بیابان لوت بار دیگر در کانون مناقشه میان توسعه گردشگری و حفاظت از میراث طبیعی ایران و جهان قرار گرفته است؛ این‌بار نه بر سر ساخت یک اقامتگاه یا کمپ گردشگری، بلکه بر سر جاده‌ای که به گفته شهداد کلانتری، فعال حوزه گردشگری بیابان لوت، در عمق کلوت‌ها و در عرصه ثبت جهانی این بیابان ساخته شده است. کلانتری می‌گوید مسیر احداث‌شده حدود ۲۰ کیلومتر طول دارد و از حوض نادر به سمت دو دریاچه فصلی در نزدیکی گندم‌بریان کشیده شده است؛ مسیری که در آن تابلوی «جاده اختصاصی؛ ورود ممنوع» نصب شده است.
به گزارش روز نو همچنین به گفته بهمن ایزدی، لوت‌شناس و فعال محیط زیست، ادامه برخی عملیات‌های عمرانی و جاده‌سازی در محدوده گندم‌بریان و کال‌شور می‌تواند این میراث جهانی را وارد مرحله‌ای خطرناک کند؛ مرحله‌ای که حتی احتمال قرارگرفتن آن در وضعیت هشدار و دریافت کارت قرمز و در نهایت خروج از فهرست میراث جهانی را به دنبال دارد. پیش‌تر نیز موضوع طرح گردشگری هواپیمایی ماهان در بیابان لوت خبرساز شده بود. میراث فرهنگی کرمان در آن مقطع اعلام کرده بود کلیات طرح ماهان در سال ۱۳۹۹ در کارگروه گردشگری استان به تصویب رسیده، اما پس از اعتراض‌ها، بررسی دوباره آن در دستور کار قرار گرفته و تا تصویب نهایی، عملیات اجرایی متوقف شده است.
از دو دریاچه فصلی تا طرح گردشگری ماهان
شهداد کلانتری، فعال حوزه گردشگری بیابان لوت ۳۵ساله است و ساکن کرمان. او در گفت‌و‌گو با «شرق» درباره پیشینه این پروژه می‌گوید: «ماجرا به سال ۱۳۹۸ بازمی‌گردد، زمانی که دو دریاچه فصلی در محدوده لوت شکل گرفتند. یکی از این دریاچه‌ها در کنار جاده شهداد-نهبندان و دیگری در ضلع جنوبی گندم‌بریان، میان کلوت‌ها و در نزدیکی رودشور، ایجاد شده بود». کلانتری که حدود ۱۰ سال در حوزه گردشگری لوت فعالیت دارد و به گفته خودش تاکنون حدود چهار هزار و ۵۰۰ کیلومتر در این منطقه پیاده‌روی کرده، ادامه می‌دهد: «از سال ۹۸ و هم‌زمان با شکل‌گیری دو رودخانه در لوت، هواپیمایی ماهان متوجه شد موقعیت ویژه‌ای در آنجا ایجاد شده است؛ چون دو دریاچه بسیار زیبا در عمق کلوت‌ها تشکیل شده بود، به همین دلیل تصمیم گرفتند در آن منطقه فعالیت گردشگری داشته باشند و تأسیسات گردشگری ایجاد کنند».
به گفته او، نخستین طرح، پرورش میگو بود که با آن مخالفت شد. پس از آن، طرح دیگری روی میز آمد؛ ایجاد کمپ‌های متحرک که قرار بود فقط در فصل گردشگری لوت، یعنی از مهر تا اسفند، در منطقه مستقر باشند و پس از پایان فصل جمع‌آوری شوند: «در طرح دوم گفتند می‌خواهیم کمپ‌های متحرک بزنیم که از مهر تا اسفند آنجا باشند و گردشگران با شتر جابه‌جا شوند. دوباره با این طرح مخالفت شد، چون می‌خواستند آن منطقه را انحصاری کنند و کمپ‌های متحرک را با فنس‌کشی ایجاد کنند. با این طرح‌ها مخالفت شد، چون نگرانی اصلی، آسیب به ساختار طبیعی و محیط زیست منطقه بوده است، چون این منطقه کاملا بکر است».
