تحریمهای سخت علیه حملونقل و ترانزیت کالای ایران و بهویژه تحریمهای سخت علیه صنعت هوایی کشور موجی از نگرانی را برای بیماران ایرانی به دنبال داشته است؛ بیمارانی که حالا برای تأمین بسیاری از اقلام دارویی خود با کمبود و هزینه بالا مواجه هستند و حالا نمیدانند تا چند ماه آینده میتوانند داروهای مورد نیاز خود را تأمین کنند.
تحریم سخت علیه حملونقل ایران
به گزارش روز نو آمریکا در روز ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ محاصره دریایی علیه ایران اعمال کرد و طبق این محاصره دریایی، نفتکشها و کشتیهای باری حق ورود یا خروج از بنادر ایران را ندارند. هرچند محاصره در زمان کوتاهی و با امضای تفاهمنامه بین ایران و آمریکا شکسته شد، در ۲۳ تیر ۱۴۰۵ دوباره محاصره دریایی علیه ایران اعمال شد و کشور بهناچار باید مسیرهای دیگر زمینی و دریایی بهجای حملونقل دریایی در جنوب کشور را جایگزین میکرد. جایگزینیای که دشوار و پرهزینه است؛ چراکه حدود ۹۰ درصد کالاهای تجاری ایران از طریق حملونقل دریایی و از بنادر جنوبی کشور تجارت میشد و جایگزینی جابهجایی این حجم کالا با مسیرهای دیگر هم به لحاظ زیرساختی و هم طول مسیر و هزینهها بسیار دشوار است. با این حال محاصره تجارت کالای ایران به همینجا محدود نشد و آمریکا با تحریمهای سختگیرانه هم بخشی از تجارت زمینی کشور را محدود و هم حملونقل هوایی را به وضعیت دشواری مبتلا کرده است.
آمریکا روز هشتم سپتامبر ۳۶ نهاد و شرکت را تحریم کرد که ۲۷ شرکت آن ایرلاینهای ایرانی هستند. در این فهرست نام شرکتهای هواپیمایی مانند آسمان، آتا، ایرانایرتور، کیشایر، کارون، قشمایر، ساها، سپهران، تابان، وارش، زاگرس و... دیده میشود. هرچند پیش از این بخش دیگری از ایرلاینهای ایرانی مشمول تحریمهای آمریکا شده بودند، اما اعلام فهرست جدید تقریبا تمام شرکتهای هواپیمایی ایران را تحریم کرد.
بر اساس تحریمهای اعمالشده، هرگونه همکاری با صنعت هوایی ایران از جمله همکاری برای ارائه خدمات پروازی، فروش قطعات، بیمه، سوختگیری و خدمات زمینی، حمل بار، فروش بلیت، انتقال پول، تهیه غذا و... مشمول این تحریمهای سختگیرانه میشود؛ بنابراین از آنجا که همه شرکتهای هواپیمایی ایرانی هدف تحریم قرار گرفتهاند، همکاریهایی مانند فروش مشترک بلیت، انتقال مسافر، نمایندگی فروش یا ارائه خدمات بار به این شرکتها برای طرفهای خارجی در معرض ریسک تحریم قرار گرفتهاند و حتی اگر یک ایرلاین خارجی از نظر ایمنی و عملیاتی امکان بازگشت به ایران را داشته باشد، ممکن است بانک، بیمهگر یا شرکت ارائهدهنده خدمات زمینی، سوخت یا بار، ادامه این همکاری را از نظر تحریمها پرخطر بداند.
این اقدام پس از آن انجام شد که آمریکا اعلام کرد عملیات طرد اقتصادی را برای فشار بیشتر بر اقتصاد ایران آغاز کرده است. اعلام تحریمهای سختگیرانه علیه ایرلاینهای ایرانی در حالی رخ میدهد که شاید بتوان سال گذشته را دشوارترین سال صنعت هوایی ایران دانست؛ دو جنگ در فاصله کوتاه آسمان ایران را ماهها بست و ۲۷ فرودگاه و ۱۰۰ فروند هواپیما در جنگ آسیب دیدند و حالا پروازهای ایران هم داخلی و هم خارجی تحت فشار سنگین جنگ و تحریم قرار گرفته است.
