در پی تشدید فشارهای بینالمللی و اجرای تدابیر سختگیرانه جدید از سوی وزارت خزانهداری ایالات متحده، صنعت هوانوردی کشور با مقطعی حساس و بیسابقه مواجه شده است. محدودیتهای اخیر که از اوایل مهرماه شتاب گرفته، منجر به تعلیق و توقف پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی به مقاصد متعدد منطقهای شده است. در واکنش به این تحولات، اتخاذ مواضع تند و تهدید به اقدامات متقابل از سوی برخی مقامات و نمایندگان مجلس، موجی از نگرانیها را پیرامون آینده روابط دیپلماتیک و ترانزیت هوایی کشور برانگیخته است؛ مواضعی که به باور کارشناسان روابط بینالملل، نه تنها با اصول دیپلماسی سازگار نیست، بلکه میتواند ابعاد بحران را پیچیدهتر کند.
در واکنش به این شرایط، اتخاذ مواضع تند و تهدید به بستن حریم هوایی ایران بر کشورهای همسایه از سوی برخی مقامات داخلی، بر خلاف اصول دیپلماسی ارزیابی میشود. از آنجا که تمکین کشورهای منطقه ناشی از فشار مالی واشنگتن است و نه خصومت ذاتی با ایران، ورود به فاز تقابل میتواند کشورهای بیطرف را به سمت جبهه متخاصم سوق داده، انزوای ترانزیتی ایران را کاملتر کند و دقیقاً هدف آمریکا از ایجاد محاصره هوایی را محقق سازد
اموج لغو پروازها؛ از بغداد تا مسقط و باکو
ابعاد این تحریمها بهسرعت دامنهدار شده و طی روزهای اخیر، دسترسی ناوگان هوایی ایران به فرودگاههای کشورهای همسایه با محدودیت شدید مواجه شده است. خبرگزاری رویترز گزارش داد که از روز جمعه، ورود تمامی پروازهای ایران به فرودگاههای بینالمللی اربیل و سلیمانیه متوقف شده است. از سوی دیگر و در چارچوب همین اقدام، مدیریت فرودگاه بینالمللی نجف نیز تصمیم گرفت از ساعت ۲ بامداد همان روز تا اطلاع ثانوی، تمامی پروازهای رفتوبرگشت میان این فرودگاه و ایران را متوقف کند. مدیریت این فرودگاه به شرکتهای هواپیمایی اطلاع داده است که تا زمان دریافت دستورالعملهای جدید، هیچ اقدامی برای انجام این پروازها صورت ندهند.
در مورد فرودگاه کرکوک نیز «هَردی صالح»، سخنگوی فرودگاه، اعلام کرد که هیچ پروازی از این فرودگاه به مقصد فرودگاههای ایران وجود ندارد و هیچ هواپیمایی نیز به سمت این کشور پرواز نکرده است. وی تأکید کرد که فرودگاه کرکوک کاملاً از دستورالعملهای سازمان هواپیمایی کشوری و نهادهای ذیربط پیروی میکند و پروازها نیز مطابق برنامه رسمی انجام میشوند. موضع رسمی سخنگوی فرودگاه کرکوک نشاندهنده تبعیت کامل نهادهای هوانوردی عراق از دستورالعملهای بالادستی است. این نقل قول تأیید میکند که توقف پروازها یک موضع نهادی و ساختاری است و نه یک ناهماهنگی موقت.
در پی تشدید تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران، موج لغو پروازها به کشورهای همسایه شتاب گرفته است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، پروازهای ایرانی به مقاصدی همچون اربیل، سلیمانیه، نجف، بغداد، مسقط و باکو متوقف شده است. این محدودیتها که بیشتر از سوی بهرهبرداران فرودگاهی منطقه به دلیل ترس از تحریمهای ثانویه آمریکا اتخاذ شده، شریانهای ارتباطی و اقتصادی کشور را در حوزه مسافری و حمل کالاهای حیاتی با چالش جدی مواجه کرده است
همچنین مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی (ره)، درباره آخرین وضعیت پروازهای خارجی اظهار کرد: امکان انجام پرواز به مقصد نجف وجود ندارد و تصمیم جدیدی برای ازسرگیری این پروازها اتخاذ نشده است. رامین کاشفآذر، افزود: با وجود برخی مخالفتها و رایزنیها برای بازگرداندن مسافران و اتباع عراقی، پروازهای نجف متوقف شده و در شرایط فعلی امکان انجام این پروازها وجود ندارد. وی با یادآوری اینکه پروازها به مقاصد گرجستان، عراق، عمان و امارات متوقف شده، خاطرنشان کرد پروازهای ایران به برخی مقاصد از جمله ترکیه و چین کماکان برقرار است. سخنان کاشفآذر ابعاد داخلی بحران و بنبست در رایزنیهای اولیه را تبیین میکند. مسدود شدن خطوط پروازی تنها محدود به عراق نیست و چهار کشور کلیدی منطقه را دربررفته است.
مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی (ره)، در گفتوگویی دیگر یادآور شد: مطابق اطلاعات دریافتی، رئیس فرودگاه نجف با سازمان هواپیمایی کشوری تماس گرفته و این موضوع را ابلاغ کرده است. از بامداد امروز شاهد لغو پرواز شرکتهای ایرانایر، فلایپرشیا، تابان و ساها به مقصد نجف بودیم؛ با این حال، پرواز ساعت ۸:۳۰ هواپیمایی معراج به مقصد نجف انجام شد. وی در خصوص تدابیر اندیشیده شده گفت: اکنون سازمان هواپیمایی کشوری در حال رایزنی برای بازگشت هموطنان ایرانی که به عراق سفر کردهاند و همچنین اتباع عراقی که قصد بازگشت به کشورشان را دارند، است. جزئیات عملیاتی لغو پرواز ایرلاینهای متعدد ایرانی نشان میدهد که قطع ناگهانی ارتباطات پروازی چه چالشهای فوری برای مسافران در حال رفتوبرگشت ایجاد کرده است.
در همین راستا، بر اساس اعلام سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری، فرودگاههای بغداد، مسقط و باکو در نامههای جداگانه از لغو پذیرش پروازهای ایرانی خبر دادند. مجید اخوان همچنین تأکید کرد توقف پذیرش پروازها از سوی این فرودگاهها لزوماً به معنای تصمیم دولتهای مربوط برای لغو پروازها نیست و این تصمیم از سوی بهرهبرداران فرودگاهی اتخاذ شده است. توضیحات سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری یک نکته تحلیلی مهم را روشن میکند: این تصمیمات بیشتر از سوی «بهرهبرداران فرودگاهی» به دلیل ترس از تحریم اتخاذ شده تا تصمیم مستقیم سیاسی دولتها. همین تمایز، کلید اصلی برای حل مشکل از طریق دیپلماسی به جای تهدید است.
ریشه فشارها؛ تهدیدهای خزانهداری آمریکا
این زنجیره از محدودیتها در پی اقدامات اخیر واشنگتن شکلی عملی به خود گرفته است. وزارت خزانهداری آمریکا در هشتم سپتامبر، ۳۶ نهاد مرتبط با بخش هوانوردی ایران را تحریم کرد که ۲۷ مورد از آنها شرکتهای هواپیمایی بودند. خبرگزاری رویترز به نقل از منابع مطلع گزارش داد فرودگاههای اربیل و سلیمانیه از روز جمعه سوم مهرماه پذیرش پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف کردهاند و مدیر فرودگاه نجف اعلام کرده این تصمیم پس از ابلاغ دستورالعملهای جدید اتخاذ شده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، پیش از این گفته بود که میخواهیم تمام هواپیمای ایران در فرودگاههای دنیا را زمینگیر کنیم. بسنت تاکید کرده بود که از آغاز این فشار اقتصادی که از ۲۳ سپتامبر (۱ مهرماه) شروع شده، ارائه سوخت، خدمات فرودگاهی و حتی فروش بلیت به شرکتهای هواپیمایی ایرانی با خطر قطع دسترسی به نظام مالی دلاری است. وی هشدار داد فرودگاهها و شرکتهایی که به ایرلاینهای تحت تحریم ایران خدمات ارائه کنند، ممکن است با تحریمهای ثانویه مواجه شوند.
تکرار تهدید یا همه یا هیچکس!