جاده اختصاصی ۲۰ یا ۲۵کیلومتری، با کدام مجوز؟
کلانتری با اشاره به اینکه طی سال‌های گذشته بار‌ها ماهان برای لوت چالش ایجاد کرده است، می‌گوید: «بعد از وقایع سال ۹۸، موضوع احداث جاده دوباره مطرح شد به حدی که سعید شاهرخی، مدیر کل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان، در گفت‌و‌گو‌های رسانه‌ای از صدور مجوز برای ساخت جاده برای هواپیمایی ماهان سخن گفت. مدیر کل وقت میراث فرهنگی در مصاحبه‌هایش گفته ما برای ماهان مجوز جاده‌کشی داده‌ایم. یک بار عدد ۲۰ کیلومتر و یک بار ۲۵ کیلومتر مطرح شد، اما مجوز کتبی‌ای که نشان دهد چنین مجوزی صادر شده باشد به ما ارائه نشد».
کلانتری، اما معتقد است: «هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید، چون سرمایه‌گذار است، اجازه دارد در عرصه ثبت جهانی جاده احداث کند. اینجا عرصه میراث جهانی است». به روایت کلانتری، عملیات جاده‌کشی از آذر ۱۴۰۳ آغاز شد. او در آن زمان در یک سفر ۴۰روزه در لوت حضور داشت و یک پیاده‌روی طولانی در اطراف این بیابان انجام می‌داد. این فعال گردشگری می‌گوید: «روز پانزدهم سفر بودم که تلفنم آنتن گرفت. تماس گرفتم و گفتند ماهان کار را شروع کرده است. بعد از آن موضوع را رسانه‌ای کردیم. آنها شبانه‌روز کار کردند، دو لودر اضافه و حدود ۱۰ کمپرسی آوردند. بخشی از کلوت‌ها تخریب شد و مسیر جاده ایجاد کردند». کلانتری با بیان اینکه عملیات حدود یک ماه ادامه داشت و در بهمن ۱۴۰۳ متوقف شد، ادامه می‌دهد: «در گزارش‌های منتشرشده در همان مقطع نیز استفاده از ماشین‌آلات سنگین در منطقه و توقف عملیات تا زمان ارائه و تصویب طرح ماهان در کارگروه فنی پایگاه‌های میراث ملی و جهانی تأیید شده بود».
جاده از حوض نادر تا دریاچه.
اما به گفته کلانتری، توقف عملیات در بهمن ۱۴۰۳ پایان ماجرا نبود، چون در اسفند ۱۴۰۴ بار دیگر جاده‌کشی آغاز شد. او می‌گوید: «۲۸ اسفند سال قبل آمدند و از محل عمومی شروع کردند؛ جایی که مردم می‌توانند به‌راحتی کمپ کنند و نزدیک جاده آسفالته است. از آنجا شروع کردند به سمت دریاچه جاده بکشند. یعنی این مسیر از محدوده حوض نادر و کاروانسرای قدیمی آن عبور می‌کند و به سمت دریاچه‌های نزدیک گندم‌بریان می‌رود». او با بیان اینکه تمام این محدوده در عرصه جهانی بیابان لوت است، تأکید دارد: «در ضوابط عرصه جهانی ثبت‌شده، تأکید شده تخریب عرصه ممنوع است و اگر تخریب صورت بگیرد، جرم محسوب می‌شود». کلانتری با اشاره به اینکه حدود ۲۰ کیلومتر مسیر خاک‌ریزی، تسطیح و کوبیده شده است، می‌گوید: «جاده را خاک‌ریزی کردند، غلتک آمد و آن را کوبید. در انتهای جاده هم تابلوی «جاده اختصاصی؛ ورود ممنوع» زدند. یعنی یک مجموعه آمده در عمق کلوت‌ها جاده ساخته و بعد گفته این جاده اختصاصی و ورود ممنوع است». کلانتری در ادامه روایت خود به تغییر مدیران میراث فرهنگی کرمان اشاره می‌کند: «پس از بالاگرفتن اعتراض‌ها، شاهرخی از مدیریت میراث فرهنگی استان کنار رفت.
