سایه بحران هرمز بر نشست پکن
در حالی که رهبران دو ابرقدرت بزرگ جهان در روزهای آینده در پایتخت چین با یکدیگر دیدار میکنند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده و شی جینپینگ، رهبر حزب کمونیست چین، سایه سنگین یک بحران دیگر را بر فراز اجلاس حساس خود احساس خواهند کرد: مسئله ایران. این نشست دیپلماتیک که میتواند معادلات قدرت در شرق آسیا را بازتعریف کند، در میانه گرهخوردن معمای امنیت در خاورمیانه با جنگ تجاری در اقیانوس آرام برگزار میشود.
این دیدار بسیار مهم و مورد انتظار، پیش از این یک بار به دلیل جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران به تعویق افتاده بود؛ نبردی که در نهایت منجر به تنش در تنگه هرمز و محاصره دریایی ایران شد. دونالد ترامپ اکنون مشتاق است از این جنگ در خاورمیانه که قدرت داخلی او را تحلیل برده و فشار مضاعفی بر اقتصاد جهانی وارد میکند، عبور کند. براساس گزارش مقامات ارشد ایالات متحده، هواپیمای او در حالی روز چهارشنبه در پکن به زمین خواهد نشست که آماده است چین را تحت فشار قرار دهد؛ کشوری که در روابط خود به خرید ارزانقیمت نفت ایران وابسته است و اکنون واشینگتن از پکن میخواهد برای دستیابی به توافقی برای پایاندادن به این درگیری، از نفوذ خود بر تهران استفاده کند. شی جینپینگ نیز بهشدت خواهان توقف درگیریهاست؛ زیرا جنگ در خاورمیانه و بستهشدن تنگه هرمز، جریان تأمین نفت خام چین را محدود میکند و توانایی کشورهای منطقه برای خرید کالاهای چینی را کاهش میدهد. تحلیلگران و مقامات آمریکایی معتقدند یافتن یک راهحل میتواند جایگاه شی را به عنوان یک دولتمرد جهانی که در لبه پرتگاه یک تشدید نظامی احتمالی وارد عمل شده است، ارتقا دهد.
دونالد ترامپ تهدید کرده است «پروژه آزادی» را از سر خواهد گرفت؛ یک عملیات نظامی تحت رهبری ایالات متحده برای کمک به ناوبری امن کشتیها در تنگه هرمز. او افزوده این عملیات این بار شامل «اقدامات دیگری» نیز خواهد بود. رئیسجمهور آمریکا روز یکشنبه اعلام کرد پاسخ چندصفحهای ایران به پیشنهاد واشینگتن برای پایان جنگ، «کاملا غیرقابل قبول» است؛ زیرا فاقد تعهدات درباره برنامه هستهای تهران بوده است. بااینحال، مقامات ارشد ایالات متحده اصرار دارند بحران تنگه هرمز و امتناع تهران از امتیازدهی هستهای، پس از ورود ترامپ و شی به تالار بزرگ برای مذاکرات تجاری، به حاشیه خواهد رفت. اما هر دو رهبر در حالی وارد این اجلاس حساس میشوند که به دنبال کسب پیروزیهای خاص خود در مسئله ایران هستند؛ در این میان، چینیها بهویژه مشتاق هستند اطمینان حاصل کنند وضعیت ایران دستنخورده باقی میماند تا بتواند خود را بازیابی کند. ترامپ دستکم باید در طول یک تعامل حیاتی و چندروزه در آن سوی جهان، یک چشم خود را بر این درگیری بزرگ باز نگه دارد.
طبق برنامهریزیها، ترامپ چهارشنبهشب به وقت محلی وارد پکن میشود و روز جمعه آنجا را ترک میکند. به گفته مقامات ایالات متحده، این برنامه شامل دیدارهای دوجانبه، بازدید از معبد آسمان، یک ضیافت شام دولتی در پنجشنبهشب و صرف چای میان دو رهبر در روز جمعه پیش از خروج ترامپ خواهد بود. جیکوب استوکس، معاون برنامه هند و اقیانوس آرام در اندیشکده مرکز امنیت آمریکای جدید، یادآور شد ترامپ باید همزمان با کمی خستگی ناشی از پرواز طولانی، گزارشها و بهروزرسانیهای مربوط به دو مجموعه متفاوت و چندوجهی از مسائل کلان سیاستگذاری را مدیریت کند. استوکس معتقد است ترامپ احتمالا با پیچیدهترین عملیات همزمان دیپلماسی و مذاکره در هر دو دوره ریاستجمهوری خود روبهرو است.
