در میدان نبرد حل نخواهد شد». او همچنین تأکید کرد: «صلح را نمی‌توان با تهدید به نابودی بنا کرد».
تنگه هرمز؛ امنیت کشتیرانی و تفاهم‌نامه اسلام‌آباد
عراقچی در ادامه به مسئله امنیت تنگه هرمز پرداخت و تأکید کرد ایران به ناوبری ایمن و امن در این آبراه که «برای انرژی و تجارت بسیاری از کشور‌های عضو ما حیاتی است» پایبند است. او با اشاره به اینکه تنگه هرمز تا ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ «کاملا باز و امن بود»، ناامنی و اختلال در دریانوردی از آن زمان تاکنون را «نتیجه مستقیم اقدامات تجاوزکارانه آمریکا و رژیم اسرائیل» دانست و گفت: «امنیت را نمی‌توان با تکرار اشتباهات و جنایات قبلی بازگرداند. نمی‌توان کشوری را بمباران، تهدید به نابودی‌اش و محاصره‌اش کرد و سپس انتظار داشت امنیت ناوبری به حالت عادی بازگردد». وزیر خارجه ایران با اشاره به نقش دیپلماسی در حل بحران، از «مساعی جمیله پاکستان» و «حمایت قطر» قدردانی کرد و یادآور شد ایران و آمریکا در ۱۷ ژوئن تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را امضا کردند.
بر اساس بند ۵ این تفاهم‌نامه، ایران متعهد شد ترتیبات لازم برای تسهیل تردد ایمن کشتی‌ها را فراهم کند و بلافاصله گفت‌و‌گو‌های فنی با سلطنت عمان را آغاز کرد. او گفت ظرف دو هفته، تردد دریایی به حدود ۶۰ درصد سطح پیش از جنگ تحمیلی بازگشت، اما «اقدامات یک‌جانبه و تجاوزات نظامی آمریکا مانع اجرای تفاهم‌نامه شد و سازوکار‌های حل‌وفصل اختلافی که در آن پیش‌بینی شده بود نیز نادیده گرفته شد». عراقچی با بیان اینکه ایران در دو سال گذشته «با حسن نیت مذاکره کرده، اما هر بار با حمله نظامی مواجه شده است، نه دیپلماسی»، از ایجاد «بی‌اعتمادی عمیق» نسبت به ازسرگیری مذاکرات بدون تضمین‌های معتبر سخن گفت. با این حال تأکید کرد ایران همچنان درِ دیپلماسی را باز نگه داشته و از طریق قطر «یک برنامه مشخص هفت‌روزه» را منتقل کرده است: در صورت فراهم‌شدن شرایط لازم، تنگه می‌تواند بازگشایی شود و تردد عادی دریایی ظرف هفت روز بازگردد. او گفت: «انتخاب اکنون با آمریکاست».
فلسطین؛ زخمی بر وجدان جامعه جهانی
بخش دیگری از سخنان عراقچی به مسئله فلسطین اختصاص داشت. او با تأکید بر اینکه «آرمان فلسطین همچنان مسئله اصلی جهان اسلام است»، گفت نمی‌توان از صلح سخن گفت و این موضوع اصلی را نادیده گرفت. وزیر خارجه ایران، غزه را «نمادی از ناکامی سازوکار‌های بین‌المللی در جلوگیری از نسل‌کشی» خواند و با اشاره به اینکه «ده‌ها قطع‌نامه به اشغال و خشونت پایان نداده است»، رنج مستمر مردم فلسطین، کشتار مردم بی‌گناه توسط رژیم اسرائیل و تهدید‌ها علیه قدس شریف و اماکن مقدس آن را موجب نگرانی همه دانست. او تصریح کرد: «ایران در کنار مردم فلسطین ایستاده است» و از سازمان همکاری اسلامی و همه اعضای آن خواست «هرآنچه لازم است انجام دهند تا به کشتار و محاصره پایان داده و حمایت از حقوق مشروع مردم فلسطین به اولویتی مشترک تبدیل شود؛ اولویتی که با اقدام عملی و هماهنگ پشتیبانی شود».