بعد از شاهرخی، آقای نیک‌رو آمد و جلوی کار ایستاد و گفت اجازه نمی‌دهم تخریب ادامه پیدا کند. حدود هشت ماه بعد او هم تغییر کرد. محسن‌نژاد در آذرماه سال ۱۴۰۴ روی کار آمد و چند ماه بعد، در اسفند همان سال عملیات جاده‌کشی دوباره آغاز شد». به گفته کلانتری، عملیات خاک‌برداری و جاده‌کشی در لوت از اسفند ۱۴۰۴ تا پایان فروردین ۱۴۰۵ ادامه پیدا کرد و پس از گرم‌شدن هوا متوقف شد. حالا نگرانی اصلی این فعال گردشگری، ازسرگیری عملیات است. او می‌گوید: در فاصله فروردین تا شهریور، نشانه‌هایی از حضور نیرو‌های جدید و نقشه‌برداران در منطقه مشاهده شده است. او با اشاره به اینکه با خنک‌شدن هوا جاده‌کشی در لوت از سر گرفته می‌شود، می‌گوید: «بخش‌هایی از مسیر کاملا کوبیده و آماده شده و در بخش‌های دیگر فقط با لودر و گریدر مسیر دسترسی گرفته شده است. حدود ۱۰ کیلومتر مسیر را کاملا بهسازی کرده‌اند و در بخش دیگری فقط خط انداخته‌اند. چند ماه قبل با گرم‌شدن هوا کار متوقف شد، اما الان نشانه‌هایی وجود دارد که دوباره می‌خواهند تخریب را شروع کنند».
هیچ‌کس پاسخ‌گو نیست
کلانتری در ادامه با بیان اینکه طی ماه‌های گذشته پیگیری‌های متعددی از میراث فرهنگی و استانداری کرمان انجام داده، اما پاسخ روشنی دریافت نکرده است، می‌گوید: «از فروردین تا الان پیگیری کردیم، اما هیچ‌کس جواب‌گو نیست. نه میراث فرهنگی، نه استانداری و نه دستگاه دیگری که بتواند یک حکم قطعی برای توقف کار بدهد». شهداد کلانتری، فعال گردشگری، با بیان اینکه موضوع تخریب در لوت را به دادگستری کرمان نیز اطلاع داده است، می‌گوید: «رفتیم پیش دادگستری و گفتیم شرکت ماهان دارد تخریب می‌کند. گفتند ما وظیفه نداریم درباره مجوز ورود کنیم». او همچنین تأکید می‌کند در جریان پیگیری‌های خود با تهدید به لغو تور‌های گردشگری مواجه شده است. کلانتری این رفتار را نوعی فشار برای ساکت‌کردن منتقدان می‌داند و می‌گوید: «هرکسی را به یک طریق می‌خواهند ساکت کنند تا کارشان پیش برود». کلانتری، سرپرست یکی از تیم‌های گردشگری است و فعالیت تخصصی خود را بر پیاده‌روی و سفر‌های کاروانی در بیابان لوت متمرکز کرده است. سابقه فعالیت او در مسیر‌های لوت و برگزاری برنامه‌های مرتبط با ثبت جهانی این بیابان نیز قابل توجه است. او می‌گوید: «این منطقه فقط متعلق به کرمان یا ایران نیست. لوت یک میراث جهانی است. وقتی در چنین منطقه‌ای جاده‌کشی و ساخت‌وساز انجام می‌شود، باید پرسید چه اتفاقی برای ارزش جهانی آن می‌افتد؟ ادامه این روند می‌تواند به جایگاه لوت در فهرست میراث جهانی آسیب بزند و لوت را از فهرست یونسکو خارج کند».
دشواری جهانی‌شدن لوت
درباره تخریب بیابان لوت، بهمن ایزدی، لوت‌شناس و فعال محیط زیست نیز توضیحاتی می‌دهد. تأکید او بر این است که اول باید عملیات عمرانی در لوت متوقف شود، بعد وضعیت قانونی و میزان خسارت بررسی شود. بیابان لوت، نخستین اثر طبیعی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و حالا در شرایطی قرار گرفته که به گفته ایزدی، ادامه برخی عملیات‌های عمرانی و جاده‌سازی در محدوده گندم‌بریان و کال‌شور می‌تواند این میراث جهانی را وارد مرحله‌ای خطرناک کند؛ مرحله‌ای که حتی احتمال قرارگرفتن آن در وضعیت هشدار و دریافت کارت قرمز و در نهایت خروج از فهرست میراث جهانی را به دنبال دارد. ایزدی به «شرق» می‌گوید: «منطقه‌ای که عملیات عمرانی در آن انجام شده، در محدوده ارزشمند لوت شمالی و در جایی قرار دارد که ویژگی‌های طبیعی آن در پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گرفته است». او تأکید دارد هنوز امکان توقف این روند وجود دارد، اما نخستین اقدام باید توقف عملیات عمرانی جدید و سپس بررسی مستقل و میدانی میزان خسارت باشد. او با اشاره به وسعت واقعی بیابان لوت می‌گوید: «ریخت‌پیکره بیابان لوت به‌طور واقعی چیزی حدود ۸۰ هزار کیلومتر مربع است؛ یعنی سرزمینی به وسعت حدود ۲۰ درصد خاک کشور. از این محدوده، حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع در محدوده‌ای قرار دارد که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است».
