روزبهروز شریانهای واردات به کشور تنگتر میشوند و کالاها روی آب و پشت مرزها معلق و بلاتکلیف باقی میمانند. در این میان، دارو که یکی از مهمترین و حیاتیترین کالاهای موردنیاز کشور است، بیش از گذشته درگیر محدودیتهای وارداتی شده و بخشی از محمولههای دارویی و مواداولیه در مسیر تامین گرفتار ماندهاند. اهمیت این کالا بهاندازهای است که شاید تا همین چندی پیش کسی تصور نمیکرد رییسجمهور مملکت با هواپیمای ریاستجمهوری برای کشور مواد اولیه دارو وارد کند. صنعت دارو پیش از جنگ نیز با مشکلات متعددی ازجمله تحریم، کمبود نقدینگی، سیاستگذاریهای نادرست و چالشهای ارزی دستوپنجه نرم میکرد، اما حالا این صنعت نیمهجان با فشارهای ناشی از جنگ و محدودیتهای حملونقل و واردات نیز مواجه شده است. بازار دارو طی ماههای اخیر شرایط دشواری را پشتسر گذاشته و در این میان، بیماران و خانوادههای آنها چشمانتظار رسیدن محمولههای دارویی هستند. برای بسیاری از آنها وضعیت بازار دارو در گرانی، کمبود و دشواری دسترسی خلاصه میشود. بیمارانی که روی تخت بیمارستان یا در خانه، لحظهبهلحظه چشمانتظار دارو و ادامه درمان خود هستند.
این وضعیت در حالی ادامه دارد که با مطرح شدن احتمال بازگشت تنشها، نگرانیهایی درباره تشدید محدودیتهای موجود و دشوارتر شدن مسیر تامین دارو شکل گرفته است. با این حال، بررسی اظهارات فعالان صنعت دارو نشان میدهد چالش بازار دارویی تنها به وجود یا نبود دارو محدود نمیشود. در برخی موارد دارو در شرکتهای تامینکننده موجود است، اما مشکلات نقدینگی داروخانهها و مطالبات معوق بیمهها، روند خرید و دسترسی بیماران به دارو را مختل کرده است. «جهانصنعت» برای بررسی وضعیت بازار دارویی کشور در سایه جنگ، محدودیتهای وارداتی و بستهشدن برخی مسیرهای تامین، با مقامات مسوول انجمن واردکنندگان دارو و انجمن داروسازان به گفتوگو پرداخته است.
وقفه در مسیر دارو
احمد آتشهوش، رییس اتحادیه واردکنندگان دارو در گفتوگویی با «جهانصنعت» درباره تاثیر بسته شدن مرزها بر بازار دارویی کشور اظهار کرد: محمولهها از اروپا بهصورت زمینی و از طریق مرز ترکیه وارد میشود و در این مسیر وقفهای ایجاد نشده است. مقداری از داروها نیز از هند وارد میشود که در این بخش، مقداری وقفه ایجاد شده است. عمده تاثیر بسته شدن مرزها در حوزه مواد اولیه تولید داخل است. در حوزه داروهای وارداتی ما فقط داروی نهایی و ساختهشده وارد میکنیم که در حال حاضر، حداقل از نظر حملونقل، اختلالی در تامین آن ایجاد نشده و این داروها قبلا با هواپیما وارد میشدند که این مسیر قطع شده است، اما اکنون از مسیر زمینی وارد میشوند. انتقال زمینی از طریق مرز ترکیه انجام میشود و کامیونها دارو را منتقل میکنند و در تامین آن نیز درحالحاضر مشکلی وجود ندارد.
در مقابل هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران وضعیت بازار دارویی کشور را بهگونهای دیگر روایت میکند.