در برابر این فشارهای فزاینده، طیف وسیعی از مقامات کشور به اظهارنظر پرداخته و تهدید به بستن حریم هوایی ایران یا لغو متقابل پروازهای منطقهای کردهاند. محمد مخبر، مشاور و دستیار مقام معظم رهبری، به دنبال اقدامات برخی دولتهای منطقه در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «همسویی با امریکا در اجرای سیاستهای خصمانه در خاطر ملت ایران ماندگار خواهد بود، هر چند راهبرد ما در این مورد مشخص است: پرواز در منطقه یا برای همه آزاد است، یا برای هیچکس. اگر ایران امکان پرواز و دریافت خدمات فرودگاهی نداشته باشد، هیچ کشوری در منطقه هم این امکان را نخواهد داشت.» این سخنان مخبر بیانگر اتخاذ راهبرد «همه یا هیچ» از سوی برخی چهرههای ارشد است. واکنش تند به کشورهای منطقه، محور اصلی این موضعگیری را تشکیل میدهد، اما این راه به تشدید تنش میانجامد یا راهگشا خواهد بود؟
همچنین، همزمان با اعمال این محدودیتها، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفتوگو با شبکه خبر، با اشاره به گزارشها درباره تلاش برای جلوگیری از تردد هواپیماهای ایرانی در برخی کشورهای همسایه گفت: «گفتند بعضی از کشورهای همسایه هواپیمای ایران را راه ندهند.» وی خطاب به کشورهای منطقه افزود که در صورت همکاری با آمریکا برای جلوگیری از پروازهای ایران، تهران نیز این موضوع را بدون پاسخ نخواهد گذاشت. رضایی تصریح کرد اگر کشوری با آمریکا همکاری کند و از پذیرش هواپیماهای ایرانی خودداری ورزد، ایران نیز اجازه نخواهد داد پروازهای هواپیماهای آن کشور در ایران ادامه پیدا کند. خط ونشان رسمی نهادهای امنیتی برای کشورهای همسایه است یعنی تشدید ادبیات تقابلی در سطوح عالی سیاستگذاری بدون توجه به اینکه این رویکرد چه تاثیری در روابط میان ایران و سایر کشورهای همسایه خواهد داشت؟
در همین میان، رئیس کمیسیون عمران مجلس، درباره محدودیت پروازی ایرلاینهای کشورمان اظهار کرد: «وقتی موضوع دفاع از حقوق ایران مطرح میشود، نباید صرفاً به دنبال این باشیم که مقررات بینالمللی یا سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) چه گفته است، بلکه باید متناسب با شرایط موجود از حقوق کشورمان دفاع کنیم.»
محمدرضا رضایی کوچی، تأکید کرد: «اگر این محدودیتها تابع سیاستهای آمریکاییها باشد، طبیعی است که ما نیز اجازه ندهیم پروازهای آنها در کشورمان انجام شود. مطمئن باشید که هیچ پروازی از هیچ کشور همسایهای در کشور ما انجام نخواهد شد. همه کشورهای عربی و منطقه باید بدانند که اگر پروازهای ما را متوقف کنند و خدمات لازم را به پروازهای ایرانی ارائه ندهند، ایران نیز در مقابل، اجازه انجام پروازهای آنها را در هیچ نقطهای که امکان اعمال محدودیت متقابل وجود داشته باشد، نخواهد داد.» رئیس کمیسیون عمران مجلس همچنین درباره وضعیت راداری کشور گفت: «ما رادار داریم و از این بابت مشکلی نداریم. پروازهای کشور در وضعیت عادی قرار دارد و آسمان ایران نیز آسمان امنی است.» با این وجود تحلیلگران بر این باورند که نمیشود با برخوردهای غیرکارشناسی و بعضاً غیردیپلماتیک برخی سیاسیون با بحرانهای بزرگ منطقهای و بینالمللی روبه برو شد.
درکنار این مواضع، اظهارات دیگری نیز در حاشیه مطرح شد؛ از جمله ابوالفضل ابوترابی، نماینده مجلس، در واکنش به ایجاد مشکل برای بازگشت مسعود پزشکیان در پی اعمال تحریمهای هوایی گفت: «ما حرفی نداریم. آقای پزشکیان را نگه دارند و جای ترامپ بگذارند. اتفاقا رئیسجمهور داشمشتی و خوبی است. ایشان را برای خود نگه دارند، ایشان هم آیات و نهجالبلاغه را به مردم آمریکا یاد میدهد. اتفاقا خوب است.»