به گفته او، ثبت جهانی یک اثر طبیعی فرایندی است که پس از طی مراحل قانونی ثبت ملی انجام می‌شود. ایزدی که از فعالان قدیمی مطالعات و حفاظت از لوت است، می‌گوید: «تهیه پرونده ثبت ملی این بیابان سال‌ها زمان برده و اطلاعات گسترده‌ای درباره ویژگی‌های طبیعی، زمین‌شناختی و زیستی آن گردآوری شده است. پرونده ثبت ملی-طبیعی لوت یکی از کامل‌ترین پرونده‌های تهیه‌شده درباره آثار طبیعی کشور بوده است؛ پرونده‌ای که امروز نیز مورد استفاده پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های مختلف قرار می‌گیرد». ایزدی با اشاره به اینکه پس از ثبت ملی، این مسیر ادامه پیدا کرد تا لوت برای ثبت جهانی آماده شود، ادامه می‌دهد: «بخش اکولوژی پرونده ثبت جهانی را نیز با توجه به گونه‌های جانوری و اطلاعاتی که درباره ویژگی‌های زیستی منطقه داشتیم، تهیه کردم. سرانجام ۲۸ تیر ۱۳۹۴، در ششمین اجلاس یونسکو در ترکیه، بیابان لوت به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد».
ثبت جهانی فقط یک عنوان نیست
ایزدی تأکید می‌کند ثبت جهانی یک اثر به این معنا نیست که مالکیت آن از کشور خارج می‌شود؛ لوت همچنان متعلق به ایران است، اما از آنجا که ارزش‌های آن در سطح جهانی به رسمیت شناخته شده، حفاظت از آن دیگر صرفا یک موضوع داخلی نیست. او با بیان اینکه وقتی یک اثر در سطح جهان به ثبت می‌رسد، معنایش این است که آن اثر در دنیا کم‌نظیر یا منحصر‌به‌فرد است، تأکید می‌کند: «مالکیت اثر متعلق به کشوری است که اثر در آن قرار دارد، اما کشور‌های دیگر نیز نسبت به حفاظت از این میراث جهانی حساس هستند و یونسکو نیز بر حفظ آن برای نسل‌های آینده بشر تأکید دارد». به گفته ایزدی، با ثبت جهانی، سطح مسئولیت حفاظت از یک اثر نیز ارتقا پیدا می‌کند و دولت باید سازوکار‌های حفاظتی متناسب با ارزش‌های جهانی آن را ایجاد کند». یکی از محور‌های اصلی نگرانی ایزدی، محل انجام عملیات عمرانی اخیر است: «این بخش در محدوده گندم‌بریان در لوت شمالی قرار دارد؛ محدوده‌ای که به دلیل ویژگی‌های خاص زمین‌ساختی و طبیعی در پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گرفته و در پرونده ثبت جهانی یونسکو به طور ویژه ثبت شده است. نقشه محدوده‌های آن نیز در پرونده وجود دارد». ایزدی با اشاره به عوارض زمین‌ساختی منطقه می‌گوید: «برخی از این ساختار‌های طبیعی و زیبا، حاصل فرایند‌های بسیار طولانی زمین‌شناختی هستند و ارزش آنها فقط به زیبایی چشم‌انداز محدود نمی‌شود. در واقع گندم‌بریان و عوارض اطراف آن بخشی از یک مجموعه ژئومورفولوژیک است که می‌توان برای مطالعات علمی متعدد از آن استفاده کرد».