در همین زمینه بلافاصله پس از اعلام تحریمهای سخت علیه ایرلاینهای ایرانی، انگلیس در مجلس عوام بسته تحریمی تازهای علیه ایران وضع کرده است و در بخش هوانوردی، فرود هواپیماهای باری ایرانی در بریتانیا، با استثناهای محدود، از ۲۹ سپتامبر ممنوع میشود. این اقدام شامل پرواز ایرلاینهای خارجی به ایران نیست. همچنین گرجستان هم از پیروی از این تحریمها خبر و وبسایت «جورجیا تودی» گزارش داده اداره هوانوردی کشوری گرجستان روز ۱۰ سپتامبر اعلام کرد در مورد ایرلاینهای فعال در مسیر ایران، از رژیم تحریمهای بینالمللی پیروی خواهد کرد. این نهاد گفت فهرست گسترشیافته آمریکا شامل شرکتهایی است که میان ایران و گرجستان پرواز دارند. براساس دادههای فرودگاه بینالمللی تفلیس، سپهران، یکی از ایرلاینهای تحریمشده، یک روز پیش از این اعلام به تفلیس پرواز کرده بود.
همچنین ترکیه و عمان همسو با تحریمهای اعلامشده از سوی آمریکا علیه صنعت هوایی کشور اعلام کردند پروازهای شرکت هواپیمایی ماهان به خاک خود را متوقف کردهاند. براساس اعلام این دو کشور، پروازهای ماهان به ترکیه از ۳۰ شهریور امسال و به عمان از ۲۶ شهریور متوقف میشود. این تصمیم به صورت رسمی از سوی ترکیه و عمان به شرکت هواپیمایی ماهان اعلام شده است. ماهان هماکنون به شهرهای استانبول و آنکارا پرواز دارد که با اقدام جدید دولت ترکیه، آخرین پروازهای این شرکت در این مسیرها روز ۲۹ شهریور جاری خواهد بود. همچنین پروازهای ماهان به شهر مسقط پایتخت عمان انجام میشد.
دغدغه بیماران برای بازار دارو
تحریم سنگین پروازهای خارجی ایران از یک سو و آسیبدیدن هواپیماها، رادارها و تجهیزات پروازی کشور از سوی دیگر سبب شده است نهتنها ایمنی پروازهای کشور در مخاطره قرار بگیرد، که شمار پروازهای داخلی و خارجی به طور قابل ملاحظه کاهش پیدا کند. در همین زمینه مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران به «شرق» میگوید در حال حاضر هیچ ایرلاین خارجی هم به ایران یا از مبدأ ایران پرواز ندارد.
مجموع این اتفاقات نهتنها پروازهای مسافری و صنعت گردشگری ایران را به کما برده، که حالا نگرانیهای جدی برای پروازهای باری (کارگو) و بهویژه درباره تأمین اقلام حیاتی مانند دارو و تجهیزات پزشکی را به دنبال داشته است. در همین زمینه دراپسایت نوشته است تحریمهای هوایی جدید، زنجیره تأمین دارو و تجهیزات پزشکی ایران را با تهدید جدی روبهرو کرده است. بر اساس این گزارش، کاهش پروازهای غیرنظامی ایران نهفقط مسافران را متأثر میکند، که بر برخی اشکال تجارت بهویژه تجارت حیاتی دارو و تجهیزات پزشکی تأثیر خواهد داشت.
این گزارش تأکید میکند: «طبق دادههای گمرکی، بیش از ۶۰ درصد از واردات پزشکی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود و حملونقل هوایی ۸.۴ درصد از کل واردات ایران را تشکیل میدهد، به این معنی که کالاهای پزشکی تقریبا هفت برابر بیشتر از سایر اقلام وارداتی ایران به ارتباطات هوایی وابسته هستند؛ بنابراین تحریمهای سنگین هوایی خطر آسیب جدی به مردم عادی ایران را به همراه دارد».
