محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی به تازگی در گفتوگو با شبکه «الجزیره» مطرح کرده است که به نفع واشنگتن است شروط ایران را برای خروج از جنگ بپذیرد و تهدیدهای دونالد ترامپ نتیجهای در پی نخواهد داشت.
به گزارش روز نو او همچنین بیان کرده که ما برای یک جنگ تعیینکننده آمادهایم. نکته مهم در سخنان اخیر رضایی آن است که او در این گفتوگو از سیاستهای نظامی و دیپلماتیک ایران در قبال جنگ با آمریکا سخن گفته است و بیان کرده که ایران پس از خروج آمریکا از یادداشت تفاهم، به این نتیجه رسیده است که راهبرد خود در قبال واشنگتن را تغییر دهد.
دبیر شورای عالی امنیت ملی گفته که در دفاع جدی هستیم و اگر مورد حمله قرار بگیریم، پایگاههای آمریکا و منافع واشنگتن در منطقه را با شدت بیشتری هدف قرار خواهیم داد. او در عین حال مطرح کرده که رایزنیها با میانجیهای قطری و پاکستانی همچنان ادامه دارد و تهران شروط خود برای مذاکره را به آنها اعلام کرده است. در میان سخنان او یک نکته مهم دیگر هم وجود دارد؛ آنکه «خروج تهران از انپیتی به رفتار واشنگتن بستگی دارد».
شعام، مرجع تصمیمگیری درباره انپیتی
سخنان محسن رضایی نشان میدهد تصمیمگیری در ارتباط با خارج شدن ایران از انپیتی یا ماندن در آن در حوزه تصمیمگیری شورای عالی امنیت ملی است و این نهاد است که درباره این سیاست کلان جمهوری اسلامی تصمیمگیری میکند و در نهایت تصمیم آن با تأیید رهبر انقلاب قابل اجرا خواهد بود و اگر چنین نبود نیازی وجود نداشت که رضایی از جایگاه دبیری شورای عالی امنیت ملی در گفتوگو با یک رسانه بینالمللی موضع صریح ایران را در موضوع انپیتی بیان کند.
وظیفه ذاتی شورای عالی امنیت ملی نیز مؤید همین مطلب است؛ چنانکه در بند اول اصل ۱۷۶ قانون اساسی در ذکر وظایف این نهاد آمده است: «تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی کشور در محدوده سیاستهای کلی تعیین شده از طرف مقام رهبری». موضوع ماندن در انپیتی یا خروج از آن نیز از یکسو مسئله فوق امنیتی است و از سوی دیگر خروج از آن در حال حاضر میتواند وجه دفاعی داشته باشد. با این اوصاف تنها مرجع تصمیمگیری درباره این موضوع بدون تردید شعام یا همان شورای عالی امنیت ملی است و محسن رضایی نیز در حوزه وظایف دبیری خود درخصوص این موضوع سخن گفته است.
موازیکاری از سوی یک طیف خاص
همزمان با طرح سخنان رضایی، اما برخی نمایندگان در مجلس در حال پیگیری طرحی برای الزام دولت به خروج از انپیتی هستند. روز گذشته حسینعلی حاجیدلیگانی، نماینده مجلس در جلسه علنی وبیناری مجلس در تذکری گفت: «اخیرا تعدادی از نمایندگان طرح سهفوریتی خروج از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) را ارائه دادهاند که لازم است هیئت رئیسه این طرح را در دستور کار قرار دهد چراکه با توجه به شرایط خاص کشور، ماندن در انپیتی چیزی جز ضرر برای کشور ندارد. شورای حکام پرونده ایران را به شورای امنیت برده است؛ با توجه به این شرایط نباید بیش از این متضرر شویم و مصلحت کشور این است که از انپیتی خارج شویم».