یمن و بحران‌های منطقه؛ راه‌حل نظامی وجود ندارد
عراقچی در ادامه به بحران یمن پرداخت و با اشاره به اینکه مردم یمن «نزدیک به یک دهه است که جنگی ویرانگر، محاصره‌ای غیرقانونی و طولانی‌مدت و خسارات شدید به زیرساخت‌های حیاتی را تحمل کرده‌اند»، نقش آمریکا و متحدانش را در تحمیل درد و رنج بر یمنی‌ها «انکارناپذیر» خواند. او موضع ایران را «روشن و ثابت» توصیف کرد: حمایت از حاکمیت، استقلال، وحدت و یکپارچگی ارضی یمن و نیز عربستان سعودی و پشتیبانی از «یک فرایند سیاسی فراگیر و جامع به عنوان تنها راه عملی و پایدار برای حل مسئله».
وزیر خارجه ایران تأکید کرد: «صلح پایدار از طریق تشدید نظامی، اجبار و ارعاب و یا کنارگذاشتن طرف‌های ذی‌ربط یمنی به دست نمی‌آید». او با بیان اینکه «بحران‌های منطقه راه‌حل نظامی ندارند و اصرار بر رویکرد نظامی با نادیده‌گرفتن راه‌حل سیاسی، صرفا اوضاع را پیچیده‌تر می‌کند»، از تحولات شبه‌جزیره عربستان ابراز نگرانی عمیق کرد و آمادگی ایران را برای «هرگونه کمک به منظور تسهیل گفت‌و‌گو میان طرف‌ها، بر پایه نقشه راه صلحی که پیش‌تر بر آن توافق کرده‌اند» اعلام کرد. او افزود: «مردم یمن حق دارند با کرامت و به دور از فشار، تحریم و محاصره زندگی کنند».
عراقچی در بخش پایانی سخنانش با تأکید بر اینکه «هیچ دولتی نمی‌تواند امنیت پایدار را به بهای امنیت دیگران بسازد»، از ضرورت حل مشکلات منطقه توسط خود کشور‌های منطقه سخن گفت و هشدار داد که سرزمین، حریم هوایی و زیرساخت‌های هر کشور منطقه باید فقط در خدمت امنیت منطقه‌ای به کار رود و «هرگز به سکوی آغاز حمله علیه همسایه تبدیل نشود». او با بیان اینکه «مردمان ما در یک منطقه و یک آینده شریک‌اند»، انتخاب پیش‌روی کشور‌های منطقه را چنین توصیف کرد: «یا امنیت را با هم می‌سازیم، یا ناامنی را با هم تحمل خواهیم کرد». وزیر خارجه ایران در پایان تأکید کرد: «ایران اجبار، تهدید و ارعاب را نمی‌پذیرد و تحت فشار از حقوق حاکمیتی خود دست نخواهد کشید. اما همچنان آماده گفت‌و‌گو بر پایه احترام متقابل و تضمین‌های معتبر است».
دیدار‌های دوجانبه؛ از ترکیه تا مصر و لیبی
در حاشیه این نشست، عراقچی دیدار‌های دوجانبه متعددی با همتایان خود انجام داد که نشان‌دهنده فعال‌بودن دیپلماسی ایران در حاشیه اجلاس بغداد بود.
دیدار با هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه: در این دیدار، طرفین درباره روابط دوجانبه و آخرین تحولات منطقه‌ای، به‌ویژه وضعیت فلسطین و تداوم نسل‌کشی فلسطینیان گفت‌و‌گو و تبادل نظر کردند. عراقچی با اشاره به موضوع اجلاس، «گفت‌و‌گو و همبستگی»، بر ضرورت اهتمام کشور‌های اسلامی نسبت به مسئله فلسطین و اتخاذ تدابیر عملی برای توقف جنایات رژیم صهیونیستی علیه فلسطینیان و کمک به تحقق حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین تأکید کرد. طرفین همچنین با تأکید بر اهمیت تقویت همکاری و هماهنگی میان کشور‌های اسلامی، درباره ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های سازمان همکاری اسلامی برای مقابله با چالش‌های پیش‌روی جهان اسلام از جمله اسلام‌هراسی رایزنی کردند. در این دیدار آخرین تحولات منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز نیز بررسی شد و عراقچی همتای ترکیه‌ای خود را در جریان روند‌های جاری قرار داد.