دیپلماسی اقتصادی
یک مقام ارشد ایالات متحده اعلام کرد این گفتوگوها تا حد زیادی بر مسائل تجاری، بهویژه خریدهای چین از کالاهای کشاورزی آمریکایی، محصولات انرژی و فناوریهای هوافضا نظیر هواپیماهای بویینگ متمرکز خواهد بود. این رهبران همچنین درباره تأسیس یک هیئت تجاری مشترک آمریکا و چین بحث خواهند کرد که وظیفه آن بررسی چگونگی تجارت کالاهایی است که ارتباطی با امنیت ملی ندارند. این مقام افزود واشینگتن انتظار ندارد پکن یک بسته سرمایهگذاری کلان برای تولید در ایالات متحده پیشنهاد دهد. با وجود این، احتمال میرود دو طرف درباره ایجاد یک هیئت سرمایهگذاری ایالات متحده و چین برای بررسی برنامههای سرمایهگذاری آینده گفتوگو کنند. این مقام ارشد تأکید کرد چنین نهادی بههیچوجه در کار نهادهای موجود نظارت بر سرمایهگذاری در ایالات متحده، مانند کمیته سرمایهگذاری خارجی، دخالتی نخواهد داشت. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، به خبرنگاران گفت ترامپ به رویکرد یک سال گذشته خود ادامه خواهد داد؛ رویکردی که بر ایجاد توازن مجدد در روابط با چین و اولویتدادن به عمل متقابل و انصاف برای احیای استقلال اقتصادی آمریکا استوار است.
سال گذشته، تعرفههای ترامپ علیه چین و واکنش پکن در قالب محدودیتهای صادراتی بر خاکهای کمیاب، مهمترین رابطه دوجانبه جهان را بهشدت متلاطم کرد. از آن زمان، ترامپ به دنبال تنظیم مجدد روابط واشینگتن و پکن بوده است؛ تلاشی که شامل یک دیدار حضوری در ماه اکتبر در کره جنوبی نیز میشد.
چین در آستانه سفر ترامپ، ویزای برخی از مقامات ردهپایینتر ایالات متحده را رد کرد؛ اقدامی که پکن به ندرت به آن دست میزند. این اجلاس پیشرو در پسزمینهای از محدودیتهای فزاینده برای دسترسی رسانهها برگزار میشود. روزنامهنگاران آمریکایی برای دریافت ویزای چین با مشکلات روزافزونی مواجه شدهاند و معمولا دولتها برای همراهکردن افراد مورد نظر خود در هیئتهای آمریکایی مبارزه میکنند، حتی اگر کشور میزبان مخالف باشد. اما مقامات ایالات متحده میگویند این تصمیمات منحصرا در اختیار چین است و این مخالفتها تأثیر ملموسی بر خود نشست نخواهد داشت. به گفته یک مقام ارشد ایالات متحده، انتظار میرود ترامپ همانطور که در سایر دیدارها عمل کرده است، موضوع حمایت مالی پکن از ایران و روسیه و صادرات احتمالی تسلیحات به این دو کشور را مطرح کند.
معمای تایوان و سیاست مهار
با وجود امیدواریهای شی جینپینگ برای حل بحران ایران، او و ترامپ بر سر چگونگی پایان این جنگ اتفاق نظر ندارند. چین هفته گذشته میزبان وزیر امور خارجه ایران بود؛ زمانبندی این سفر بهطور گستردهای به عنوان تلاشی برای برجستهکردن روابط گرم میان پکن و تهران پیش از اجلاس با واشینگتن ارزیابی شد. جیکوب استوکس از اندیشکده مرکز امنیت آمریکای جدید، میگوید شی میخواهد مطمئن شود جدیدترین جنگ تغییر حکومت از سوی آمریکا در خاورمیانه، یک شکست تلقی میشود و طبیعتا ترامپ دقیقا نقطه مقابل آن را میخواهد. چالشهای ترامپ برای پایاندادن به جنگ با شرایط مطلوب خود، او را بر آن داشته به دنبال جلب حمایت شی جینپینگ باشد. اما تحلیلگران معتقدند رئیسجمهور آمریکا نباید انتظار زیادی از پکن در مورد ایران داشته باشد؛ چراکه استراتژی چین این است که از درگیری پرهزینه در خاورمیانه برای خود جلوگیری کند. آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده خاورمیانهای آمریکا در دولتهای مختلف، این وضعیت را برای یک رئیسجمهور ایالات متحده که برای اولین بار در یک دهه گذشته به چین سفر میکند، موقعیتی کاملا غیرایدئال توصیف کرد. او افزود ترامپ بدون اهرمهای فشاری نظیر تعرفهها و در میانه جنگی که بخش بزرگی از جهان را از او دور کرده است، وارد این میدان میشود و این امر امتیازات فراوانی به شی میدهد.