در ادامه این گزارش آمده است: «در این مورد خاص، به دلیل تأثیری که بر دسترسی و مقرونبهصرفهبودن کالاهای حیاتی پزشکی میگذارد، ایران بیشتر نیاز خود به محصولات دارویی و پزشکی را در داخل تأمین میکند. این کشور دارای تولیدکنندگان دارو در سطح جهانی، اعم از دولتی و خصوصی است که همه چیز، از ایبوپروفن گرفته تا داروهای سرطان و مهارکنندههای GLP-۱ را تولید میکنند. برخی از این تولیدکنندگان دارو در مراحل اولیه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل مستقیما هدف قرار گرفتند؛ حوادثی که ممکن است مصداق جنایات جنگی باشد. اما هیچ کشوری نمیتواند خودکفا باشد، زیرا حتی تولید داخلی محصولات دارویی و پزشکی نیازمند واردات طیف وسیعی از مواد اولیه و ماشینآلات به ایران است».
در این گزارش همچنین تأکید میشود: «اگرچه تجارت این کالاها از نظر فنی از تحریمها معاف است، محدودیتهای مالی بر سیستم بهداشتی ایران تأثیر منفی گذاشته است. واردکنندگان ایرانی برای تأمین محصولات از تولیدکنندگان بزرگ دارویی با مشکل مواجه هستند. حتی زمانی که فروشندهای مایل به همکاری باشد و تراکنش تحت پوشش یک مجوز عمومی آمریکا قرار گیرد، بانکهای بینالمللی اغلب از دریافت پرداختها از بانکهای ایرانی خودداری میکنند. به همین ترتیب، واردکنندگان ایرانی در هماهنگی حملونقل با چالشهایی روبهرو هستند و اغلب برای تحویل محمولههای خود مبلغ بیشتری میپردازند.
این اصطکاکها قیمت بسیاری از داروهای وارداتی را افزایش داده است. اکثر داروها و محصولات پزشکی هنوز در ایران موجود هستند، اما مقرونبهصرفهبودن آنها برای بسیاری از متخصصان سلامت و بیماران، بهویژه با وخیمترشدن وضعیت کلی اقتصادی کشور، همچنان یک نگرانی است. درمانهای پیشرفته بهویژه در برابر موانع تحریمی آسیبپذیر هستند. این داروها که توسط تعداد کمی از تولیدکنندگان تخصصی تولید و برای تعداد کمی از بیماران استفاده میشوند، بهندرت در اولویت قرار میگیرند و هنگامی که تأمینکنندگان سیاستهای خود را تغییر میدهند، دسترسی به آنها بهسرعت از بین میرود. در سال ۲۰۱۹، خانوادههای کودکان مبتلا به بیماری دردناک پوستی به نام EB، زمانی که شرکت سوئدی Mölnlycke فروش تنها درمان قابل قبول به ایران را متوقف کرد، در شرایط وخیمی قرار گرفتند. زنجیره تأمین بیشتر واردات دارویی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود. بسیاری از محصولات دارویی و پزشکی تمایل دارند کوچک و سبک باشند که حملونقل هوایی را از نظر تجاری مقرونبهصرفه میکند.
در سال تقویمی گذشته ایران، ارزش کل واردات دارو، تجهیزات پزشکی و ملزومات پزشکی کمی بیش از سه میلیارد دلار بود. حجم این واردات حدود ۳۰ هزار تن بوده است. از نظر تاریخی، اکثریت چنین وارداتی از طریق پروازهای باری انجام میشد، اما در طول دهه گذشته، با خروج شرکتهای بزرگ باری هوایی جهان از بازار ایران، بخش فزایندهای از محمولهها در بخش بار پروازهای مسافری که توسط خطوط هوایی بینالمللی و ایرانی اداره میشدند، تحویل داده شده است».
