
دونالد ترامپ، رییسجمهور امریکا روز دوشنبه (۲۵ آبان) سفر چند روزه خود به آسیا را آغاز کرد؛ سفری که شامل حضور در نشستهای منطقهای در فیلیپین و چین و دیدار با رهبران کشورهای مهم جهان خواهد بود. براساس گزارش رسانههای امریکایی، ترامپ ابتدا به «مانیل» پایتخت فیلیپین، سفر کرد و در برنامههای مرتبط با نشست کشورهای جنوب شرق آسیا (آسهآن) و همچنین نشست رهبران گروه چهارگانه (کواد) با حضور امریکا، ژاپن، هند و استرالیا حضور یافت. گفتوگو درباره امنیت منطقه هند و اقیانوس آرام، همکاریهای دریایی، زنجیره تامین مواد معدنی راهبردی و فناوری هوش مصنوعی از محورهای مورد انتظار نشست گروه کواد عنوان شده است.
به گزارش روز نو رییسجمهور امریکا پس از برنامههای خود در فیلیپین، راهی شهر شنژن چین خواهد شد تا در نشست سران همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) شرکت کند؛ نشستی که با حضور رهبران و مقامهای اقتصادی کشورهای منطقه برگزار میشود. با این حال، مهمترین بخش سفر ترامپ، دیدار سهجانبه او با ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ است که قرار است روز پنجشنبه
(۲۸ آبان) در حاشیه نشست همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه برگزار شود. این دیدار نخستین نشست مشترک رهبران امریکا، روسیه و چین به شمار میرود و از همین رو توجه گسترده رسانهها و محافل سیاسی بینالمللی را به خود جلب کرده است. براساس گزارش رسانههای امریکایی، موضوع خلع سلاح هستهای و کاهش زرادخانههای تسلیحاتی سه قدرت جهانی از محورهای اصلی این نشست خواهد بود. همچنین پرونده ایران و تحولات منطقهای از دیگر موضوعاتی است که ترامپ قصد دارد با همتایان روسی و چینی خود درباره آن گفتوگو کند. در عین حال، درباره مطرح شدن جنگ اوکراین در این نشست اظهارات متفاوتی مطرح شده است.
درحالی که ترامپ پیشتر از تمایل خود برای گفتوگو درباره این جنگ سخن گفته بود، مقامهای امریکایی اعلام کردهاند که این موضوع در دستور کار رسمی دیدار سهجانبه قرار ندارد. شبکه خبری «ایبیسی» گزارش داده است که مقامهای امریکایی این نشست را فرصتی اولیه برای آغاز گفتوگو درباره کاهش تسلیحات هستهای ارزیابی میکنند و انتظار ندارند که در جریان آن توافق مشخصی حاصل شود. ازسوی دیگر، احتمال دیدار ترامپ با «کیم جونگاون» رهبر کرهشمالی نیز پیش از سفر او به آسیا مطرح شده است. ترامپ پیشتر گفته بود که امکان چنین دیداری در جریان سفرش به چین وجود دارد، اما تحقق آن قطعی نیست و به تصمیم و موافقت طرف چینی بستگی دارد. با این همه این دیدار در شرایطی برگزار میشود که هر سه کشور با محاسبات متفاوتی به آن نگاه میکنند.
ترامپ به دنبال نمایش قدرت دیپلماتیک و آغاز گفتوگوهایی درباره مسائل راهبردی است؛ شی جینپینگ میخواهد جایگاه چین را در معادلات جهانی برجسته کند، بیآنکه مسوولیت مستقیم حل و فصل منازعات بینالمللی را بپذیرد و پوتین نیز از فرصتی برای بازگشت به مرکز دیپلماسی قدرتهای بزرگ و تقویت اعتبار بینالمللی خود بهره میبرد. از این رو، روزنامه اعتماد این نشست مهم را با نگاهی به گزارشها و تحلیلهای مهمترین نشریات جهان بررسی کرده است؛ رسانههایی که از یکسو، اهمیت نمادین گردهمایی سه رهبر را برجسته میکنند و ازسوی دیگر، درباره ظرفیت واقعی این دیدار برای تغییر معادلات بینالمللی و دستیابی به توافقهای عملی تردید دارند.