دارو در محاصره جنگ و تحریم
هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران و عضو هیاتمدیره این انجمن درباره وضعیت تامین دارو در کشور به «جهانصنعت» گفت: کشوری که در حال جنگ و تحتتحریم است، طبیعی است که با مشکلاتی در تامین مواجه شود. وقتی مسیرهای دریایی بسته میشود و ماههاست با محدودیت در مسیرهای تامین مواجه هستیم، تامین مواد اولیه نیز تحتتاثیر قرار میگیرد. بخشی از مواد اولیه دارویی کشور از خارج وارد میشود و بخشی از داروها نیز وارداتی است بنابراین نمیتوان گفت که، چون بخش عمده دارو در داخل تولید میشود، دیگر نیازی به خارج از کشور نداریم. مسیرهای جایگزین وجود دارد، اما استفاده از این مسیرها زمانبر و هزینهبر و ممکن است هزینه لجستیک حتی پنجبرابر هم بشود. این موضوع هم بر زمان ارسال و تامین دارو اثر میگذارد و هم قیمت دارو را افزایش میدهد. درست است که ۹۸درصد دارو از نظر عددی در کشور تولید میشود، اما این بهمعنای بینیازی از واردات و خارج از کشور نیست. بخشی از مواد اولیه، بخشی از داروها و همچنین تجهیزاتپزشکی از خارج تامین میشود و برای ادامه این روند به ارتباط با خارج از کشور نیاز داریم.
وی افزود: از طرف دیگر، انتقال ارز نیز با مشکل مواجه است. بانکی که در اروپا برای نقل و انتقال ارز مورداستفاده قرار میگرفت، دیگر این امکان را فراهم نمیکند بنابراین هم در انتقال ارز مشکل داریم و هم در حوزه لجستیک و حملونقل نمیتوانیم مانند گذشته از مسیرهای اصلی دریایی استفاده کنیم و ناچار به استفاده از مسیرهای جایگزین هستیم.
کمبود دارو؛ واقعیت یا بحران؟
مدیر روابطعمومی انجمن داروسازان ایران اظهار کرد: باوجود این شرایط، همکاران ما در سازمان غذا و دارو واقعا تلاش کردهاند تا مشکلی ایجاد نشود. تا این لحظه اجازه ندادهاند بحران دارویی شکل بگیرد و باید از همه کسانی که در زمینه تامین دارو تلاش کردهاند، تشکر کرد. با این حال، کمبودهایی وجود دارد و تلاش میکنیم این کمبودها را جبران کنیم. کشوری که در شرایط جنگ و تحریم قرار دارد، طبیعتا با مشکلاتی مواجه است و بخشی از مشکلات امروز نیز ناشی از همین شرایط است. از طرفی ارز ترجیحی بسیاری از داروها در سال۱۴۰۵ حذف شده است. داروهای ارکستری، داروهای تحتلیسانس و داروهای مزمن و پرمصرف با تغییرات ارزی مواجه شدهاند و حتی داروهای تحتلیسانس نیز با ارز مبادلهای و ارز بازار آزاد تامین میشوند. این موضوع بر قیمت دارو تاثیر میگذارد. قیمت دارو تابعی از نرخ ارز است و زمانی که نرخ ارز افزایش پیدا میکند، بهطورطبیعی به قیمت دارو نیز افزوده میشود.
در جریان جنگ، تعدادی از کارخانههای داروسازی ما نیز آسیب دیدند و تعدادی از همکاران ما در این مسیر شهید شدند، اما همکاران صنعت داروسازی شبانهروز کار کردند و اجازه ندادند مردم با کمبود گسترده مواجه شوند. کمبودهای مقطعی همیشه وجود داشته و دارد، اما بهدلیل شرایط کنونی کشور، این کمبودها کمی افزایش پیدا کرده است.