کال‌شور؛ زیستگاهی که کمتر دیده شده است
بخش دیگری از صحبت‌های ایزدی به کال‌شور اختصاص دارد؛ محدوده‌ای که به گفته او به دلیل شرایط هیدرولوژیک و شوری بالا، چشم‌انداز‌های نمکی و ساختار‌های ژئومورفولوژیک متنوعی ایجاد کرده است. او می‌گوید: «رواناب‌های مناطق داخلی لوت و بخشی از سیلاب‌های خراسان جنوبی از این مسیل عبور می‌کنند و در پایین‌دست، به دلیل شرایط خاص، پهنه‌های نمکی و عوارضی مانند ساختار‌های پلیگونی و کریستال‌های نمکی شکل می‌گیرند». ایزدی با تأکید بر اینکه اهمیت این منطقه فقط به آنچه با چشم دیده می‌شود محدود نیست، از مطالعاتی سخن می‌گوید که روی نمونه‌های برداشت‌شده از کال‌شور انجام شده است و به گفته او، به شناسایی و گزارش یک گونه جانوری به نام «دیاتومه» منجر شده که اخیرا پس از سال‌ها مطالعه توسط نفرات ایرانی و خارجی طی مقاله‌ای علمی برای نخستین‌بار در ایران توصیف و ثبت شد. او در این مورد توضیح می‌دهد: «ما در جای‌جای کال‌شور مطالعات انجام دادیم و نمونه‌های نمکی برداشت کردیم. زیست‌شناسان ایرانی، ترکیه‌ای، اروپایی و آمریکایی روی آنها کار کردند و اخیرا مقاله مربوط به این موضوع نهایی شده است. چنین یافته‌هایی نشان می‌دهد لوت سرزمینی خالی و فاقد حیات نیست، بلکه زیست‌بومی پیچیده است که هنوز بخش‌هایی از ارزش‌های آن برای جامعه علمی ناشناخته مانده است».
اما پرسش اصلی اینجاست: آیا ثبت جهانی یک منطقه طبیعی به معنای ممنوعیت گردشگری و ایجاد زیرساخت در آن است؟ ایزدی به این سؤال پاسخ می‌دهد که اصل گردشگری در لوت با ثبت جهانی منافاتی ندارد، اما نوع و مقیاس آن تعیین‌کننده است. او با بیان اینکه اسناد یونسکو بر حفاظت از ارزش‌های طبیعی، زمین‌ساختی و اکولوژیکی و همچنین مشارکت جوامع محلی تأکید دارند، می‌گوید: «گردشگری باید به گونه‌ای طراحی شود که در خدمت شناخت بیشتر و حفاظت از ارزش‌های طبیعی باشد. لوت ظرفیت بالایی برای ژئوتوریسم دارد و حتی می‌توان برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به زمین‌شناسی، علوم طبیعی و اقلیم‌شناسان برنامه‌های گردشگری علمی تعریف کرد». او همچنین ایجاد کمپ‌های موقت را در نقاط مناسب، به شرط رعایت ضوابط حفاظتی، قابل بررسی می‌داند؛ کمپ‌هایی که پس از پایان استفاده جمع‌آوری شوند و ساختار دائمی بر طبیعت تحمیل نکنند.
الگوی گردشگری باید جامعه محلی را منتفع کند
ایزدی معتقد است گردشگری در لوت زمانی می‌تواند در خدمت حفاظت قرار گیرد که جامعه محلی نیز از آن منتفع شود. او به وضعیت روستا‌های اطراف لوت در سال‌های گذشته اشاره می‌کند و می‌گوید: «بسیاری از ساکنان این مناطق با کمبود آب، ازبین‌رفتن کشاورزی و مشکلات اقتصادی مواجه بوده‌اند. در برخی روستا‌ها تلاش شده از طریق بوم‌گردی و صنایع‌دستی، درآمد جایگزین برای مردم ایجاد شود». او به فعالیت زنان روستای شفیع‌آباد و شکل‌گیری گروه بانوان «گوجینو» اشاره می‌کند که با احیای برخی بافته‌های سنتی مانند پته‌دوزی توانسته‌اند برای زنان محلی درآمد ایجاد کنند و از ماحصل مالی آن، قنوات منطقه را لایروبی و احیا کنند. از نظر او، این مدل با گردشگری گسترده و زیرساخت‌های سنگین تفاوت اساسی دارد؛ زیرا در مدل نخست، گردشگری می‌تواند به حفظ ارزش‌های طبیعی و اجتماعی منطقه کمک کند، درحالی‌که توسعه زیرساختی نامتناسب ممکن است به حذف همان ارزش‌هایی منجر شود که گردشگر برای دیدن آنها به بیابان لوت می‌آید. ایزدی درباره عملیات انجام‌شده در منطقه با اشاره به اینکه جاده‌سازی و عملیات خاک‌ریزی در در محدوده دربند و گندم‌بریان انجام شده است، می‌گوید: «در ادامه عملیات، جاده تا کرانه‌های نمکی پیش رفته و بخش‌هایی از عرصه‌های ارزشمند تخریب شده است.
