دیدار استیو ویتکاف فرستاده ویژه دونالد ترامپ با ولادیمیر پوتین در سن‌پترزبورگ به نظر نمی‌رسد دور تازه‌ای از رایزنی‌ها برای پایان دادن به جنگ اوکراین باشد، زیرا این اتفاق در طول دو سال گذشته بار‌ها و بار‌ها صورت گرفته است.
به گزارش روز نو در واقع به نظر می‌رسد مساله این است که این سفر در شرایطی صورت گرفته که طی روز‌های اخیر مجموعه‌ای از تصمیم‌های دولت آمریکا، از توافق بحث‌برانگیز خرید گازوئیل روسیه گرفته تا کاهش فشار‌های تحریمی و اختلافات تازه با اوکراین پرسش‌های جدی درباره جهت‌گیری سیاست خارجی واشنگتن ایجاد کرده است. در واقع اکنون به گفته برخی از کارشناسان، موضوع مهم این است که سوای سفر ویتکاف به مسکو و دیدارش با رییس‌جمهور روسیه، باید به این سوال توجه کرد که آیا ترامپ در حال تغییر قواعد بازی جنگ اوکراین است یا می‌خواهد با استفاده از مشوق‌های اقتصادی، روسیه را به توافقی سیاسی نزدیک کند.
در همین راستا، رویترز گزارش داده، ویتکاف روز چهارشنبه برای نهمین‌بار با رییس‌جمهور روسیه دیدار کرد. این مذاکرات در حالی برگزار شد که واشنگتن خواستار ازسرگیری گفت‌و‌گو‌های سه‌جانبه با حضور روسیه و اوکراین است. با این حال اختلافات اساسی درباره سرزمین‌های اشغالی، تضمین‌های امنیتی و آینده روابط اوکراین با ناتو همچنان پابرجاست.
دیپلماسی با چاشنی امتیاز اقتصادی
نکته‌ای که در بررسی این سفر نباید از آن غافل شد، تغییر محسوس رویکرد دولت ترامپ در قبال فشار اقتصادی بر روسیه است. رییس‌جمهور آمریکا روز نهم اکتبر از توافقی برای ورود گازوئیل روسیه به بازار‌های آمریکا و جهان خبر داد؛ توافقی که به‌سرعت با واکنش منفی کی‌یف و پایتخت‌های اروپایی مواجه شد.
براساس گزارش شورای روابط خارجی آمریکا، این توافق شامل عرضه اولیه بیش از ۳۰۰هزار تن گازوئیل، محموله‌های بیشتر در ماه نوامبر و افزایش احتمالی صادرات در مراحل بعدی است. وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز مجوزی موقت برای تعلیق بخشی از محدودیت‌های مربوط به تحویل گازوئیل روسیه تا آوریل۲۰۲۷ صادر کرده است.
اهمیت این تصمیم زمانی مشخص می‌شود که بدانیم واشنگتن طی سال‌های گذشته، محدود کردن درآمد‌های انرژی روسیه را یکی از ابزار‌های اصلی فشار بر مسکو معرفی می‌کرد. اکنون همان کشوری که از متحدان اروپایی خود خواسته بود وابستگی انرژی به روسیه را کاهش دهند، برای خرید فرآورده‌های نفتی این کشور وارد توافق شده است. البته دولت ترامپ این اقدام را بخشی از تلاش برای کاهش قیمت سوخت و بازگرداندن روسیه به میز مذاکره می‌داند. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا مسکو در برابر چنین امتیازی حاضر به تغییر مواضع سیاسی خود خواهد شد؟
پوتین چه چیزی به دست آورده است؟
از منظر روسیه، تحولات اخیر دست‌کم دو دستاورد قابل‌توجه داشته است. نخست آنکه مسکو توانسته بدون اعلام عقب‌نشینی از مواضع اصلی خود، مسیر تازه‌ای برای گفت‌و‌گو‌های اقتصادی با آمریکا باز کند. دوم اینکه اختلافات میان واشنگتن و متحدان اروپایی آن آشکارتر شده است. طبق گزارش رویترز، مقام‌های آمریکایی در دیدار با نمایندگان اوکراین توضیح داده‌اند که توافق گازوئیل با هدف نرم‌تر کردن موضع کرملین و احیای مذاکرات صلح انجام شده است. با این حال، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، پیش از دیدار پوتین و ویتکاف اعلام کرد مسکو پیشنهاد‌های اقتصادی آمریکا را بررسی می‌کند، اما قرار نیست در مقابل آنها امتیاز سیاسی بدهد. این موضع‌گیری از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد دو طرف هنوز برداشت یکسانی از مفهوم معامله ندارند. ترامپ ظاهرا امیدوار است مشوق‌های اقتصادی به انعطاف سیاسی روسیه منجر شود، اما کرملین تلاش می‌کند همکاری اقتصادی را از شروط خود درباره آینده اوکراین جدا نگه دارد. در نتیجه ممکن است روسیه از مزایای کاهش فشار‌های اقتصادی برخوردار شود، بی‌آنکه در کوتاه‌مدت تغییر تعیین‌کننده‌ای در مواضع خود ایجاد کند.