سخن حاجیدلیگانی به پشتوانه اقداماتی است که چند وقتی است برخی از نمایندگان در جهت تصویب طرح خروج از انپیتی انجام دادهاند. با بررسی تعداد و نفرات پشت این طرح میشود چنین برداشت کرد که اولا آنها در اقلیت عددی به سر میبرند و ثانیا این شائبه وجود دارد که آنها منتسب به جریانهای خاص سیاسی باشند و این طرح بیش از آنکه عقبهای کارشناسی و عینی داشته باشد، از سر تمایلات سیاسی یک طیف سیاسی در حوزه سیاست خارجی است؛ همان طیفی که از قضا هر نوع مذاکره را نادرست میدانند. حالا این طیف در مجلس عملا مشغول موازیکاری با شعام است.
فایده و هزینه خروج از انپیتی
مسئله دیگر آن است که خروج از انپیتی میتواند هزینههایی برای ایران داشته باشد و از آن سو اگر شرایط ایجاب کند خارج شدن از آن با وجود آن هزینهها امری اجتنابناپذیر خواهد بود. به بیان دیگر مواجهه ایران با مسئله انپیتی یک امر مطلق نیست و کاملا اقتضایی است. به گفته کارشناسان حوزه سیاست خارجی با خروج ایران از انپیتی ممکن است اجماعی بینالمللی علیه ایران شکل بگیرد.
به ویژه آنکه انپیتی نه در قبال آمریکا بلکه در مواجهه با آژانس بینالمللی انرژی اتمی تعریف میشود و دیگر مسئله ایران به عنوان موضوعی بینالمللی مطرح میشود و دست آمریکا باز خواهد بود برای آنکه کشورهای مختلف را قانع کند که ایران یک تهدید اتمی است؛ روایتی که ایران در همه این سالها مقابلش ایستاد و فتوای رهبری شهید انقلاب مبنی بر حرکت ساخت و استفاده از سلاحهای کشتار جمعی از جمله سلاح هستهای باعث شد تا این توطئه آمریکایی خنثی شود. طبیعی است اگر ایران از انپیتی خارج شود، آمریکا در روایتسازی میتواند مؤثر عمل کند.
مسئله دیگر آن است که این امکان وجود دارد شورای امنیت سازمان ملل و ناتو ورود نظامی به مسئله ایران کند و جنگ ایران و آمریکا به جنگ ایران با شورای امنیت و ناتو شود؛ مسئلهای که تا امروز رخ نداده است و حتی در جریان جنگ ۴۰ روزه ناتو و کشورهای اروپایی از مواجهه با ایران و حمایت از آمریکا پرهیز کردند. از آن سو، اما اگر فشارها بر ایران افزایش یابد یا ایران دریابد بدون خروج از انپیتی، کشورهای غربی و عربی با آمریکا در مواجهه با ایران همراهی میکنند یا خروج از انپیتی میتواند به عنوان برگ برنده ایران در مذاکره با آمریکا مطرح شود، طبیعی است بر اساس مصلحت ملی، خروج از انپیتی میتواند به عنوان یک اقتضاء اجتنابناپذیر مطرح و عملی شود.
حالا مسئله این است که همه اینها در صلاحیت تصمیمگیری شورای عالی امنیت ملی است نه مجلسی متشکل از نمایندگان متعدد با سلایق مختلف. این موضوع به قدری دارای اهمیت است که باید همه ابعاد امنیتی، نظامی، سیاسی، دیپلماتیک و حتی اقتصادیاش لحاظ شود و طبیعی است مرجع تصمیمگیری در موضوعات کلان کشوری فقط شورای عالی امنیت ملی است و تصمیمات آن نهاد هم صرفا با تأیید رهبری قابل اجراست؛ بنابراین مشخص نیست چرا طیفی در مجلس سعی دارد در امری که در صلاحیت مرجعی دیگر است خود را وارد کند؟
موضع رئیس شعام درباره دلیل حضور ایران در انپیتی
از طرفی موضع مسعود پزشکیان به عنوان رئیسجمهور و رئیس شورای عالی امنیت ملی نیز مشخص است. او هفته گذشته در جریان سفری که به هند داشت در حاشیه اجلاس بریکس در گفتوگو با شبکه خبری «ایندیا تودی هند» گفت که اگر قصد ساخت سلاح هستهای داشتیم، عضو انپیتی نمیشدیم و از طرفی انتقاد کرد که چرا اسرائیل عضو انپیتی نیست. او در این گفتوگو مطرح کرد: «بیشترین نظارتها در خصوص مسئله هستهای از ایران و تاسیسات هستهای کشورمان صورت گرفته است. هر روز میآمدند و بازرسی و بازدید میکردند.
