ازدحام مسافران نگران ایرانی پشت مرزهای زمینی تصویری است که این روزها شهروند-خبرنگاران به وفور در شبکههای اجتماعی منتشر میکنند؛ مسافران جامانده در ایران یا میلیونها ایرانی که اعضای خانواده و دوستانی آن سوی مرزها دارند؛ صدها هزار دانشجو، بیماران و سالمندانی که با توقف پیدرپی پروازهای ایران به مقاصد خارجی، سردرگم ماندهاند.
به گزارش روز نو همچنین اینکه پس از جنگ هیچ ایرلاین خارجی از ایران یا به مقصد ایران پروازی انجام نداده است. کارمندان فرودگاه امام خمینی و آژانسهای مسافرتی میگویند این روزها یکسره تلفن به دست دارند و به صداهای نگران و مضطرب آن سوی خط پاسخ میدهند؛ پاسخی که البته پاسخ نیست! چراکه آنها پیشگو نیستند و نمیدانند کدام پرواز در آینده لغو میشود و تکلیف چیست.
توقف پیدرپی پروازهای ایران به مقاصد خارجی
پرواز ایرلاینهای ایرانی به مقاصد خارجی یکی پس از دیگری متوقف میشود. آمریکا روز هشتم سپتامبر ۳۶ نهاد و شرکت را تحریم کرد که ۲۷ شرکت آن ایرلاینهای ایرانی هستند. در این فهرست نام شرکتهای هواپیمایی مانند آسمان، آتا، ایرانایرتور، کیشایر، کارون، قشمایر، ساها، سپهران، تابان، وارش، زاگرس و... دیده میشود. هرچند پیش از این بخش دیگری از ایرلاینهای ایرانی مشمول تحریمهای آمریکا شده بودند، اما اعلام فهرست جدید تقریبا تمام شرکتهای هواپیمایی ایران را تحریم کرد. پس از آن اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرد تمام شرکتهای هواپیمایی ایرانی از ۲۳ سپتامبر (اول مهر) فعالیت خود را در سراسر جهان متوقف خواهند کرد.
تحریم سخت صنعت هوایی ایران در شرایطی از سوی آمریکا اعلام شده که این کشور گزارش داده است هرگونه همکاری با صنعت هوایی ایران ازجمله همکاری برای ارائه خدمات پروازی، فروش قطعات، بیمه، سوختگیری و خدمات زمینی، حمل بار، فروش بلیت، انتقال پول، تهیه غذا و... مشمول این تحریمهای سختگیرانه میشود؛ بنابراین از آنجا که همه شرکتهای هواپیمایی ایرانی هدف تحریم قرار گرفتهاند، همکاریهایی مانند فروش مشترک بلیت، انتقال مسافر، نمایندگی فروش یا ارائه خدمات بار به این شرکتها برای طرفهای خارجی در معرض ریسک تحریم قرار گرفتهاند و حتی اگر یک ایرلاین خارجی از نظر ایمنی و عملیاتی امکان بازگشت به ایران را داشته باشد، ممکن است بانک، بیمهگر یا شرکت ارائهدهنده خدمات زمینی، سوخت یا بار، ادامه این همکاری را از نظر تحریمها پرخطر بداند.
این اقدامات پس از آن انجام شد که آمریکا اعلام کرد عملیات طرد اقتصادی را برای فشار بیشتر بر اقتصاد ایران آغاز کرده است. بلافاصله پس از اعلام تحریمهای سخت علیه ایرلاینهای ایرانی، انگلیس در مجلس عوام بسته تحریمی تازهای علیه ایران وضع کرده است و در بخش هوانوردی، فرود هواپیماهای باری ایرانی در بریتانیا، با استثناهای محدود، از ۲۹ سپتامبر ممنوع میشود. این اقدام شامل پرواز ایرلاینهای خارجی به ایران نیست. پس از آن ترکیه، عمان، گرجستان، عراق و جمهوری آذربایجان نیز به فهرست تحریمکنندگان پروازهای ایران پیوستند.
جمهوری آذربایجان تا لحظه تنظیم گزارش آخرین کشوری است که به تحریم ایرلاینهای ایرانی روی آورده است. بر همین اساس، شرکت هواپیمایی آذربایجان، AZAL، اعلام کرد پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی به مقصد جمهوری آذربایجان از ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ مقارن با
۳۱ شهریور به حالت تعلیق درآمده است. همچنین آژانس دولتی هوانوردی غیرنظامی جمهوری آذربایجان هم توقف پروازهای شرکتهای ایرانی را تأیید کرد. این نهاد از مسافرانی که بلیت پرواز شرکتهای ایرانی را خریداری کردهاند، خواست برای پیگیری وضعیت سفر خود با شرکت هواپیمایی مربوط یا محل خرید بلیت تماس بگیرند.
