در آستانه عزیمت مسعود پزشکیان، رییسجمهوری ایران به نیویورک جهت شرکت در نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل، تحولات غرب آسیا شتابی کم سابقه به خود گرفته است. همزمان با تشدید تهدیدات متقابل و صدور هشدار امنیتی اضطراری از سوی ایالات متحده برای منع سفر شهروندانش به منطقه، تلاشهای فشرده دیپلماتیک با محوریت بازیگران منطقهای نظیر ترکیه برای احیای بستری موسوم به «تفاهم اسلامآباد» در جریان است.
به گزارش روز نو دبیر شورای امنیت ملی ایران هم روز شنبه، از پیشنهادهای ایران برای بازگشت به تفاهم خبر داد و موضوعاتی، چون پایان نبرد در همه جبههها و داراییهای مسدودی ایران را محور کانونی این ضرورتها برشمرد. تهران با طرح ۷ شرط بنیادین، موضع خود را صریحتر از همیشه بیان کرده و هشدار داده که بدون لغو شروط یک طرفه و جبران تعهدات واشنگتن، هیچ روزنهای برای بازگشت به تفاهم اسلامآباد، رویکرد تعاملی یا حل مشکل تردد در تنگه هرمز و بابالمندب وجود ندارد. رویکردی که کاخ سفید را در میانه بحران فزاینده بهای نفت و اضطراب انتخابات میان دورهای، در تنگنایی تاریخی قرار داده است. ایران، اما تلاش میکند در صورت بازگشت به تفاهم شرایطی را فراهم کند تا ضمانتهای اجرایی مستحکمی هم ارائه شود. ضمانت کشورهایی، چون چین و روسیه میتواند استحکامی که ایران مدنظر دارد را تامین کند. آخرین اخبار حاکی است که ترامپ اعلام کرده از دیدار با رییسجمهور ایران در نیویورک استقبال میکند.
خاورمیانه در آستانه تصمیمهای راهبردی
تحولات جاری در جغرافیای سیاسی منطقه به نقطهای رسیده است که برخی تحلیلگران در فضای توییتر از آن با عنوان «تلاقی دیپلماسی پرریسک و بازدارندگی سخت» یاد میکنند. در عین حال سفر رییسجمهور ایران به مقر سازمان ملل نیز در فضایی به شدت ملتهب صورت میپذیرد. فضایی که با کارشکنی آشکار واشنگتن در عدم صدور روادید برای تیم رسانهای رییسجمهور، تلاش ایالات متحده برای ایجاد انحصار روایی و ممانعت از انعکاس مواضع مستقیم تهران در افکار عمومی جهانی را عیان کرد.
با این حال، تریبون نیویورک بیش از هر زمان دیگری صحنه زورآزمایی دیپلماتیک خواهد بود که پشتوانهاش ماهها ایستادگی نظامی ایران و تحمیل هزینههای سنگین به اقتصاد جهانی انرژی است. در سطح بازدارندگی میدانی، پیامهای صادر شده از اتاقهای فرماندهی در تهران حاکی از پایان دوران خویشتنداری یکطرفه است. در پی رصد تحرکات ضدایرانی در پایتختهای غربی (آلمان) با چراغ سبز احتمالی برخی دولتهای عربی، قرارگاه خاتمالانبیا با صدور هشداری بیسابقه تاکید کرد که در صورت ارتکاب هرگونه خطای محاسباتی از سوی ایالات متحده، تمامی پایگاهها و منافع منطقهای این کشور بدون محدودیت زیر ضربات ویرانگر قرار خواهند گرفت.
در این بیانیه همچنین به دولتهای همسایه هشدار داده شده است که هرگونه همسویی یا اعطای فضا به تجاوزات امریکا، به منزله شراکت در خصومت تلقی شده و امنیت آنان را به طور مستقیم لغو خواهد کرد. همزمان سرتیپ جهانشاهی، فرمانده نیروی زمینی ارتش آرایش قاطع یگانهای مرزی را ضامن امنیت ایران و سلب جرات تهاجم دشمن خواند تا تصویر کاملی از آمادگی نظامی کشور ارائه شود.