ما در چهارچوب قوانین بینالمللی کار میکردیم و کار میکنیم. ما اگر دنبال سلاح هستهای بودیم، عضو انپیتی نمیشدیم. اینها همه بهانههایی است که توجیه کنند میتوانند به خاک ما حمله کنند. رهبر شهید ما هم از نظر رهبری و جایگاه، جایگاه بالایی دارد و هم بارها اعلام کرده بودند ما به هیچ وجه به دنبال سلاح هستهای نیستیم.
با چه زبانی باید بگوییم ما دنبال سلاح هستهای نیستیم؟ کدام مستند را پیدا کردهاند که ما به دنبال سلاح هستهای هستیم که به خود اجازه دادند به کشور ما اینگونه تجاوز کنند؟ دروغ میگویند، مثل همه آن دروغهایی که همیشه به مردم میگویند. آیا شما تصور میکنید که اسرائیل به دنبال این است که ایران سلاح هستهای نداشته باشد؟! به چه دلیل اسرائیل عضو انپیتی نیست؟ چندین بمب اتم دارد. چرا سازمانهای بینالمللی به اسرائیل اعتراض نمیکنند؟ که بمب اتم دارد و عضو انپیتی هم نیست؟»
از سخنان پزشکیان نیز چنین برمیآید که خروج ایران از انپیتی میتواند چنین معنایی را در عرصه بینالمللی تداعی کند که ایران دنبال ساخت سلاح هستهای است و پزشکیان از عضویت ایران در انپیتی استفاده میکند تا اثبات کند که حمله آمریکا علیه ایران، غیرقانونی و تجاوزکارانه بوده است. با این اوصاف هم پزشکیان و هم رضایی با دو بیان متفاوت، اما مفهومی نسبتا مشترک در حال حاضر اعلام نکردهاند که ایران قصد خروج از انپیتی را دارد؛ در این میان، اما طیفی در مجلس اصرار دارند که همه نهادهای عالی تصمیمگیری را در یک عمل انجام شده قرار دهند و به نوعی هر راهی برای ماندن در انپیتی را بر روی آنها ببندند و حتی اگر بعد از تصویب احتمالی طرح خروج از انپیتی، اگر ایران باز هم در انپیتی ماند، همه نهادها را متهم به نقض قانون کنند تا بتوانند فشار را بر آنها بالا ببرند.
ردپای یک طیف خاص در طرح خروج از انپیتی
نکته دیگر آن است که آن طیف خاصی دنبال خروج از انپیتی هستند که در ماههای اخیر حتی به مذاکرات و تفاهمنامه اسلامآباد نیز حمله میکردند؛ تفاهمنامهای که به قدری تأمینکننده منافع ایران است که موجی گسترده در آمریکا علیه ترامپ به راه انداخت و به گفته برخی کارشناسان آمریکایی، همان انتقادهای گسترده به ترامپ در محافل سیاسی آمریکایی باعث شد او از اجرای تعهدات مندرج در تفاهمنامه امتناع و تفاهمنامه اسلامآباد را نقض کند. همان طیف حالا اصرار دارند که ایران باید از انپیتی خارج شود.
شاید حتی آنها احتمال تصویب این طرح را ضعیف بدانند و مطلع باشند که در این مسئله در نهایت شورای عالی امنیت ملی و رهبری تصمیمگیرندهاند، اما مسئله آنها افزایش هزینه داخلی برای ماندن در انپیتی است. این طیف خاص سیاسی میکوشند یا به آنچه میخواهند برسند یا اگر نرسیدند هزینه را برای تصمیمگیرندگان عالی نظام افزایش دهند.