آزادی زندانی؛ نشانه‌ای از حسن نیت
دیدار روز چهارشنبه با اقدامی همراه بود که مسکو تلاش کرد آن را نشانه آمادگی برای بهبود روابط معرفی کند. روسیه استیون هابارد، شهروند آمریکایی زندانی در این کشور را نیز آزاد کرد. به گزارش آسوشیتدپرس، هابارد از سال۲۰۲۲ در بازداشت بود و مقام‌های آمریکایی بازداشت او را ناعادلانه می‌دانستند بنابراین آزادی او در جریان سفر ویتکاف، دستاوردی ملموس برای دولت ترامپ محسوب می‌شود. با این حال آزادی یک زندانی، هرچند از نظر دیپلماتیک اهمیت دارد، اما به معنای حل اختلافات بنیادین دو کشور نیست. روسیه همچنان بر خواسته‌های سرزمینی خود تاکید دارد و اوکراین نیز حاضر نیست درباره آینده سیاسی و امنیتی خود بدون حضور مستقیم در مذاکرات تصمیم‌گیری شود بنابراین اقدام مسکو را بیشتر می‌توان تلاشی برای ایجاد فضای مثبت در مذاکرات دانست تا نشانه‌ای قطعی از نزدیک شدن توافق صلح.
اوکراین در موقعیت دشوار
در این میان، دشوارترین وضعیت نصیب ولودیمیر زلنسکی شده است. رییس‌جمهور اوکراین از یک‌سو برای ادامه مقاومت نظامی به حمایت اطلاعاتی و تسلیحاتی آمریکا نیاز دارد و از سوی دیگر با دولتی در واشنگتن مواجه است که آشکارا خواستار انعطاف بیشتر کی‌یف در مذاکرات شده است. به گزارش یورونیوز، بن هاجز، ژنرال بازنشسته ارتش آمریکا، معتقد است تصمیم‌های اخیر ترامپ عملا توان دفاعی اوکراین را تضعیف کرده است. او محدودیت‌های مربوط به سامانه‌های ارتباطی و تاخیر در تحویل تجهیزات پدافندی را بخشی از فشار بر کی‌یف برای پذیرش توافقی نامطلوب ارزیابی می‌کند. البته این ارزیابی دیدگاه یک مقام نظامی سابق است و نباید آن را موضع رسمی دولت آمریکا تلقی کرد. واشنگتن نیز برخی گزارش‌ها درباره کاهش حمایت اطلاعاتی از اوکراین را رد کرده است. با این حال، اصل اختلاف روشن است. اینکه ترامپ خواستار توقف حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه شده در حالی که کی‌یف این حملات را ابزاری برای کاهش توان اقتصادی و نظامی مسکو می‌داند. در واقع اوکراین نگران است که مسیر تازه مذاکرات، به‌جای افزایش فشار بر روسیه، هزینه ادامه مقاومت را برای خود این کشور بیشتر کند.
اروپا؛ متحدی که دیگر مطمئن نیست
در همین راستا، پیامد‌های سیاست جدید ترامپ به اوکراین محدود نمی‌شود. کشور‌های اروپایی که طی سال‌های گذشته بخش مهمی از هزینه‌های حمایت از کی‌یف را پذیرفته‌اند، اکنون با این پرسش مواجه هستند که آیا می‌توانند همچنان بر هماهنگی راهبردی با واشنگتن حساب کنند؟ شورای روابط خارجی آمریکا گزارش داده که توافق گازوئیل با انتقاد مقام‌های اروپایی همراه شده است. همزمان اتحادیه اروپا بسته تازه‌ای از تحریم‌ها علیه روسیه تصویب کرده و بر ادامه فشار اقتصادی تاکید دارد.
