در پی اعمال تحریمهای گسترده آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران و همراهی برخی کشورهای منطقه با این تحریمها، مقامات ایرانی تهدید کردهاند که فرودگاههای کشورهای همسایه را که با واشنگتن همکاری میکنند، هدف قرار خواهند داد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، صریحاً اعلام کرد: «اگر کشورهای همسایه با آمریکا در توقف پروازهای ایرانی همکاری کنند، فرودگاههای آنها نیز قادر به فعالیت نخواهند بود». این تهدید در حالی مطرح میشود که آسمان چندین کشور منطقه به روی ایران بسته شده و پروازهای ایرانی به مقاصدی مانند بغداد، مسقط، امارات و .. لغو شده است.
سوالات زیادی حول این مساله مطرح است: آیا ایران واقعاً به فرودگاههای کشورهای منطقه حمله خواهد کرد؟ چه تواناییهای نظامی برای این کار دارد؟ کشورهای منطقه چه توان دفاعی دارند؟ و پیامدهای حقوقی و بینالمللی چنین اقدامی چیست؟
ریشه اختلاف؛ تحریم هوایی و تهدید متقابل
جرقه اصلی تنش هوایی میان ایران و کشورهای دیگر، اقدام وزارت خزانهداری آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ بود که ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرد و به فرودگاهها و شرکتهای خدمات هوانوردی هشدار داد که در صورت ادامه همکاری با ایران، با تحریمهای ثانویه مواجه خواهند شد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، تأکید کرد که این شرکتها نمیتوانند به هواپیماهای ایرانی سوخت، خدمات فرود یا بلیت بفروشند، بدون اینکه در معرض مجازاتهای آمریکا قرار بگیرند.
در پاسخ، محسن رضایی این تحریمها را «ماجراجویی آمریکا» خواند و از کشورهای همسایه خواست در آن مشارکت نکنند. او تهدید کرد که ایران نه تنها فرودگاههای همسایگان همکار با آمریکا را از کار خواهد انداخت، بلکه کنترل خود بر تنگه هرمز را نیز به عنوان ابزار چانهزنی حفظ میکند.
توانایی نظامی ایران برای حمله به فرودگاهها
ایران در طول جنگ ۲۰۲۶ با آمریکا و اسرائیل، بارها توانایی خود را در هدف قرار دادن زیرساختهای هوانوردی منطقه به نمایش گذاشته است. برخی گزارشها حاکی از آن است که ایران با موشک و پهپاد، فرودگاه بینالمللی کویت را چندین بار هدف قرار داده و به ترمینالها و سیستم راداری آن آسیب وارد کرده است. همچنین فرودگاههای دبی، ابوظبی و بحرین نیز مورد اصابت قرار گرفتند.
بر اساس ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا، ایران همچنان حدود ۷۰ درصد از ذخایر موشکی قبل از جنگ، ۶۰ درصد از پرتابکنندههای موشک و ۴۰ درصد از پهپادهای تهاجمی خود را حفظ کرده است. ایران دارای موشکهای بالستیک کوتاهبرد با برد کمتر از ۱۰۰۰ کیلومتر است که میتواند پایگاههای آمریکا و متحدانش در منطقه را تهدید کند. پهپادهای «شاهد-۱۳۶» و «آرش-۲» با برد تا ۲۰۰۰ کیلومتر نیز در اختیار ایران قرار دارند.
کارشناسان نظامی تأکید میکنند که فرودگاههای غیرنظامی برای ایران اهدافی بسیار آسانتر از پایگاههای نظامی هستند، زیرا تأسیسات نظامی معمولاً به شدت محافظت میشوند. ایران با ترکیب موشکهای بالستیک و انبوه پهپادهای ارزانقیمت، میتواند به راحتی سیستمهای دفاع هوایی پیشرفته را اشباع کند.