شکل عملیات این احتمال را ایجاد می‌کند که هدف، ایجاد خاکریز برای کنترل رواناب کال‌شور و شکل‌دادن به یک پهنه آبی مصنوعی باشد؛ هرچند درباره هدف نهایی پروژه اطلاعات قطعی در اختیار نداریم، چون شفافیتی در این مورد وجود ندارد. اگر قرار است در این منطقه دریاچه مصنوعی یا جاذبه انسان‌ساخت ایجاد شود، باید پرسید چنین اقدامی چه نسبتی با ارزش‌هایی دارد که اساسا به دلیل آنها لوت ثبت جهانی شده است. سازمان یونسکو گندم‌بریان را در بخش شمال غربی هسته لوت، یک پهنه سنگی سیاه گسترده بر روی سازند‌های بازالتی مربوط به دوره کواترنر توصیف کرده است؛ لذا اهمیت این منطقه صرفا به جذابیت گردشگری آن محدود نیست».
او درباره اهمیت طبیعی محدوده ثبت‌شده جهانی لوت هم توضیح می‌دهد: «گندم‌بریان در متن پرونده جهانی لوت و اسناد تصویری رسمی یونسکو نیز به عنوان یکی از عوارض شاخص میراث جهانی ثبت شده است؛ حتی یکی از تصاویر رسمی پرونده با عنوان «Lut Desert: Shur River and Gandom Beryan» در آرشیو یونسکو موجود است. پس وقتی در چنین محیطی جاده احداث می‌شود، خاک جابه‌جا می‌شود، عرصه تسطیح می‌شود یا مسیر جریان آب تغییر می‌کند، مسئله را نمی‌توان صرفا با معیار میزان مساحت تخریب‌شده سنجید. در یک میراث ژئومورفولوژیک، خود فرایند و پیوستگی چشم‌انداز بخشی از ارزش اثر است که اعمال مدیریت حفاظت را در اولویت نخست قرار می‌دهد».
لوت در آستانه یک مرحله خطرناک
ایزدی تنها عملیات عمرانی را عامل تهدید لوت نمی‌داند. او معتقد است ضعف مدیریت حفاظتی در سال‌های گذشته نیز به تشدید آسیب‌ها کمک کرده است. به گفته او، حرکت گروه‌های بزرگ گردشگری با ده‌ها خودرو، عبور خودرو‌ها از عرصه‌های حساس، ایجاد کمپینگ و رهاکردن زباله و قطع پوشش گیاهی برای تأمین سوخت، از جمله فشار‌هایی است که بر لوت وارد شده است. او می‌گوید: «تمام اینها در کنار خسارتی که عملیات عمرانی ایجاد می‌کند، موجب می‌شود از دیدگاه نهاد‌های بین‌المللی مانند یونسکو وارد یک مرحله خطرناک شویم و کارت قرمز بگیریم». او هشدار می‌دهد که در صورت تداوم این روند، احتمال قرارگرفتن لوت در وضعیت هشدار و حتی خروج آن از فهرست میراث جهانی وجود خواهد داشت.