با لغو پروازها، سفارت جمهوری آذربایجان در تهران هم به شهروندان این کشور که در ایران ماندهاند، اطلاع داد در صورت داشتن بلیت لغوشده میتوانند برای بازگشت از مسیرهای زمینی با سفارت یا کنسولگری آذربایجان در تبریز تماس بگیرند. این سفارت همچنین از مسافرانی که بلیت شرکتهای ایرانی داشتهاند، خواست برای دریافت وجه بلیت با دفاتر فروش شرکتها تماس بگیرند.
پیش از جمهوری آذربایجان، عراق هم از محدودیتهای پروازی برای ایران خبر داد. این موضوع در حالی رخ داد که پیش از این، اخبار غیررسمی در این زمینه منتشر شده بود، اما سازمان هواپیمایی کشوری آنها را تکذیب کرده بود. با این حال، با گزارش لغو برخی پروازهای ایران به عراق، این بار مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری، به ایرنا توضیح داد که فرودگاه بغداد از روز سهشنبه ۳۱ شهریور خدماتدهی به پروازهای با مبدأ ایران را متوقف کرده است.
او در ادامه افزود: موضوع توقف خدماتدهی فرودگاه بغداد به پروازها از مبدأ ایران، موضع رسمی دولت عراق، نخستوزیری یا وزارت حملونقل آن نیست. بهرهبردار این فرودگاه یک شرکت انگلیسی است که به دلیل ترس از تحریمها، این محدودیت و کنسلکردن پروازهای ایرانی را به وجود آورده است. این در حالی است که پروازها به فرودگاه نجف همچنان برقرار است و در تلاشیم تا حد امکان پروازهای بغداد را به این فرودگاه منتقل کنیم.
اندکی قبل از عراق، عمان اعلام کرد که پرواز هواپیماهای ایرانی به مسقط متوقف میشود. سازمان هواپیمایی کشوری ایران در همین زمینه اعلام کرد که تنها پروازهای شرکت ماهان به عمان متوقف شده است، اما بررسیهای «شرق» از سایتهای فروش بلیت نشان میدهد که در حال حاضر هیچ پروازی از ایران به مقصد عمان انجام نمیشود.
مقصود اسعدیسامانی، دبیر انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران، به «شرق» میگوید که تنها پروازهای ماهان به عمان متوقف نشده و این کشور پرواز تمام ایرلاینهای ایرانی به خاک خود را ممنوع کرده است.
یکی دیگر از کشورهایی که در اولین واکنش به تشدید تحریم صنعت هوایی ایران، برخی پروازهای ایرانی را متوقف کرد، ترکیه است. در همین زمینه، شرکت هواپیمایی ماهان با انتشار اطلاعیهای به آژانسهای مسافرتی اعلام کرد که بنا بر اعلام مراجع ذیصلاح کشور ترکیه، پروازهای این شرکت از مبدأ ایران به مقصد استانبول و آنکارا و بالعکس، از ۳۰ شهریور تا اطلاع ثانوی انجام نخواهد شد. در این اطلاعیه آمده است که آخرین پروازهای ماهان در مسیرهای تهران-استانبول، تهران-آنکارا و بالعکس، ۲۹ شهریور انجام میشود.
علاوه بر این کشورها، گرجستان نیز در تحریم پروازهای ایران پیشدستی کرد و پروازهای مستقیم میان ایران و گرجستان از ۲۹ شهریور (۲۰ سپتامبر) متوقف شد. بر اساس تازهترین اطلاعیههای دفاتر خدمات مسافرتی و بررسی میدانی سامانههای رزرواسیون هوانوردی، پروازهای مستقیم میان شهرهای تهران و اصفهان به مقاصد تفلیس و باتومی از روز یکشنبه ۲۹ شهریور (۲۰ سپتامبر) وارد فاز تعلیق کامل شد. شرکتهای خدمات فرودگاهی در گرجستان طی مکاتباتی رسمی به ایرلاینهای فعال در این مسیر نظیر سپهران و وارش اعلام کردهاند که پس از تاریخ یادشده، هیچگونه خدمات فرودگاهی اعم از سوخترسانی، پذیرش مسافر و ناوبری زمینی (هندلینگ) به هواپیماهای مسافربری ایرانی ارائه نمیشود. در پی این تصمیم، دسترسی به خرید بلیت در تمامی پروازهای این مسیر برای مهرماه مسدود شده و آژانسهای گردشگری نیز فروش تورهای پاییزی گرجستان را بهطور کامل متوقف کردهاند.
مسافران سردرگم در مرزهای زمینی
این وضعیت سردرگمی گستردهای برای مسافران ایرانی ایجاد کرده است؛ مسافران دوتابعیتی، دانشجویان، بیماران و میلیونها ایرانی که اعضای خانواده و دوستانی در خارج از مرزهای ایران دارند. شمار زیادی از ایرانیان در صفوف طولانی پشت مرز رازی در آذربایجان غربی معطل ماندهاند؛ مسافرانی که با توقف پروازهای خارجی تصمیم به خروج زمینی از مرز و حرکت به سوی شهر وان ترکیه گرفتهاند تا از آنجا با ایرلاینهای خارجی خود را به مقصد برسانند.