این اختلاف نشان می‌دهد آمریکا و اروپا در حال حرکت به سوی دو برداشت متفاوت از پایان جنگ هستند. برای ترامپ، دستیابی سریع به توافق و کاهش فشار قیمت انرژی اهمیت زیادی دارد، اما بسیاری از دولت‌های اروپایی نگران هستند توافقی که بدون تضمین‌های معتبر امنیتی حاصل شود، تنها زمینه بحران بعدی را فراهم کند. کورت ولکر، نماینده پیشین آمریکا در امور اوکراین، نیز در گفت‌و‌گو با یورونیوز هشدار داده که اروپا باید خود را برای آینده‌ای با حمایت کمتر واشنگتن آماده کند. به این ترتیب، مذاکرات ویتکاف و پوتین تنها آینده اوکراین را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد بلکه می‌تواند مناسبات امنیتی دو سوی اقیانوس اطلس را نیز دگرگون کند.
انتخابات آمریکا در پس‌زمینه مذاکرات
عامل دیگری که در تحلیل رفتار ترامپ اهمیت دارد، نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر آمریکاست. افزایش قیمت سوخت در ماه‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های اقتصادی رای‌دهندگان تبدیل شده و دولت برای مهار آن تحت فشار قرار دارد. طبق گزارش شورای روابط خارجی آمریکا، برخی تحلیلگران معتقدند
توافق گازوئیل بیش از آنکه از یک راهبرد مشترک غربی در قبال روسیه ناشی شده باشد با ضرورت کاهش قیمت انرژی پیش از انتخابات ارتباط دارد. اگر این ارزیابی درست باشد، ترامپ در حال پیوندزدن دو موضوع متفاوت است؛ یکی کاهش هزینه زندگی در داخل آمریکا و دیگری تلاش برای پایان دادن به جنگ اوکراین. البته چنین رویکردی ممکن است در کوتاه‌مدت برای کاخ سفید دستاورد سیاسی داشته باشد، اما خطر آن است که منافع فوری اقتصادی بر محاسبات بلندمدت امنیتی غلبه کند.
۳ مسیر پیش‌روی مذاکرات
در همین راستا برخی تحلیلگران معتقدند با توجه به شرایط موجود، سه سناریو را می‌توان برای آینده گفت‌و‌گو‌ها در نظر گرفت. نخست آنکه مشوق‌های اقتصادی آمریکا زمینه بازگشت روسیه و اوکراین به مذاکرات جدی را فراهم کند. در این صورت احتمال دستیابی به آتش‌بس یا توافقی مرحله‌ای افزایش خواهد یافت. سناریوی دوم، ادامه گفت‌و‌گو‌های واشنگتن و مسکو بدون پیشرفت واقعی در مساله اوکراین است. در چنین وضعیتی روسیه ممکن است از کاهش نسبی فشار‌ها بهره‌مند شود، اما جنگ همچنان ادامه پیدا کند.
سناریوی سوم نیز تشدید اختلافات آمریکا با اوکراین و اروپا و شکل‌گیری تلاش مستقل‌تر کشور‌های اروپایی برای حمایت از کی‌یف است؛ مسیری که می‌تواند شکاف در روابط فراآتلانتیکی را عمیق‌تر کند. در این میان، تعیین‌کننده‌ترین مساله نه تعداد دیدار‌های ویتکاف با پوتین بلکه میزان آمادگی واقعی طرف‌ها برای پذیرش تعهدات متقابل خواهد بود.