دکترین تلفیقی تهران
در عرصه سیاستگذاری کلان، محمدباقر قالیباف، رییس توامان مجلس دوازدهم و تیم مذاکره ایران، در نطقی راهبردی چارچوب مواضع کشورمان را تبیین کرد. قالیباف با اشاره به تجارب ۸ سال جنگ ایران و عراق و تقارن آن با دوران کنونی، دوگانه ساختگی «جنگ فرسایشی بیپایان یا پذیرش نسخه تسلیم» را رد کرد و یادآور شد که منافع ملی در پیوند میان «مقاومت مقتدرانه میدانی و عقلانیت غیرقابل معامله دیپلماتیک» تامین میشود. پیام کلیدی نطق رییس قوه مقننه معطوف به اهرمهای ژئوپلیتیک کشور بود؛ آنجا که صراحتا اعلام کرد مسیر تحمیل یک طرفه بسته است و تا زمان پذیرش حقوق حقه ملت ایران و پایبندی عملی امریکا به تعهداتش، هیچ گشایشی برای تغییر وضعیت تنگه هرمز و بازگشت به روال پیشین مذاکرات وجود نخواهد داشت.
این رویکرد با موضعگیری صریح محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، عمق حقوقی و فنی پیدا کرد. رضایی با اعلام ارسال «۷ شرط ایران» از طریق کانالهای دیپلماتیک برای آغاز هرگونه مذاکره رسمی، بنبست کنونی را برآمده از خطای محاسباتی واشنگتن دانست. مهمتر از آن، ورود تهران به محدوده بازنگری در راهبردهای هستهای است؛ طرح رسمی گزینه «احتمال خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)» و مشروط کردن تصمیم نهایی کشور به رفتار ایالات متحده، پیامی شفاف به غرب مخابره میکند مبنی بر اینکه ابزارهای بازدارندگی ایران به چارچوبهای متعارف محدود نخواهد ماند.
تلاش میانجیها برای مهار دومینوی بحران
در شرایطی که تنشها به اوج رسیده، همه نگاهها به تلاشهای بازیگران واسط دوخته شده است. سخنان اخیر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه پرده از تحرکات فشرده پشتپردهای برداشت که تلاش میکند تفاهم اسلامآباد را احیا کند. فیدان با اشاره به بن بست شدید ماههای اخیر و پیامدهای ناگوار آن برای سراسر جهان تاکید کرد که منازعه کنونی نهتنها به تبادل آتش مستقیم کشیده شده، بلکه با گسترش عملیاتها در تنگه بابالمندب از سوی نیروهای یمنی و درگیر شدن زیرساختهای حیاتی در عربستان، ابعادی فراگیر یافته است.
نقطه ثقل سخنان وزیر امورخارجه ترکیه، اشاره به پیشینه تفاهمات مشترک بود. توافقی که پیشتر در جریان مذاکرات غیرمستقیم در «اسلامآباد» پاکستان میان دو طرف شکل گرفته بود، اما در مرحله اجرا با کارشکنی و بیاعتمادی عمیق طرفین متوقف ماند. اکنون آنکارا و شماری دیگر از پایتختهای منطقه بستهای از شروط و پیشنهادهای تعدیل شده جدید را روی میز نهادهاند تا مسیر احیای تفاهم اسلامآباد هموار شود. منطق این میانجیگری بر این واقعیت استوار است که تداوم انسداد تنگههای هرمز و بابالمندب، هزینههای اقتصادی غیرقابل جبرانی را بر زنجیرههای تامین در اروپا، آسیا - پاسیفیک و آفریقا تحمیل کرده و تداوم آن به معنای ورود اقتصاد جهانی به رکودی مهارنشدنی است.