ترامپ تضعیف شده و نیاز به نمایش قدرت در آسیا
نشریه فارن پالسی در ارزیابی سفر آسیایی ترامپ، نقطه آغاز تحلیل خود را تحولات داخلی امریکا و تضعیف موقعیت سیاسی رییسجمهور پس از شکست حزب جمهوریخواه در انتخابات میاندورهای قرار میدهد. از نگاه این نشریه، ترامپ در شرایطی راهی آسیا میشود که نتایج انتخابات، از ماه ژانویه کنترل کنگره را به دموکراتها واگذار میکند و به این حزب امکان میدهد دستور کار قانونگذاری دولت او را با موانع جدی روبهرو سازد. به نوشته این نشریه همین وضعیت میتواند انگیزه ترامپ را برای نمایش قدرت در عرصه خارجی افزایش دهد.
در همین راستا «مایک کوئیکن» نایبرییس کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی امریکا و چین، میگوید رییسجمهور امریکا اکنون از نظر سیاسی ضعیفتر شده و به همین دلیل، انگیزه بیشتری برای به نمایش گذاشتن قدرت و اعتمادبهنفس خود خواهد داشت. به باور او، تشریفات، استقبالهای رسمی و جلوههای پرزرق و برق سفرهای خارجی میتواند به ترامپ کمک کند تا توجهها را از آسیبپذیری سیاسی داخلیاش منحرف سازد. با این حال، این نشریه دستاوردهای احتمالی سفر را چندان چشمگیر ارزیابی نمیکند.
به باور برخی ناظران، ترامپ در دیدار با شی جینپینگ بیش از هر چیز به دنبال حفظ وضعیت موجود در روابط دو کشور خواهد بود؛ ازجمله تداوم آتشبس تجاری، گفتوگوهای اولیه درباره هوش مصنوعی و مدیریت اختلافات بر سر صادرات تراشههای نیمهرسانا و مواد معدنی حیاتی. در این چارچوب، حاشیههای اخیر شرکت «انویدیا» نیز میتواند بر روابط دو کشور سایه بیندازد. با این حال، فارن پالسی احتمال مطرح شدن مستقیم این موضوع در دیدار ترامپ و شی را اندک میداند، چراکه نه رییسجمهور امریکا از طرح آن منفعتی به دست میآورد و نه رهبر چین تمایلی به تشدید فضای سیاسی پیرامون این پرونده دارد.
پوتین به دنبال چه چیزی است؟
یکی از پرسشهای مهم درباره نشست سهجانبه، انگیزه مسکو از مشارکت در آن است. نیویورک تایمز با تمرکز بر این موضوع، معتقد است پوتین از مدتها پیش به دنبال فراهم کردن فرصتی برای گفتوگو با ترامپ و شی بوده است؛ گفتوگویی که بتواند این تصور را ایجاد کند که سه قدرت بزرگ درباره مسائل مهم جهانی، ازجمله جنگ اوکراین، تصمیمگیری میکنند. از نگاه این نشریه، برای پوتین صرف حضور در چنین نشستی اهمیت دارد؛ به ویژه آنکه روسیه باوجود برخورداری از زرادخانه هستهای بزرگ، از نظر قدرت اقتصادی و ظرفیتهای دیگر در جایگاهی همتراز با امریکا و چین قرار ندارد. همزمان فایننشال تایمز نیز با استناد به ارزیابی «الکساندر گابویف» مدیر مرکز روسیه و اوراسیای کارنگی در برلین، این نشست را رویدادی کمهزینه و کمریسک برای مسکو توصیف میکند که به اعتبار و جایگاه بینالمللی رییسجمهور روسیه میافزاید.
گابویف معتقد است این دیدار به پوتین جایگاه یکی از رهبران برجسته جهان را میبخشد؛ جایگاهی که روسیه از نظر عینی و به جز در حوزه زرادخانه هستهای، با امریکا و چین در آن همتراز نیست. با این حال، مساله اوکراین یکی از نقاط اختلاف در انتظارات سه طرف است. مسکو تمایل دارد از نشست برای پیشبرد اهداف خود در اروپا استفاده کند، اما پکن علاقهای به پذیرش نقش عملی و مستقیم در روند صلح اوکراین ندارد. نیویورک تایمز نیز به نقل از هال برندز، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، نوشت: چین تنها در صورتی با چنین نشستی موافقت کرده که اطمینان داشته باشد گفتوگوها فاقد محتوای عملی و تعهدآور خواهد بود.