معامله‌ای که هنوز برنده ندارد
بنابراین می‌توان گفت سفر ویتکاف به روسیه نشانه تلاش ترامپ برای تغییر شیوه مدیریت جنگ اوکراین است؛ رویکردی که در آن مشوق‌های اقتصادی و مذاکرات مستقیم با مسکو جایگاه پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند. با این حال، مساله‌ای که همچنان بی‌پاسخ مانده این است که آیا رییس‌جمهور آمریکا می‌تواند میان منافع اقتصادی کوتاه‌مدت، خواسته‌های روسیه و نگرانی‌های امنیتی اوکراین و اروپا تعادل برقرار کند؟
پوتین تاکنون نشان داده از گسترش روابط اقتصادی استقبال می‌کند، اما حاضر نیست به‌آسانی از شروط سیاسی خود عقب بنشیند. در مقابل، ترامپ برای معرفی مذاکرات به‌عنوان یک موفقیت به دستاوردی فراتر از آزادی زندانیان یا توافق‌های تجاری نیاز دارد؛ بنابراین پرسش راهبردی این نیست که آیا واشنگتن و مسکو دوباره به یکدیگر نزدیک شده‌اند بلکه باید دید هزینه این نزدیکی را چه کسی خواهد پرداخت؟ در همین رابطه اگر توافق احتمالی بدون رضایت اوکراین و تضمین‌های امنیتی معتبر شکل بگیرد، ممکن است به‌جای پایان پایدار جنگ، تنها موازنه قدرت در اروپا را به سود روسیه تغییر دهد.
در واقع ترامپ اکنون تلاش می‌کند با پوتین معامله کند، اما هنوز مشخص نیست آنچه از این معامله به دست خواهد آمد، صلحی پایدار برای اوکراین است یا صرفا فرصتی تازه برای مسکو؟
اعلام آمادگی رییس‌جمهور روسیه در دیدار با نماینده ترامپ برای کمک به حل‌وفصل مناقشه ایران و آمریکا:
معادله ایران روی میز پوتین- ویتکاف
ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهور روسیه دیروز در دیدار با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ اعلام کرد که مسکو همچون گذشته این آمادگی را دارد که برای حل‌وفصل مسائل پیرامون ایران کمک کند.
پوتین گفت: شما می‌دانید که ما روابط ویژه و مبتنی بر اعتمادی با ایران، با شرکا و دوستان خود در این کشور داریم، زیرا این روابط طی چندین دهه شکل گرفته و تقویت شده است. اگر بتوانیم حتی کوچک‌ترین اقدامی برای حل‌وفصل مناقشه کنونی پیرامون ایران انجام دهیم، با کمال میل این کار را خواهیم کرد. به‌گفته رییس‌جمهور روسیه، پیشنهاد‌های مسکو برای حل‌وفصل اوضاع در منطقه خاورمیانه برای مقامات آمریکایی «به‌خوبی شناخته‌شده» و همچنان به‌قوت خویش باقی است. رییس‌جمهور روسیه در ادامه از ترامپ به‌خاطر توجه به حل‌وفصل مناقشه اوکراین قدردانی می‌کنیم، همچنان‌که او در آخرین تماس تلفنی، بر ضرورت پایان دادن به درگیری اوکراین برای جلوگیری از تلفات انسانی تاکید کرد. وی با اعلام آمادگی کشورش برای احیای همکاری‌های اقتصادی با آمریکا، گفت: مسکو آماده عرضه کود در مقادیر زیاد به بازار آمریکا است.
پوتین با اشاره به توافق مسکو و واشنگتن در تماس تلفنی ۱۷مهرماه وی با ترامپ درباره عرضه گازوئیل روسیه به آمریکا و بازار‌های جهانی گفت: بعد از اینکه دوکشور چنین تصمیمی گرفتند، قیمت گازوئیل ۵ تا ۶درصد کاهش یافت.
ویتکاف فرستاده ویژه رییس‌جمهور آمریکا نیز در این دیدار از طرف ترامپ از پوتین به‌خاطر توافق عرضه گازوئیل روسیه قدردانی کرد. وی بااشاره به مذاکرات اخیر خود با مقامات اروپایی و رییس‌جمهور اوکراین در اسلو گفت: این مذاکرات سازنده بود و پیشرفت‌هایی به دست آمده است و زمینه‌هایی برای دستیابی به توقف درگیری‌ها در اوکراین وجود دارد.
ویتکاف ابراز امیدواری کرد که پوتین امکان ازسرگیری مذاکرات روسیه، آمریکا و اوکراین را بررسی کند، مذاکراتی که در آن می‌تواند مسائل فنی برای حل و فصل مناقشه را بررسی کند. فرستاده ویژه ترامپ گفت: پس از پایان درگیری اوکراین، چشم‌انداز‌هایی برای توسعه روابط اقتصادی روسیه و آمریکا وجود دارد. ویتکاف در حالی با پوتین دیدار کرد که برخلاف دودیدار گذشته خود با رییس‌جمهور روسیه، جرد کوشنر، داماد ترامپ را به‌دلیل آنچه بیماری عنوان شد، همراه نداشت.