به گفته مقامات آمریکایی، در آخرین دیدار ترامپ و شی در کره جنوبی، موضوع تایوان و ادعاهای چین درباره این جزیره خودمختار مطرح نشد. این بار دستیاران کاخ سفید معتقدند این موضوع بررسی خواهد شد؛ هرچند به گفته یکی از مشاوران مرتبط با کاخ سفید، واشینگتن سیگنال داده است ترامپ تمایلی ندارد مذاکرات را با بحثهای طولانی درباره تایوان به بنبست بکشاند. مقامات ارشد دولت تأیید کردند آمادهسازیهای ترامپ برای این اجلاس شامل هیچ برنامهای برای تغییر موضع ایالات متحده در قبال تایوان نبوده است. ترامپ از زمان بازگشت به کاخ سفید، ابهام بیشتری نسبت به تایوان نشان داده است؛ رویکردی که در آستانه اجلاس با شی جینپینگ، این پرسش را ایجاد کرده که آیا رهبر آمریکا ممکن است حمایت از این دموکراسی را که پکن آن را استانی سرکش میداند، کاهش دهد؟ ترامپ در ماه دسامبر یک بسته تسلیحاتی ۱۱ میلیارد دلاری برای تایوان را که بزرگترین فروش سلاح در تاریخ این جزیره است تأیید کرد، ولی هنوز برای تحویل آن اقدامی نکرده و حتی اعتراف کرده درباره این فروش با شی جینپینگ صحبت کرده است. او همچنین شکایت کرده است تایوان تجارت نیمههادیهای آمریکا را «سرقت» کرده و از این کشور خواسته هزینه محافظت خود را به واشینگتن بپردازد. همزمان، ترامپ با تهدید به اعمال تعرفههای سنگین، تایپه را تحت فشار قرار داده تا با سرمایهگذاریهای عظیم در تولید نیمههادی در آمریکا موافقت کرده و میلیاردها دلار گاز طبیعی مایع و نفت خام از ایالات متحده خریداری کند. لفاظیهای او به گمانهزنیهایی در پکن، تایپه و واشینگتن درباره تعهد آمریکا به دفاع از این جزیره و احتمال عقبنشینی ترامپ از موضع دیرینه ایالات متحده دامن زده است. مارک مونتگومری، دریادار بازنشسته نیروی دریایی ایالات متحده، ابراز نگرانی کرده در نشست ترامپ و شی، تایوان ممکن است وجهالمصالحه قرار گیرد. مونتگومری که اکنون در اندیشکده بنیاد دفاع از دموکراسیها فعالیت میکند، گفت نگران است در مواجهه با یک رئیسجمهور معاملهگر، یک فرصت معاملهگرانه پیش بیاید و چالشی جدی برای حامیان تایوان ایجاد شود.
بااینحال، لو ناچمن، استاد علوم سیاسی در دانشگاه ملی تایوان، معتقد است ترامپ حداقل به نقشی که تایوان در رشد اقتصادی آمریکا ایفا میکند، کاملا آگاه است. ناچمن این مسئله را نقطه امیدی میداند که نشان میدهد هیچ تغییر بنیادین و شدیدی در سیاست واشینگتن در قبال تایوان رخ نخواهد داد. ادگارد کاگان، مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا در امور شرق آسیا نیز تصریح کرد با وجود ماهیت معاملهگرانه ترامپ، دولت او ابعاد پیچیده روابط با چین را به عنوان مسائلی قابل مبادله در نظر نمیگیرد. کاگان که اکنون رئیس بخش مطالعات چین در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی است، تأکید کرد پرزیدنت ترامپ مفهوم اهرم فشار را بهخوبی میفهمد و درک بسیار دقیقی از نحوه استفاده از آن دارد. او احتمال اینکه ترامپ منافع ایالات متحده در تایوان را قربانی کسب امتیازات دیگر کند، بسیار ضعیف دانست. در نهایت، ارزیابی اینکه تایوان از اجلاس شی و ترامپ با جایگاهی قویتر یا ضعیفتر خارج میشود، به اظهارات عمومی این رهبران بستگی خواهد داشت. پس از آخرین دیدار رودرروی ترامپ با شی در ماه اکتبر، او ادعا کرد شی موضوع را پیش نکشیده و مقامات چینی پیامدهای اقدام نظامی علیه تایوان را بهخوبی میدانند. ناچمن خاطرنشان کرد بهترین سناریو برای تایوان، این است که در این اجلاس به صورت علنی درباره آن صحبتی نشود یا حداقل در پایینترین سطح ممکن به آن پرداخته شود.