حمایت از صنعت داروسازی
احمدی میگوید: امیدواریم بتوانیم شرایطی ایجاد کنیم که مردم بتوانند بهصورتعادی از دارو و تجهیزاتپزشکی موردنیاز خود استفاده کنند و در تامین دارو با مشکل مواجه نباشیم. تابآوری صنعت داروسازی نسبت به بسیاری از بخشهای اقتصادی بیشتر بوده است. صنعت داروسازی این موضوع را در دوجنگ اخیر نیز نشان داده و اجازه نداده است مردم با مشکل جدی مواجه شوند. اینها نشان میدهد صنعت داروسازی زنده است، فعالیت میکند و تلاش دارد اجازه ندهد مشکلی برای سلامت ایجاد شود. با این حال، باید از صنعت داروسازی حمایت شود. دولت، مجلس و بانکها باید پای کار بیایند و اجازه ندهند چراغ صنعت داروسازی خاموش شود. انتظار ما این است که دولت و دستگاههای مرتبط به زنجیره تامین کمک و بدهیهای خود را پرداخت کنند. درحالحاضر سازمانهای بیمهگر مطالبات قابلتوجهی به مراکز درمانی و داروخانهها دارند و عمق این بدهی به حدود ۱۰ ماه رسیده است. این کمبود نقدینگی در حال وارد کردن فشار جدی به صنعت داروسازی است. انتظار داریم سازمانهای هدفمندی و بیمهگر به تعهدات قانونی خود عمل کنند و مطالبات بخشخصوصی و داروخانهها را پرداخت کنند. زمانی که مطالبات پرداخت شود، چرخه تامین دارو نیز ادامه پیدا میکند، اما اگر هر بخش از این زنجیره دچار مشکل شود، کل زنجیره با مشکل مواجه خواهد شد.
دارو هست، توان خرید نیست
احمدی توضیح داد: اگر سازمانهای بیمهگر و سازمان هدفمندی به تعهدات خود عمل کرده و مطالبات داروخانهها و مراکز درمانی را پرداخت کنند، در تامین دارو مشکل جدی نخواهیم داشت، اما کمبود نقدینگی باعث شده برخی داروخانهها نتوانند دارو خریداری کنند. دارو در شرکتها وجود دارد، اما داروخانه توان خرید آن را ندارد و همین موضوع باعث ایجاد کمبود کاذب میشود. کمبود کاذب به این معناست که دارو در شرکت وجود دارد، اما داروخانه توان خرید آن را ندارد. این وضعیت بسیار نامطلوب است؛ اینکه دارو وجود داشته باشد، اما بیمار به آن دسترسی نداشته باشد یا توان خرید آن را نداشته باشد. این مسائل باید از سوی فعالان حوزه دارو و سیاستگذاران موردبررسی قرار گیرد تا پرداخت از جیب بیمار نیز افزایش پیدا نکند. در برنامه هفتم توسعه تاکید شده است که پرداخت از جیب بیمار باید حدود ۲۵درصد باشد، اما اکنون شاهد هستیم که این رقم به بالای ۵۰درصد و حتی ۵۰ تا ۶۰درصد رسیده است. این وضعیت قابلقبول نیست و باید بررسی شود تا پرداخت از جیب مردم کاهش پیدا کند همچنین باید از صنعت داروسازی حمایت شود، زیرا صنعت داروسازی یک صنعت ملی است و متعلق به شخص یا گروه خاصی نیست بلکه متعلق به کل کشور است و سلامت جامعه را تضمین میکند.
استامینوفن کدئین در تنگنای تامین
این مقام مسوول درباره کمبود استامینوفن گفت: خواهش من از رسانهها این است؛ مطالبی را که میشنوند دقیق بررسی کنند. من پیشتر اعلام کرده بودم استامینوفنکدئین با کمبود مواجه است نه استامینوفن ساده. استامینوفن ساده در دوزهای مختلف وجود دارد و با استامینوفنکدئین متفاوت است. استامینوفنکدئین دارویی است که نیاز به نسخه دارد، درحالیکه استامینوفن ساده نیاز به نسخه ندارد. استامینوفنکدئین کمتر توزیع میشود و دلیل آن نیز، این است که کشت خشخاش در کشور همسایه ممنوع شده و میزان کشفیات کاهش پیدا کرده است. بخش عمده مواد اولیه مورداستفاده برای تولید این دارو از کشفیات تامین میشود و بهدلیل کاهش کشفیات، مواد اولیه نیز کاهش یافته و کارخانهها نتوانستهاند به میزان موردنیاز استامینوفنکدئین تولید کنند. مشتقات کدئین و داروهای مرتبط با آن نیز تحتتاثیر همین شرایط قرار گرفتهاند. خواهش من این است که رسانهها در بیان این مسائل دقت کنند.