این بوم‌شناس با تأکید بر اینکه حفاظت از میراث جهانی لوت بر عهده یک دستگاه واحد نیست، توضیح می‌دهد: «بر اساس اسناد موجود در پرونده ثبت جهانی لوت در یونسکو، مدیریت این اثر طبیعی با سه دستگاه اصلی در حفاظت و مدیریت لوت و بر عهده سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان حفاظت محیط زیست و همچنین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در جایگاه مدیر، متولی و هماهنگ‌کننده ملی و بین‌المللی حفاظت از میراث جهانی لوت قرار دارد». او با اشاره به اینکه منابع طبیعی از منظر مدیریت عرصه‌های طبیعی و جلوگیری از بهره‌برداری غیرقانونی وظایف مشخصی دارد، ادامه می‌دهد: «سازمان حفاظت محیط زیست نیز علاوه بر مدیریت مناطق تحت اختیار خود، در حوزه ارزیابی آثار زیست‌محیطی پروژه‌های توسعه‌ای مسئولیت دارد؛ بنابراین با توجه به وجود مناطق طبیعی و زیستگاه یوزپلنگ در مجاورت محدوده میراث جهانی لوت و در منطقه استحفاظی دربند، سازمان حفاظت محیط زیست باید نسبت به هرگونه تعرض به آن بوم‌ناحیه به ویژه پروژه توسعه‌ای در این منطقه مدیریت جدی و حساسیت ویژه داشته باشد».
مدیرکل میراث کرمان پاسخ نمی‌دهد
در عین حال، بهمن ایزدی وزارت میراث فرهنگی را نهاد اصلی مدیریت و هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط با میراث جهانی می‌داند و معتقد است این وزارتخانه باید درباره وضعیت حفاظت از لوت پاسخ‌گو باشد. خبرنگار «شرق» با روابط عمومی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سپس با مدیرکل میراث فرهنگی کرمان تماس گرفت و سعی کرد نظر این نهاد دولتی را درخصوص جاده‌کشی در لوت جویا شود، اما تا لحظه انتشار این گزارش پاسخی به درخواست مصاحبه داده نشد و با وجود تماس چندباره و پیامک به مدیرکل میراث کرمان، او پاسخی نداد. از سوی دیگر، شرکت ماهان به عنوان سرمایه‌گذار و مجری طرحی که هنوز جزئیاتش روشن نیست، مسئولیت تخریب در لوت را برعهده دارد، اما تلاش برای ارتباط با این مجموعه ناکام ماند و مدیر روابط عمومی ماهان بعد از اطلاع از جزئیات درخواست مصاحبه، پاسخی به خبرنگار نداد.
در این خصوص بهمن ایزدی لوت‌شناس و فعال محیط زیست با اشاره به ضرورت اقدام فوری برای کنترل تخریب لوت توسط ماهان می‌گوید: «اول باید عملیات عمرانی جدید متوقف شود تا وضعیت قانونی روشن شود. پس از آن باید بازدید میدانی مشترک و مستقل با حضور نمایندگان وزارت میراث فرهنگی، سازمان منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست، جامعه محلی و کارشناسان مستقل انجام شود». او تأکید می‌کند که متخصصان ژئومورفولوژی، تنوع زیستی و اقلیم‌شناسی باید در این بررسی میدانی حضور داشته باشند تا میزان و نوع خسارت‌ها مشخص شود. در مرحله بعد شرکت ماهان باید همه مجوز‌ها و مصوبات مربوط به عملیات را ارائه کند. اگر شرکت ماهان برای جاده‌سازی، خاک‌ریزی، ایجاد تأسیسات یا ایجاد پهنه آبی مجوز دارد، باید این مجوز‌ها و مصوبات ارائه شود».
نقشه ماهواره‌ای برای مشخص‌شدن میزان تخریب
یکی دیگر از مطالبات مطرح‌شده، تهیه نقشه دقیق عملیات است. ایزدی پیشنهاد می‌کند با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و برداشت‌های میدانی، مسیر جاده و سایر عملیات انجام‌شده با نقشه رسمی محدوده میراث جهانی و حریم آن تطبیق داده شود. به گفته او، باید مشخص شود جاده دقیقا از چه مناطقی عبور کرده، چه میزان از عرصه‌های ارزشمند را تحت تأثیر قرار داده و چه تغییراتی در ساختار طبیعی منطقه ایجاد شده است. او با اشاره به اینکه باید حوضه هیدرولوژیک منطقه بررسی شود تا مشخص شود انسداد یا تغییر مسیر رواناب‌ها و کال‌شور چه پیامدی برای نظام طبیعی لوت خواهد داشت، می‌گوید: «بررسی ژئومورفولوژیک منطقه امری ضروری است. باید میزان تخریب ساختار‌های نمکی، عوارض پلیگونی، هامادا (دشت‌های ریگی) و سایر لندفرم‌های موجود که حاصل فرایند‌های طولانی‌مدت طبیعی هستند، بررسی شوند. چون جاده‌سازی و عملیات خاک‌برداری و خاک‌ریزی می‌تواند بخشی از این عوارض را برای همیشه از بین برده باشد».