دیدار با طاهر الباعور، سرپرست وزارت خارجه لیبی
عراقچی در این دیدار ضمن بررسی روابط دوجانبه تهران-طرابلس، بر اهمیت تقویت رایزنی‌ها با هدف تقویت مناسبات دو کشور تأکید کرد. او موضع اصولی ایران در حمایت از حاکمیت ملی، تمامیت و یکپارچگی سرزمینی یمن و ضرورت توقف هرگونه مداخله خارجی در امور داخلی این کشور را تکرار و تأکید کرد که «امنیت و ثبات در لیبی لازمه صلح و ثبات در شمال آفریقاست». طرفین همچنین درباره تحولات منطقه و جهان اسلام رایزنی کردند. وزیر خارجه ایران با اشاره به ادامه اشغالگری و نسل‌کشی رژیم صهیونیستی در فلسطین، مسئله فلسطین را «بزرگ‌ترین اولویت امت اسلامی و جامعه جهانی» دانست و خواستار اقدام عاجل و جدی سازمان همکاری اسلامی برای پایان‌دادن به نسل‌کشی در غزه و خاتمه بی‌کیفرمانی رژیم صهیونیستی شد.
دیدار با بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر
این دیدار نیز پس از مراسم افتتاحیه نشست انجام شد و موضوعات منطقه‌ای و بین‌المللی و روابط دوجانبه در آن مورد گفت‌و‌گو قرار گرفت. عراقچی با اشاره به فلسفه تأسیس سازمان همکاری اسلامی، مسئله فلسطین را همچنان مهم‌ترین مسئله جهان اسلام دانست و با یادآوری نسل‌کشی فلسطینیان و جنایات ارتکابی در فلسطین اشغالی، بر ضرورت اقدام عاجل و مشترک امت اسلامی برای پایان‌دادن به اشغالگری و نسل‌کشی و نیز توقف بی‌کیفرمانی رژیم صهیونیستی تأکید کرد. در این دیدار، مواضع ایران در رابطه با تحولات منطقه تبیین شد و عراقچی خاطرنشان کرد که «ناامنی موجود در تنگه هرمز نتیجه مستقیم اقدامات تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی است که از ۹ اسفند شروع شد و تاکنون به اشکال مختلف ادامه یافته است».
او با اشاره به اهتمام ایران نسبت به دیپلماسی و صلح در منطقه، یادآور شد که جمهوری اسلامی ایران همواره با نگاهی مسئولانه به دیپلماسی برای کاهش تنش پایبند بوده «اما طرف آمریکایی بار‌ها پیمان‌شکنی کرد و در آخرین مورد نیز تنها دو هفته بعد از امضای تفاهم خاتمه جنگ، نقض عهد کرد». وزیر خارجه ایران همچنین همتای مصری خود را در جریان آخرین رایزنی‌های دیپلماتیک از طریق میانجی‌ها قرار داد. در این دیدار درباره تحولات شبه‌جزیره عربستان نیز گفت‌و‌گو و تبادل نظر شد و عراقچی ضمن اعلام آمادگی ایران برای هرگونه مساعدت جهت توقف درگیری‌ها میان عربستان و یمن، تأکید کرد که «تجربه ۱۲ سال تنش و درگیری نشان داد که هیچ راه‌حل و یا رویکرد نظامی برای موضوع یمن وجود ندارد».
حضور عراقچی در بغداد را می‌توان یک حضور دیپلماتیک چندلایه توصیف کرد؛ از یک سو، ایران صدای خود را در بالاترین سطح سازمان همکاری اسلامی برای محکوم‌کردن تجاوزات آمریکا و رژیم صهیونیستی و دفاع از حاکمیت خود بلند کرد؛ از سوی دیگر، با ارائه جزئیات تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و برنامه هفت‌روزه برای بازگشایی تنگه هرمز، نشان داد که همچنان به دیپلماسی به عنوان مسیری معتبر پایبند است. دیدار‌های دوجانبه با وزرای خارجه ترکیه، لیبی و مصر نیز حاکی از آن است که تهران می‌کوشد شبکه‌ای از رایزنی‌های منطقه‌ای را برای مدیریت بحران‌های پیش‌رو فعال نگه دارد. پیام اصلی عراقچی در بغداد را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد و آن اینکه «ایران از حقوق خود دفاع می‌کند، اما درِ دیپلماسی را نبسته است» و به تعبیر خود او، «صلح را نمی‌توان با تهدید به نابودی بنا کرد».