چین؛ قدرتی که خواهان تغییر قواعد است، اما بدون مسوولیتپذیری!
یکی از مهمترین محورهای تحلیل فایننشال تایمز، تصویری است که چین از نظم جهانی مطلوب خود ارایه میدهد. این روزنامه در گزارشی با عنوان «جهان از نگاه چین» مینویسد: نشست شنژن و نحوه برگزاری اجلاس APEC فرصتی برای نمایش الگوی حکمرانی جهانی موردنظر پکن است؛ الگویی که در آن چین میکوشد خود را در مرکز نظام چندجانبهگرایی قرار دهد و خلأ ناشی از عقبنشینی امریکا از نقش سنتیاش در نظم بینالمللی را پر کند. به نوشته این روزنامه، برنامه اجلاسAPEC در شنژن به شدت محدود و کنترل شده طراحی شده و برخلاف روال معمول، فرصتهای غیررسمی برای تعامل آزادانه رهبران درنظر گرفته نشده است. همزمان نیز تحلیلگران غربی این رویکرد را نشانهای از تفاوت برداشت چین از چندجانبهگرایی با مفهوم متعارف آن میدانند؛ رویکردی که بر نمایش هماهنگی و همبستگی تاکید میکند، اما فضای بحث آزاد و تصمیمگیری مشترک را محدود نگه میدارد.
در این میان، ابتکار حکمرانی جهانی شی جینپینگ نیز جایگاه مهمی دارد. پکن با طرح این ابتکار، از ضرورت ایجاد نظمی عادلانهتر و مخالفت با یکجانبهگرایی و هژمونی سخن میگوید. با این حال، منتقدان غربی معتقدند چین در کنار تلاش برای افزایش نفوذ در نهادهای بینالمللی، تمایلی ندارد مسوولیتهای متناسب با جایگاه یک قدرت هژمونیک را برعهده بگیرد. به نوشته این روزنامه، پکن درحالی از حاکمیت ملی و اصول منشور سازمان ملل دفاع میکند که حمله روسیه به اوکراین را محکوم نکرده و در جنگ ایران نیز نقش محسوسی در مذاکرات صلح نداشته است. از نگاه منتقدان، چین میخواهد نفوذ خود را افزایش دهد، اما از پذیرش هزینهها و مسوولیتهای سیاسی و امنیتی ناشی از آن فاصله میگیرد.
ایران؛ نقطه اشتراک منافع یا میدان اختلاف؟
پرونده ایران نیز در میان موضوعاتی قرار دارد که ممکن است در نشست شنژن مطرح شود. نشریه «نیویورکپست» به نقل از یک مقام کاخ سفید مدعی شده است که گفتوگوهای سهجانبه میتواند جنگ ایران و تحولات کرهشمالی را نیز دربر بگیرد. ترامپ نیز در اظهاراتی ادعا کرد که امریکا برای پایان دادن به جنگ ایران تلاش میکند و در این مسیر عملکرد خوبی داشته است. اما در این زمینه «کاپچان» در فارن افرز، فراتر از احتمال طرح این پرونده، پیشنهاد میکند ترامپ از ظرفیت نشست برای جلب همکاری چین در پایان دادن به جنگ استفاده کند. به باور او، چین به دلیل وابستگی به واردات انرژی و آسیبپذیری در برابر افزایش قیمت نفت، انگیزههایی برای کمک به کاهش تنش در خاورمیانه دارد.
این درحالی است که روسیه به عنوان یکی از صادرکنندگان بزرگ انرژی، از افزایش قیمت نفت در پی جنگ سود میبرد و احتمالا تمایل کمتری به تغییر شرایط خواهد داشت. به نوشته فارن افرز، ترامپ میتواند از شی جینپینگ بخواهد ارسال اقلام دوکاربردی به ایران را متوقف یا محدود کند و از نفوذ خود برای ترغیب تهران به انعطاف در مذاکرات پایان جنگ بهره بگیرد. این درحالی است که پکن تاکنون از ایفای نقشی محوری در مذاکرات صلح ایران فاصله گرفته است. بنابراین، اگرچه پرونده ایران میتواند در گفتوگوهای سهجانبه مطرح شود، اما هنوز نشانه روشنی از تمایل چین و روسیه برای همراهی با خواستههای واشنگتن در این زمینه وجود ندارد.