انسولین هست، اما نقدینگی نیست
احمدی درباره وضعیت انسولین افزود: درمورد انسولین هنوز افزایش قیمت اتفاق نیفتاده است. قرار است ۲۰درصد افزایش قیمت داشته باشد، اما این افزایش هنوز اتفاق نیفتاده است. انسولین در شرکتها وجود دارد و حتی به میزان کافی نیز موجود است، اما دلیل اینکه در برخی داروخانهها بهراحتی پیدا نمیشود، این است که داروخانهها باید انسولین را بهصورت نقدی خریداری کنند و سپس آن را در اختیار بیماران قرار دهند، درحالیکه بیمهها حدود ۱۰ماه است بدهی خود را به داروخانهها پرداخت نکردهاند. داروخانهها توان خرید انسولین را ندارند. انسولین در شرکتها موجود است، اما بهدلیل عدمپرداخت مطالبات داروخانهها ازسوی بیمهها، امکان خرید برای داروخانهها کاهش پیدا کرده است. این یک کمبود کاذب است نه کمبود واقعی. دارو در شرکتها وجود دارد و شرکتها آماده فروش آن به داروخانهها هستند، اما داروخانهها توان خرید ندارند. داروخانهها انسولین را باید نقدی یا حداکثر با یک چک یکماهه خریداری کنند، درحالیکه بیمهها ۱۰ماه است که بدهکار هستند. حدود ۹۵درصد هزینه انسولین باید از سوی داروخانه نقدا پرداخت شود و داروخانه باید ۱۰ماه منتظر بماند تا بیمه مطالبات آن را پرداخت کند. مشکل اصلی همین است و بههمیندلیل کمبود کاذب انسولین ایجاد شده است.
کمبود داروهای قلبی و ضدسرطان
احمدی درباره گروههای دارویی که با کمبود و افزایش قیمت بیشتری مواجه شدهاند، بیان کرد: داروهای قلبی، تنفسی، ضدسرطان و داروهای مربوط به بیماران خاص بیشتر با این مشکل مواجه هستند. این داروها افزایش قیمت قابلتوجهی داشته و با کمبود هم مواجه هستند و بهدلیل بسته بودن مرزها، واردات آنها با مشکل مواجه شده است. از سوی دیگر، ارز ترجیحی آنها نیز حذف شده و همین موضوع بر قیمت آنها نیز تاثیر گذاشته است.
۶ ماه تا اتمام ذخایر استراتژیک
مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران درباره ذخایر استراتژیک دارویی گفت: طبق قانون و برنامه هفتم توسعه، ذخایر استراتژیک باید تا ششماه دوام داشته باشد و اینطور نیست که ذخایر استراتژیک تنها برای چندماه باشد. شرکتها تا سهماه ذخیره دارند، داروخانهها نیز تا سهماه ذخیره دارند و سازمان غذا و دارو نیز مکلف شده است تا ششماه ذخایر استراتژیک را حفظ کند. اعتقاد من این است که بیش از ششماه ذخایر استراتژیک داریم و از این نظر جای نگرانی نیست. البته ذخایر استراتژیک مربوط به حدود ۶۰۰قلم داروی حیاتی است و همه داروها را شامل نمیشود بنابراین از نظر ذخایر استراتژیک وضعیت دفاعی خوبی داریم و نگرانی اصلی در این بخش نیست. بحث اصلی افزایش قیمتهاست که مردم را تحتفشار قرار داده است. عدمپوشش کامل بیمهها نیز مردم را اذیت میکند و پرداخت از جیب بیمار افزایش پیدا کرده است. این موارد باید بررسی شود تا مشکلی ایجاد نشود. خوشبختانه از نظر ذخایر استراتژیک مشکلی نداشتهایم.