در همین زمینه سخنان اخیر فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، جالب توجه است. او ضمن انتقاد از رویکردهای اخیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفته است که مجلس برای خروج از انپیتی «تحت فشار» قرار دارد. او بیان کرده است: «مجلس در این خصوص تحت فشار است، اما باید مباحث کارشناسی روی آن صورت گیرد. هر وقت که زمانش برسد، قطعا جمهوری اسلامی در این خصوص تصمیم میگیرد». این نماینده مجلس البته مطرح کرده که طرح سه فوریتی خروج از انپیتی هنوز مراحل اولیه خود را میگذراند.
مسئله دیگر آن است که محسن رضایی در گفتوگوی اخیرش با «الجزیره» میگوید ماندن در انپیتی بستگی به رفتار آمریکا دارد. گرچه از یک سو این سخن به معنی احتمال خروج ایران از انپیتی است، اما از سوی دیگر او مسئله را به رفتار آینده آمریکا در موضوع جنگ با ایران گره زده است و به نوعی میشود از سخن او دریافت که اگر آمریکا شروط ایران را بپذیرند و به تفاهمنامه اسلامآباد بازگردد، ایران نیز از انپیتی خارج نمیشود.
در این شرایط اصرار برخی از نمایندگان بر اینکه طرح سه فوریتی خروج از انپیتی باید در صحن مطرح و دربارهاش رأیگیری شود، بسیار عجیب به نظر میرسد، زیرا رسما آنها مشغول بیاثر کردن موضع رسمی شورای عالی امنیت ملیاند. البته طیف رادیکال پیش از این به طور رسمی و صریح علیه شورای عالی امنیت ملی موضع میگرفت و اعضای آن را اهل تسامح و تساهل معرفی میکرد که چنین مواضعی باعث شد این مسئله مطرح شود که آنها حتی علیه منصوبان رهبر انقلاب و عالیترین مقامات نظام نیز موضع میگیرند.
هدف پشت پرده
موضوع پایانی آن است که این طیف خاص سیاسی نشان داده است؛ بعضا نه صرفا در پی آن هدف ادعایی بلکه دنبال طرح خود در صحنه سیاسیاند. مشخصا درباره طرح خروج از انپیتی میتوان گفت که آنها شاید بدانند در نهایت تصمیمگیری در این زمینه با مجلس نیست، اما میکوشند تا با صدایی بلند و اتخاذ مواضعی خلاف سیاستهای کلی نظام، خود را متفاوت از دیگر جریانها نشان دهند. این گروه چه در مجلس و چه بیرون از مجلس با طرح مسائلی رادیکال خود را اپوزیسیون وضع موجود نشان میدهند و حتی شاهد بودیم که آنها رسما علیه محمدباقر قالیباف، عباس عراقچی و مجموعه تیم مذاکره مواضعی به شدت تند میگرفتند و حتی حامیانشان در خیابان شعارهای بسیار رادیکالی را در ضدیت با مذاکره و مذاکرهکنندگان سر میدادند.
این نوع رفتار آنها در حالی است که رهبر انقلاب در پیامهای خود همواره بر ضرورت حفظ وحدت و انسجام تأکید کردهاند و پرداختن به اختلافات سیاسی را هدف دشمن دانستهاند، اما طیف خاص سیاسی بعضا نه از سر یک ایده سیاسی مشخص بلکه برای ادامه رقابت با دولت یا جناحهای مختلف سیاسی به طرح موضوعاتی میپردازند تا بر این دو قطبی دامن بزنند. این روش باعث میشود آنها که اتفاقا سرمایه اجتماعی بالایی نیز ندارند بتوانند با طرح مسائلی حاشیهساز خود را در عرصه سیاسی نگه دارند؛ به بیان دیگر بخشی از کنشهای این طیف نه از سر مسائل تخصصی بلکه با نگاهی سیاستزده است.