چالش بزرگ دفاع هوایی کشورهای منطقه
کشورهای حوزه خلیج فارس اگرچه مجهز به سیستمهای پاتریوت و سایر سامانههای دفاع هوایی هستند، اما با چالشهای جدی مواجهاند. کویت که کمتر از ۹۰ کیلومتر از نزدیکترین مرز ایران فاصله دارد، تنها حدود ۴۵ ثانیه تا یک دقیقه زمان برای واکنش به حملات ایرانی دارد. این کشور در طول جنگ ۲۰۲۶ توانست چندین پهپاد ایرانی را سرنگون کند، اما همچنان یک پهپاد شاهد-۱۳۶ توانست از لایههای دفاع هوایی این کشور عبور کرده و به ترمینال فرودگاه بینالمللی کویت اصابت کند.
مشکل اصلی، هزینه نامتقارن است: هر موشک رهگیر پاتریوت PAC-۳ تا ۱۰ میلیون دلار قیمت دارد، در حالی که ایران بر سیستمهای ارزانقیمت قابل تولید انبوه سرمایهگذاری کرده است. در طول جنگ، حدود ۱۲۰۰ پاتریوت شلیک شد، در حالی که صنایع دفاعی آمریکا سالانه تنها ۷۰۰ فروند تولید میکند. این عدم تعادل، توان دفاعی کشورهای منطقه را در حملات گسترده و طولانیمدت به شدت تضعیف میکند.
ابعاد حقوقی و بینالمللی
با این حال، یک چالش مهم در رابطه با احتمال حمله به فرودگاههای منطقه وجود دارد. هرگونه حمله به فرودگاههای غیرنظامی کشورهای منطقه، نقض حقوق بینالملل محسوب میشود. طبق تصمیم شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، حمله به فرودگاهها و زیرساختهای غیرنظامی، «نقض حقوق بینالملل و تهدیدی جدی برای صلح و امنیت بینالمللی» است.
بر اساس کنوانسیون شیکاگو ۱۹۴۴، دولتها موظف به تضمین ایمنی هوانوردی غیرنظامی هستند و هرگونه اقدام علیه هواپیماهای غیرنظامی ممنوع است.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند در شرایطی که قانون نمیتواند جلوی حمله وحشیانه آمریکا به مدرسه میناب و ورزشگاه لامرد را بگیرد، سخن گفتن از اعتبار و اهمیت حقوق بینالملل، بیمعنا است و نباید بیش از حد به آن اتکا کرد.
احتمال حمله چقدر است؟
با وجود تهدیدهای صریح، کارشناسان درباره احتمال عملیاتی شدن آنها اختلاف نظر دارند. ولفگانگ پوشتای، تحلیلگر امنیتی و دیپلمات سابق اتریشی، به الجزیره گفته: «بسیار بعید است که ایران فعلا به این فرودگاهها حمله کند». این ارزیابی بر این فرض استوار است که ایران میداند حمله به فرودگاههای غیرنظامی، هزینه دیپلماتیک و نظامی سنگینی برایش ایجاد میکند و ممکن است کشورهای منطقه را بیش از پیش به سمت آمریکا سوق دهد.
با این حال، ایران در گذشته نشان داده که به تهدیدهای خود عمل میکند. در طول جنگ ۲۰۲۶، پس از حملات آمریکا و اسرائیل، ایران موشک و پهپاد به سمت قطر، عربستان، امارات، کویت، بحرین، عمان و اردن شلیک کرد که این امر منجر به بسته شدن کامل یا جزئی آسمان این کشورها شد. ایران همچنین توانایی خود را در هدف قرار دادن پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه به نمایش گذاشته است.
برخی تحلیلگران معتقدند که تهدید ایران علیه فرودگاههای منطقه، بیشتر ماهیت «بازدارندگی اجباری» دارد تا برنامه عملیاتی مشخص. نگار مرتضوی، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بینالملل مستقر در آمریکا، میگوید: «تهران سیگنال میدهد که تبعیت از تحریمهای هوانوردی آمریکا را یک تصمیم تجاری بیطرفانه تلقی نخواهد کرد، بلکه آن را مشارکت در کارزار فشار واشنگتن علیه ایران میداند». به عبارت دیگر، هدف اصلی ایران، افزایش هزینه همکاری کشورهای منطقه با آمریکا و وادار کردن آنها به حفظ بیطرفی است.