این وضعیت در مرزهای زمینی عراق و جمهوری آذربایجان هم گزارش میشود. کارمندان فرودگاه امام و آژانسهای مسافرتی هم گزارش میدهند در حال حاضر شمار تماس خانوادههای نگران و مسافران افزایش قابل توجهی داشته است، اما آنها هم پاسخ مشخصی برای بسیاری از مسافران ندارند؛ چراکه هیچکس نمیتواند شرایط را پیشگویی کند و نمیداند که پس از این کدام پروازهای ایرانی به خارج از کشور متوقف میشود؟
تحریم سنگین صنعت هوایی ایران در شرایطی انجام میشود که کشور سال گذشته دو بار درگیر جنگ شد و آسمان کشور ماهها بسته بود و بیش از ۲۷ فرودگاه کشور و حدود صد هواپیما آسیب دید. حالا، اما آمریکا تحریمهای سختگیرانه دیگری بر صنعت هوایی ایران وضع و مسافران ایرانی را سردرگم کرده است. مسافرانی که در فرصت اندک تنفس آتشبس، گرفتار تحریم گسترده صنعت هوایی شدهاند. یک آمار تازه از ریزش شدید مسافران و گردشگران ایران در سال ۱۴۰۵ حکایت دارد. بر اساس گزارش وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ورود گردشگران به ایران در بهار ۱۴۰۵، همزمان با تداوم شرایط جنگی، بیش از ۵۰ درصد و خروج مسافران هم حدود ۳۴ درصد کاهش داشته است. در این گزارش تأکید شده است که «تا پیش از تهدیدات و شروع جنگ ۱۲روزه، تعداد گردشگران ورودی به کشور روندی رو به رشد را تجربه میکرد، بهطوری که در فروردین ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل،
۴۸.۵ درصد و در اردیبهشت ۸.۷۵ درصد رشد ثبت شد. پس از وقوع جنگ ۱۲روزه در خرداد ۱۴۰۴، تعداد مسافران ورودی کاهش زیادی پیدا کرد، اما این روند در مهرماه بازیابی شد». در ادامه، گزارش به تأثیر ناآرامیهای دیماه و همچنین «شروع جنگ در اسفندماه ۱۴۰۴» بر روند ورود گردشگران اشاره کرده و از تداوم روند کاهشی خبر داده است. بر اساس گزارش آماری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در سال ۱۴۰۳ مجموعا ورود هفت میلیون و ۳۹۹ هزار و ۵۰۳ نفر با عنوان «گردشگر خارجی» ثبت شده است. این تعداد در سال ۱۴۰۴ با ۱۶.۱۳ درصد کاهش، به شش میلیون و ۲۰۵ هزار و ۷۵۲ نفر رسید.
در سه ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز آمار ورود به ایران، ۹۲۸ هزار و ۷۴۶ نفر ثبت شده که این تعداد در مقایسه با مدت مشابه سال ۱۴۰۴، ۵۱.۵۰ درصد کاهش داشته است. شمار ورودیها با عنوان «گردشگر ورودی» در سه ماه نخست ۱۴۰۴، یک میلیون و ۹۱۴ هزار و ۷۸۶ نفر ثبت شده است.
بر اساس این گزارش آماری، تعداد مسافران خروجی در سال ۱۴۰۳، ۱۴ میلیون و ۴۶۶ هزار و ۲۲۱ نفر ثبت شده که این تعداد در سال ۱۴۰۴ با ۳.۱۰ درصد کاهش، به ۱۴ میلیون و ۱۷ هزار و ۸۸۷ نفر رسید.
در سه ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز تعداد خروجیها از ایران، یک میلیون و ۸۷۷ هزار و ۶۸۲ نفر ثبت شده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، ۳۴.۲۴ درصد کاهش داشته است. تعداد خروجیها از ایران در سه ماه نخست سال ۱۴۰۴، دو میلیون و ۸۵۵ هزار و ۱۴۶ نفر ثبت شده بود.
حرمتاله رفیعی، رئیس انجمن آژانسهای مسافرتی، به «شرق» میگوید صنعت گردشگری ایران در جنگ آسیب سنگین دیده و حالا تحریم گسترده صنعت هوایی آخرین ضربه به پیکر صنعت گردشگری کشور بوده است.
او تأکید میکند: در حال حاضر پروازهای ایرانی به برخی مقاصد خارجی مانند چین، مالزی، اندونزی، افغانستان و برخی فرودگاههای ترکیه ادامه دارد، اما مشخص نیست این وضعیت تا چه زمانی تداوم داشته باشد. همچنین تعداد و ظرفیت این پروازها بسیار اندک بوده و تا زمستان پیشرو رزرو شده است.
رفیعی با بیان اینکه ۸۰ درصد مقاصد پروازی ایرانیان به چهار کشور ترکیه، عراق، عمان و افغانستان بوده است، میگوید که تحریم پروازهای مسافربری نوعی جنایت است و میلیونها ایرانی را در مشقت و زحمت قرار داده است.