در این گزارش تأکید میشود تحریمها و جنگ باعث شده بسیاری از ایرلاینهای خارجی پرواز به ایران را متوقف یا محدود کنند؛ از جمله ایرفرانس، بریتیشایرویز، لوفتهانزا و امارات. در نتیجه، ایرلاینهای ایرانی نقش بیشتری در جابهجایی کالا، از جمله دارو، پیدا کردهاند و تحریمهای جدید علیه صنعت هوانوردی ایران میتواند ظرفیت حمل هوایی را کاهش و هزینه و دشواری واردات دارو و تجهیزات پزشکی را افزایش دهد.
همچنین در گزارش توضیح داده میشود واردات محصولات دارویی ایران از سال ۲۰۱۸ حدود ۳۵ درصد کاهش داشته، در حالی که کل واردات ایران حدود ۱۵ درصد افزایش یافته است و در ۱۰ ماه منتهی به فوریه ۲۰۲۶، در میان واردات پزشکی عبوری از فرودگاه امام خمینی بیش از ۳۰ درصد داروهای حاوی هورمون، از جمله انسولین و برخی داروهای سرطان بوده است و کمی بیش از ۱۰ درصد واکسن و حدود شش درصد محصولات خونی؛ بنابراین محدودیت حمل هوایی میتواند تأمین داروهای حساس به زمان، دما یا دارای تولیدکنندگان محدود را دشوارتر کند و واردکنندگان ممکن است به کشورهای واسطه یا حمل زمینی روی بیاورند، اما این روشها هزینه و ریسک زنجیره تأمین را افزایش میدهند.
تأمین دارو دشوارتر و پرهزینهتر میشود
این نگرانیها در شرایطی ذکر میشود که بنا به گزارش وزارت بهداشت حدود ۹۸ درصد بازار داروی ایران در اختیار داروهای داخلی است، اما اغلب همین داروها از مواد اولیه خارجی تهیه میشوند و علاوه بر این شمار قابل توجهی از تجهیزات پزشکی وارداتی است.
محمود نجفی عرب، رئیس اتاق بازرگانی تهران به «شرق» میگوید بخش قابل توجهی از حملونقل دارویی کشور به مرزهای زمینی منتقل شده است، اما تحریم در هر صورت با تحمیل هزینه بیشتر و کمبودهای دارویی تأثیر خود را بر بیماران میگذارد.
محمد شالفروش، کارشناس صنعت هوایی هم به «شرق» توضیح میدهد تحریم هواپیماهای باری از سوی آمریکا سبب شد بخشی از پروازهای مسافری به حملونقل کالاهای حساس مانند دارو و تجهیزات پزشکی، مواد غذایی فسادپذیر و موبایل و تجهیزات و کالاهای بازار فناوری اختصاص پیدا کند و حالا با این تحریمهای سنگین و کاهش پروازهای داخلی ناشی از آسیبهای جنگ نگرانی جدی برای حملونقل کالاهای تجاری و بهویژه حساس دارویی وجود دارد.
او در ادامه با تأکید بر اینکه حملونقل زمینی کالا بعد از محاصره دریایی هم پرهزینه و دشوار شده است، توضیح میدهد صنعت هوایی در حال حاضر در دشوارترین وضعیت خود قرار دارد و خطر از دست رفتن حدود ۵۰۰ هزار شغل مستقیم این صنعت اعم از کادر پروازی، متخصصان برج مراقبت و کنترلرهای پرواز، مهندسین و تعمیرکاران صنعت هوایی و... وجود دارد. ضمن اینکه با کاهش پروازهای داخلی حملونقل کالا و پست در داخل کشور بازار بسیاری از محصولات و تولیدکنندگان را زیر فشار قرار میدهد و منطقی است دولت مسئله تحریم را باید با مذاکره و دیپلماسی حل کند.