یالتای ۲؛ نگرانی از معامله بر سر منافع دیگران
فایننشال تایمز همچنین در ادامه یادداشت خود در این زمینه به ابعاد نمادین این نشست پرداخته است. این نشریه با مقایسه دیدار سهجانبه با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، مدعی شد که این نشست از آن جهت اهمیت دارد که در آن کنفرانس، رهبران امریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی درباره نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم تصمیمگیری کردند. با این حال، فایننشال تایمز تاکید میکند که انتظار نمیرود نشست «شنژن» دستاوردهای عملی و ملموسی به همراه داشته باشد. اهمیت اصلی آن بیشتر در تصویری است که از کنار هم قرار گرفتن سه رهبر به جهان مخابره میشود؛ تصویری که میتواند در کانونهای بحرانی مانند اوکراین، تایوان و خاورمیانه بازتاب پیدا کند. اما نگرانی از تکرار یالتا تنها به یک تشبیه تاریخی محدود نمیشود.
«چارلز کاپچان» استاد روابط بینالملل دانشگاه جورجتاون، در یادداشتی در فارن افرز هشدار میدهد که ترامپ باید از هرگونه معامله بر سر منافع شرکای اروپایی و آسیایی امریکا که در نشست حضور ندارند، خودداری کند. او با اشاره به نگرانیهایی که ازسوی مقامهای اروپایی و سیاستمداران امریکایی مطرح شده، تاکید میکند هیچ گفتوگویی درباره آینده اوکراین نباید بدون حضور اوکراینیها انجام شود. این استاد دانشگاه در عین حال پیشنهاد میکند رهبران سه کشور به جای طرح گسترده موضوعات و خروج بدون نتیجه از مذاکرات، بر چند پرونده مشخص تمرکز کنند؛ شبهجزیره کره، اوکراین، ایران و کنترل تسلیحات هستهای. از نگاه او، حتی پیشرفت محدود در این حوزهها میتواند ارزشمند باشد.
آسیا؛ متحدان نگران و قدرتهای در جستوجوی موازنه
سفر ترامپ به آسیا تنها به دیدار با شی و پوتین محدود نمیشود. او پیش از حضور در نشست APEC، در اجلاس آسهآن در مانیل شرکت خواهد کرد و قرار است با رهبران کشورهای جنوب شرق آسیا و اعضای گروه چهارجانبه امنیتی، شامل استرالیا، ژاپن و هند، دیدار کند. نشنال اینترست با انتشار گزارشی در همین رابطه نوشت: این بخش از سفر نیز با محدودیتهایی روبهرو خواهد بود. به باور «کرت کمپبل» مقام پیشین دولت بایدن، تفاوت آشکاری میان میزان آمادگی دولت ترامپ برای دیدار با رهبران چین و روسیه و نحوه برخورد آن با متحدان آسیایی امریکا وجود دارد؛ تفاوتی که شرکای منطقهای واشنگتن نیز آن را مشاهده میکنند. این کشورها در عین نگرانی از تعرفههای امریکا و پیامدهای جنگ ایران، به دنبال اطمینان از تداوم تعهدات امنیتی و اقتصادی واشنگتن هستند.
در همین راستا و همزمان فایننشال تایمز به اختلافات چین و ژاپن بر سر تایوان و احتمال دیدار شی جینپینگ با سانائه تاکایچی اشاره میکند؛ دیداری که حتی در صورت انجام، بعید است به گفتوگویی معنادار یا کاهش جدی تنشها منجر شود. گفتنی است تلاش «مارک کارنی» نخستوزیر کانادا، برای بازسازی روابط با چین و هند و کاهش وابستگی تجاری به امریکا نیز از دیگر نشانههای تحرکات دیپلماتیک در آسیاست. با این همه به باور برخی کارشناسان به نظر میرسد نشست شنژن بیش از آنکه نقطه آغاز توافقی بزرگ میان سه قدرت باشد، آزمونی برای سنجش ظرفیت گفتوگو و مدیریت رقابت میان آنهاست. ترامپ به دنبال دستاوردی دیپلماتیک در شرایط تضعیف موقعیت داخلی خود است، شی میخواهد بدون پذیرش تعهدات سنگین جایگاه چین را ارتقا دهد و پوتین نیز از حضور در کنار دو رهبر دیگر برای تقویت اعتبار بینالمللی روسیه بهره میبرد.