در مقابل، واکنشهای تحلیلی دیگری نیز در فضای رسانهای مطرح شد. علی قلهکی، روزنامهنگار، در یادداشتی نوشت: «اگر اقدامِ موثری برای جلوگیری از ایجاد «محاصرهی هوایی» بر آسمانِ اطراف ایران نشود، آمریکا وارد فازِ اخلال در «مرزهای زمینی» خواهد شد!»
تبعات سنگین برای اقتصاد و زیان تقابل با همسایگان
از منظر تحلیلگران اقتصادی، پیامدهای این محاصره هوایی بسیار فراتر از لغو چند پرواز مسافربری است. توقف پروازها، زنجیره تامین دارویی و حمل کالاهای حساس را مستقیم هدف قرار داده و هزینههای گزاف ترانزیت را به اقتصاد کشور تحمیل میکند. علاوه بر آن، آسیب جدی به صنعت گردشگری و آژانسهای مسافرتی وارد میآورد.
با این حال، کارشناسان تاکید میکنند که تقابل و تهدید کشورهای منطقه به مقابله به مثل، به منزله آب ریختن به آسیاب دشمنی است. بسیار واضح است که غالب کشورهای همسایه مانند عراق، عمان یا حتی برخی کشورهای دیگر، خصومت ذاتی با ایران ندارند. رفتار این کشورها نه از روی دشمنی با تهران، بلکه ناشی از فشار شدید تحریمهای ثانویه آمریکا، ساختار وابسته نظام بانکی آنها به دلار و ترس از مجازاتهای واشنگتن است. به عنوان نمونه، دولت عراق با وجود روابط نزدیک با ایران، به دلیل اولویتبندی منافع اقتصادی خود و جلوگیری از تحریم مجدد کشورش، ناچار به تبعیت از مقررات بینالمللی شده است. همچنین عمان که همواره نقش میانجی را ایفا کرده، توان مقاومت مستقیم در برابر تحریمهای مالی واشنگتن را ندارد.
در چنین شرایطی، اگر ایران سیاست مقابله به مثل و مسدود کردن حریم هوایی را علیه این همسایگان در پیش بگیرد، عملاً کشورهای بیطرف یا دارای روابط حسنه را به سمت جبهه متخاصم سوق خواهد داد. این رویکرد نه تنها تحریمهای آمریکا را بیاثر نمیسازد، بلکه انزوای دیپلماتیک و ترانزیتی ایران را کاملتر میکند. ایجاد صدمه به روابط با همسایگان، دقیقاً همان هدفی است که واشنگتن از طریق تحریمها دنبال میکند.
دیپلماسی؛ تنها مسیر مدیریت بحران
تحریم هوایی ابزاری پیچیده در روابط بینالملل است که پایه حقوقی و اقتصادی دارد و تجربیاتی همچون تحریمهای هوایی علیه عراق در دهه ۱۹۹۰، لیبی پس از حادثه لاکربی، یوگسلاوی و در سالهای اخیر روسیه، نشان داده است که تقابلهای شتابزده راهکار برونرفت از آن نیست.
مواضع تند و تهدیدآمیز اخیر در راستای دیپلماسی فعال و سازنده ارزیابی نمیشود. در شرایطی که خفه کردن شریانهای اقتصادی کشور هدفگیری شده است، ادبیات تهدیدآمیز پاسخگوی نیازهای ترانزیتی و اقتصادی کشور نیست. حل این بحران مستلزم بهرهگیری از رایزنیهای فشرده دیپلماتیک، گفتوگوهای دوجانبه با دولتهای منطقه برای یافتن راهکارهای فنی و معافیتهای منطقهای، و استفاده از ظرفیتهای حقوقی بینالمللی است. تکیه بر دیپلماسی هوشمندانه میتواند مانع از تعمیق محاصره هوایی شده و از وارد آمدن خسارات بیشتر به ساختار اقتصادی و رفتوآمد شهروندان جلوگیری کند.