او همچنین خواستار بررسی دقیق تنوع زیستی منطقه است و می‌گوید: «باید مشخص شود تخریب‌های انجام‌شده چه اثری بر زیستگاه گونه‌های مختلف، از جمله گونه‌های جانوری میکروسکوپی شناسایی‌شده و دیاتومه‌ها داشته است. باید بدانیم این خسارت‌ها فقط با پول قابل جبران نیست. وقتی یک فرایند طبیعی چند میلیون ساله را با جاده‌سازی و تغییر مسیر آب از بین می‌بریم، نمی‌توانیم آن فرایند را دوباره با بودجه بازسازی کنیم».
لوت متعلق به همه ایرانیان است
ایزدی در جمع‌بندی سخنانش با اشاره به اینکه لوت را نمی‌توان صرفا یک ظرفیت گردشگری یا اقتصادی دید، تأکید می‌کند: «این سرزمین به دلیل فرایند‌های طبیعی شگفت‌انگیز، ارزش‌های علمی، چشم‌انداز‌های منحصر‌به‌فرد، عوارض ژئومورفولوژیک و ویژگی‌های اکولوژیک در فهرست میراث جهانی قرار گرفته است. لوت امروز متعلق به همه ایرانیان است، اما ارزش آن به ایران محدود نمی‌شود؛ این سرزمین بخشی از میراث طبیعی جهان است. لوت به دلیل وجود یک مجموعه اقامتی یا یک پروژه گردشگری ثبت جهانی نشده است. اگر قرار است گردشگری در بیابان لوت ادامه پیدا کند، باید در خدمت شناخت و حفاظت از ارزش‌های آن باشد، نه اینکه به‌تدریج همان ارزش‌هایی را که به خاطرشان جهانی شده، از بین ببرند». این لوت‌شناس و فعال محیط زیست معتقد است؛ هنوز برای جلوگیری از ادامه روند تخریب دیر نشده است و می‌توان با توقف عملیات، انتشار اسناد، اندازه‌گیری دقیق خسارت و بررسی موضوع توسط کارشناسان مستقل، وضعیت را روشن کرد: «مسئله امروز ما فقط گردشگری نیست؛ مسئله این است که آیا ایران می‌تواند از میراث جهانی‌ای که خودش برای ثبت آن سال‌ها تلاش و هزینه کرده، در برابر توسعه نامتناسب حفاظت کند یا نه. این پرسشی است که مسئولان ذی‌ربط باید به‌صورت مستند و در برابر افکار عمومی به آن پاسخ دهند».
دیدار وزیر میراث با مجموعه ماهان
برخی منابع خبری به «شرق» اطلاع داده‌اند که در سال ۱۴۰۳ و در جریان سفر وزیر وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به دعوت مجموعه ماهان به کرمان، صالحی‌امیری در دیدار با مدیرعامل هواپیمایی ماهان در روستای ملک‌آباد، چراغ سبز تخریب لوت به منظور جاده‌کشی و اجرای طرح گردشگری توسط شرکت ماهان را نشان داده است. با وجود تلاش‌ها، گفت‌و‌گو با وزارت میراث فرهنگی محقق نشد، اما روایت‌ها از جاده‌کشی در لوت، پرسش‌هایی درباره مجوز‌های پروژه، محدوده دقیق تخریب، وضعیت حقوقی جاده، نحوه نظارت بر عرصه ثبت جهانی و نقش دستگاه‌های مسئول ایجاد می‌کند. «شرق» برای پاسخ به این پرسش‌ها همچنان پیگیر مواضع رسمی وزارت میراث فرهنگی، اداره‌کل میراث فرهنگی استان کرمان، پایگاه میراث جهانی لوت، استانداری کرمان و شرکت هواپیمایی ماهان است.