هراس از شعله ور شدن آتش در غرب آسیا
بازتاب تشدید این بن بست، اما خود را در تصمیمات فوری امنیتی دولت امریکا نشان داده است. سفارت ایالات متحده در ابوظبی، قطر، اردن، عربستان، اسراییل و... با صدور یک هشدار امنیتی اضطراری و کمسابقه، رسما از همه شهروندان امریکایی خواست که نه تنها در سفرهای خود به کل منطقه خاورمیانه و غرب آسیا تجدیدنظر کرده و از آن اجتناب بورزند، بلکه نسبت به پیامدهای فوری ناشی از لغو پروازها، بسته شدن حریمهای هوایی و حملات ناگهانی به تاسیسات زیربنایی از جمله فرودگاهها در عربستان و سایر کشورها هوشیار باشند. این هشدار فراتر از تدابیر مرسوم صادر شده، چرا که واشنگتن ادعا میکند منافع، شرکتها و نهادهای دیپلماتیک وابسته به ایالات متحده حتی در خارج از حوزه جغرافیایی خاورمیانه نیز ممکن است هدف اقدامات تلافیجویانه جریانهای حامی ایران قرار بگیرند. این ارزیابی امنیتی گواهی میدهد که برآورد نهادهای اطلاعاتی امریکا از میزان شکنندگی اوضاع منطقه به شدت بالا رفته و آنها خطر سرایت درگیری نامتقارن به تمام نقاط استراتژیک را جدی ارزیابی میکنند.
چشمانداز مبهم انتخابات میان دورهای
در درون امریکا، پیامدهای این بحران ژئوپلیتیک مستقیما ستون فقرات سیاسی دولت مستقر را هدف قرار داده است. در حالی که رییس مجلس نمایندگان امریکا با هدف تزریق آرامش تصنعی به بازارها مدعی شده جنگ با ایران در مرحله پایانی قرار دارد و حل مناقشه به فاز دیپلماتیک منتقل شده است. واقعیتهای درونی کاخ سفید روایتی کاملا متفاوت را به تصویر میکشند. بر اساس گزارشهای موثق رسانههای امریکایی نظیر واشنگتنپست، دونالد ترامپ با سقوط آزاد محبوبیت عمومی و تاریکترین چشمانداز انتخاباتی حزب جمهوریخواه در آستانه رقابتهای میاندورهای کنگره مواجه شده است. جهش سرسامآور قیمت نفت و بنزین که مستقیما حاصل رویارویی نظامی با ایران و ناامنی شریانهای انرژی بوده، بخش اعظم انرژی و تمرکز رییسجمهور را بلعیده است. ترامپ در محافل خصوصی پذیرفته است که پیامدهای اقتصادی این منازعه، جایگاه حزبی او را بهشدت تضعیف کرده و هشدارهای مشاوران انتخاباتی، وی را وادار به بازنگری و جستوجوی مفری برای خروج از بنبست کرده است.
ساعت صفر برای یک معامله تاریخی یا تصاعد بحران
بحران کنونی غرب آسیا میان دو سناریوی مشخص معلق مانده است: یا واشنگتن تحت فشار فزاینده بهای حاملهای سوخت، هشدارهای امنیتی فزاینده و خطر شکست در انتخابات نوامبر، شرایط جدید منطقهای را پذیرفته و با تمکین به ۷ شرط ایران، بستر احیای تفاهم اسلامآباد و گشایش آبراههای ترانزیتی را فراهم میکند یا اینکه با اصرار بر سیاستهای یک جانبه، بن بست کنونی را به مرحله تصاعد غیرقابل مهار تنش، فعال شدن کارت خروج ایران از NPT و رویارویی مستقیم با متحدان منطقهای امریکا سوق خواهد داد. سفر مسعود پزشکیان به سازمان ملل و تحرکات دیپلماتیک میانجیها در روزهای آتی، مشخص خواهد کرد که آیا صدای عقلانیت دیپلماتیک بر طبلهای جنگطلبان غلبه خواهد کرد یا جهان باید خود را برای نظمی پرهزینهتر و ناآرامتر آماده کند؟
