سود عجیب روسیه از بسته ماندن تنگه هرمز

روزنامه اطلاعات نوشت: آغاز سال جاری برای اقتصاد روسیه دشوار بود. تحریم‌های غرب همچنان بر لجستیک و اقتصاد این کشور فشار می‌آوردند و نرخ بهره کلیدی بانک مرکزی روسیه، بالا باقی مانده بود و همین امر، وام‌ها را برای شرکت‌های نفتی عملاً غیرقابل دسترس کرده بود. همزمان هزینه‌های استخراج و حمل‌ونقل افزایش می‌یافت، در حالی که قیمت‌های نفت همچنان پایین بود.

بر اساس داده‌های وزارت دارایی روسیه، درآمدهای نفتی و گازی در بودجه سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۴۳ درصد سقوط کرد. در ماه مارس شرکت‌های روسی، مالیات را بر اساس قیمت محاسباتی نفت اورال در فوریه پرداخت می‌کردند که فقط ۴۴.۶ دلار در هر بشکه بود.

در مجموع، سه ماهه اول امسال کسری بودجه روسیه از سقف پیش‌بینی شده برای کل سال فراتر رفت و کسری واقعی به ۴.۶ تریلیون روبل رسید. ۱.۱۵ تریلیون روبل از درآمدهای نفتی و گازی از دست رفت (سقوط ۴۵ درصدی نسبت به سال قبل) و دولت ولادیمیر پوتین مجبور شد سراغ صندوق ملی رفاه روسیه برود. اینجا بود که مسدود شدن تنگه هرمز که پیش از جنگ، ۲۰ درصد نفت مصرفی جهان از آن عبور می‌کرد، قیمت نفت اورال را تا اوایل آوریل به بیش از ۱۱۶ دلار رساند که رکوردی بی سابقه در ۱۳ سال اخیر است.

بهای تخفیف تحریمی اورال نسبت به برنت به سرعت کاهش یافت و حتی نفت صادراتی روسیه به هند با ۶.۷۵ دلار اضافه‌تر از برنت معامله شد. درآمدهای نفتی و گازی بودجه روسیه فقط در ماه آوریل(فروردین)، از مرز یک تریلیون روبل عبور کرد. وزارت دارایی روسیه برای اولین بار از ژوئن سال گذشته، خرید ارز خارجی و طلا برای صندوق ملی رفاه را از سر گرفت و این صندوق می‌تواند تا پایان سال حدود ۱۲ میلیارد دلار رشد کند که جبران‌کننده برداشت‌های سه ماهه اول سال خواهد بود. در صورت تداوم شرایط فعلی در تنگه هرمز، درآمدهای نفتی و گازی روسیه در سال ۲۰۲۶ ممکن است از ۱۰ تریلیون روبل فراتر برود، درحالی که در بودجه پیش‌بینی شده حدود ۸ تریلیون روبل بود.

جنگ ایران و افزایش بودجه روسیه

بودجه سال ۲۰۲۶ روسیه بر اساس قیمت ۵۹ دلار برای هر بشکه نفت اورال بسته شده است که حدود ۱۱ دلار کمتر از سال گذشته (۶۹.۷ دلار) است. این یک احتیاط عمدی است زیرا وزارت دارایی روسیه با پایین گرفتن قیمت محاسباتی نفت، یک سپر دفاعی برای روز مبادا ایجاد می‌کند.

بر اساس محاسبات تحلیلگران، با هزینه‌های جاری (به ویژه هزینه‌های نظامی)، بودجه روسیه زمانی از خط قرمز خارج می‌شود که قیمت نفت از ۹۳ دلار در هر بشکه فراتر برود. به همین دلیل، ماه مه وعده رکورد درآمدهای نفتی و گازی روسیه را می دهد. اگر جنگ آمریکا و روسیه با ایران تا پایان سال ادامه یابد و قیمت‌ها بالای ۷۵ دلار در هر بشکه باقی بماند، بودجه روسیه می‌تواند تا ۳ تریلیون روبل درآمد اضافی کسب کند. 

این قضیه اما برای کشورهای دیگر متفاوت است. «امین ناصر» مدیرعامل شرکت سعودی آرامکو معتقد است اگر تنگه هرمز در ماه آینده باز نشود، روند عادی‌سازی بازار تا سال ۲۰۲۷ به طول خواهد انجامید.

به گفته او، حتی بازگشایی فوری تنگه نیز به معنای بهبود آنی نیست، زیرا زنجیره‌های تأمین مختل شده‌اند، ذخایر استراتژیک تخلیه گردیده و صدها نفتکش در دو طرف تنگه گرفتار شده‌اند. همزمان پنتاگون نیز پیش‌بینی می‌کند پاکسازی کامل تنگه هرمز از مین‌ها تا شش ماه طول بکشد. موضوع دیگر، بازسازی ذخایر استراتژیک است. جامعه جهانی از ماه مارس تا آوریل، این ذخایر را با سرعت بی‌سابقه‌ای مصرف کرده است. در صورت عادی‌شدن عرضه، مشتریان، نفت را نه تنها برای مصرف جاری، بلکه برای جبران ذخایر نیز خریداری خواهند کرد.