۸درصد داروخانهها و دریافت بیش از ۵۰درصد سهم دارو
احمدی درباره نظام توزیع دارو میگوید: خوشبختانه نظام توزیع ما شامل حدود ۱۸هزار داروخانه در سراسر کشور است و در ۳۱استان و مجموعه استانهای کشور، شبکه پدافند دارویی داریم. این نظام توزیع بسیار منسجم است و بهصورت هوشمندانه فعالیت میکند. دارو در یک روز در سراسر کشور توزیع میشود و از نظر اصل توزیع مشکل جدی نداریم. مشکل ما در برنامههایی است که معاونتها برای توزیع اعلام میکنند. گاهی یک معاونت برنامه توزیعی اعلام میکند که یک داروی کمیاب را بهصورت یکسان میان داروخانهها توزیع نمیکند. بهعنوان نمونه، داروخانههای دولتی گاهی ۵۰ یا حتی بیش از ۱۰۰برابر بخشخصوصی سهم دریافت میکنند. در کل کشور حدود ۱۸هزار و ۸۰۰داروخانه داریم که حدود ۸درصد آنها دولتی هستند یعنی حدود هزار و ۵۰۰داروخانه دولتی و باقی داروخانهها متعلق به بخشخصوصی هستند.
با این حال، بیش از ۵۰درصد بازار دارویی کشور دراختیار همین ۸درصد داروخانههای دولتی است. این موضوع نشان میدهد که برنامه توزیع ما با مشکل مواجه است و برنامههای توزیع بهسمت داروخانههای دولتی سوق پیدا میکند. مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران ادامه داد: این موضوع با عدالت در توزیع سازگار نیست. ۹۲درصد داروخانههای ما بخشخصوصی هستند و همین بخشخصوصی در زمان جنگ ایستاد و هزینههای زیادی پرداخت کرد و حتی تعدادی از همکاران ما شهید شدند. وقتی برنامههای توزیع بهسمت داروخانههای دولتی سوق پیدا میکند، هم از نظر پدافند غیرعامل مشکل دارد، هم از نظر عدالت در توزیع و هم با سیاستهای کلان کشور که باید از بخشخصوصی حمایت شود، سازگار نیست. این سوال بزرگی است که چرا باید بیش از ۵۰درصد بازار دارویی در اختیار ۸ درصد داروخانههای دولتی باشد. رسانهها باید پیگیری کنند که چرا باید بیش از ۵۰درصد بازار دارویی کشور در اختیار حدود هزار و ۵۰۰داروخانه دولتی باشد و ۵۰درصد دیگر در اختیار حدود ۱۷هزار داروخانه قرار بگیرد. وقتی این ۲ عدد را کنار هم قرار میدهیم، توازن منطقی وجود ندارد و نشان میدهد برنامهریزی و توزیع در سازمان غذا و دارو نیازمند بررسی است.
مسیرهای جایگزین برای ورود دارو
احمدی درباره تامین دارو از مسیرهای جایگزین نیز افزود: با بسته شدن مسیر هوایی، ترکیه نیز مسیر خود را بسته است و درحالحاضر امکان انتقال از مسیر زمینی وجود دارد. از مسیر ترکیه دارو وارد میشود، اما وقتی مسیر هوایی بسته باشد، انتقال زمینی زمانبر و هزینهبر خواهد بود. در سفر آقای پزشکیان به هند، هماهنگیهایی انجام شد و مقداری مواداولیه دارویی از هند با هواپیمای ریاستجمهوری منتقل شد.
از زمانی که مسیر دریایی بسته شده، متاسفانه امکان واردات از هند با محدودیت مواجه شده است. آقای پزشکیان در سفر به هند و در جریان جلسه بریکس، مقداری مواداولیه دارویی را همراه خود به کشور آوردند. از مسیر ترکیه نیز دارو وارد میشود و نمیتوان گفت که وارد نمیشود، اما با بسته شدن مسیر هوایی، انتقال زمینی زمانبر و هزینهبر است.