سناریوهای مسکو

برای روسیه سه سناریو قابل پیش‌بینی است:

اول: اگر تنگه هرمز در ژوئن یا ژوئیه (خرداد و تیر) باز شود، قیمت‌های بالا برای ۴ تا ۶ هفته دیگر حفظ می‌شوند و سپس شروع به کاهش می‌کنند. با توجه به وقفه مالیاتی، بودجه روسیه درآمدهای بالایی را هنوز در ژوئیه و اوت دریافت خواهد کرد. پس از آن احتمالاً قیمت برنت به محدوده ۷۰-۸۰ دلار و اورال (با تخفیف) به ۵۵-۶۵ دلار بازمی‌گردد. این سطح اگرچه پایین‌تر از حد لازم برای بودجه بدون کسری است، اما بالاتر از سطوح ناگوار ابتدای سال جاری است. کسری در طول سال کاهش می‌یابد اما به نقطه بحران نمی رسد.

دوم: اگر تنگه تا اوایل پاییز بسته بماند، برنت تا پاییز ممکن است ۱۱۵-۱۲۰ دلار جهش قیمت داشته باشد. بودجه روسیه جریان پایداری از درآمدهای فوق‌العاده به مدت پنج تا شش ماه دریافت می‌کند و کسری در پایان سال حداقلی خواهد بود. با این حال، خطر افزایش فشار بر اقتصاد جهانی به دلیل نفت گران وجود دارد که حجم فیزیکی صادرات روسیه را نیز کاهش می‌دهد. در این صورت، عادی‌سازی بازار تا سال ۲۰۲۷ به تعویق می‌افتد.

سوم: اگر مذاکرات شکست بخورد، حملات به زیرساخت‌های نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس گسترش می‌یابد، تولید نفت عربستان سعودی و امارات کاهش خواهد یافت و برنت به بالای ۱۳۰-۱۴۰ دلار می‌رسد. این بدترین سناریو حتی برای روسیه است. اقتصاد جهانی وارد رکود می‌شود، تقاضا برای نفت سقوط می‌کند و روسیه نه تنها خریداران خود، بلکه اهرم‌های نفوذش را نیز از دست می‌دهد. 

علاوه بر این، در چنین قیمت‌هایی استخراج نفت «شل» آمریکا به شدت افزایش می‌یابد و فشار رقابتی در میان‌مدت ایجاد می‌کند. به هر حال، محتمل‌ترین سناریو، سناریوی دوم است. در هر صورت روسیه از جنگ دیگران سود می برد، بخصوص جنگ ایران که چندین ماه شرایط مساعد را برای آن فراهم کرده و دقیقاً در شرایطی که روسها بیشتر از همیشه به چنین جنگی نیاز داشتند.

چالش افزایش قیمت برای روسیه

با همه اینها، روسیه به قیمت‌های بی‌نهایت بالای نفت علاقه‌ای ندارد. کارشناسان محدوده بهینه قیمت برای اقتصاد روسیه را ۱۰۰ تا ۱۱۰ دلار در هر بشکه تعیین می‌کنند و این به سه دلیل است:

نخست: قیمت‌های بیش از حد بالا، تقاضای جهانی نفت را تضعیف می‌کند. اقتصادهای بزرگترین مصرف‌کنندگان – چین، هند، کشورهای جنوب شرق آسیا– وارد شرایط صرفه‌جویی انرژی می‌شوند، استفاده از منابع جایگزین انرژی را سرعت می‌بخشند و حجم خرید خود را کاهش می‌دهند و برای روسیه نیز کاهش تقاضا، سود حاصل از افزایش قیمت‌ها را خنثی می‌کند.

دوم: قیمت‌های نجومی، استخراج نفت از میادین با هزینه بالای تولید و در درجه اول نفت «شل» آمریکا را سودآور می‌کند و با قیمت‌های بالای ۱۳۰-۱۵۰ دلار، شرایط بازار تغییر می‌کند.

سوم: قیمت‌های فوق‌العاده بالا، گذار جهانی انرژی را سرعت می‌بخشد. هر شوک نفتی در تاریخ، انگیزه تازه‌ای به تنوع‌بخشی انرژی داده و سهم نفت در تراز جهانی انرژی را در بلندمدت کاهش داده است. همچنین در قیمت‌های فوق‌العاده بالا، هزینه‌های صنعت نفت روسیه نیز افزایش می‌یابد: هزینه کرایه نفتکش‌ها، خدمات واسطه‌ها برای دور زدن تحریم‌ها و حق‌الزحمه بیمه، همه اینها همراه با نفت گران‌تر می‌شوند. 

به این ها حملات اوکراین به زیرساخت‌های نفتی روسیه را نیز باید اضافه کرد که ظرفیت فیزیکی صادرات را کاهش می‌دهد.