روزهای میانی تابستان برای تنگه هرمز، این آبراه حیاتی انرژی جهان، به روزهای سرنوشتسازی بدل شده است. اظهارنظرهای ضدونقیض مقامات آمریکایی و ایرانی، همزمان با پیشرفت مذاکرات تهران و مسقط، تصویری مبهم، اما امیدوارکننده از آینده این گذرگاه استراتژیک ارائه میدهد.
به گزارش روز نو اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، روز دوشنبه در مصاحبهای با شبکه خبری CNBC از احتمال دستیابی به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز طی روزهای سهشنبه یا چهارشنبه خبر داد و آن را گامی مهم برای عادیسازی شرایط توصیف کرد. با این حال، اظهارات مقامات ایرانی نشان میدهد مسیر رسیدن به این توافق، پیچیدهتر از آن است که در نگاه اول به نظر میرسد.
چارچوب جدید در هرمز
بر اساس اخبار منتشرشده، هسته اصلی مذاکرات کنونی بر سر ایجاد یک کریدور موقت کشتیرانی متمرکز است که با هدف جایگزینی مسیرهای شمالی و جنوبی موجود، به عنوان یک گذرگاه دوطرفه جدید تعریف میشود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، با تأکید بر اینکه تنگه هرمز «تحت هیچ شرایطی» به وضعیت پیش از جنگ باز نخواهد گشت، اعلام کرد مسیر مورد توافق، نه مسیر شمالی فعلی خواهد بود و نه مسیر جنوبی، بلکه «مسیری جدید است که با توافق دو طرف تعیین میشود».
بر اساس طرح پیشنهادی، کشتیهایی که قصد ورود به خلیج فارس را دارند، از مسیری نزدیک به سواحل ایران عبور خواهند کرد و در مقابل، کشتیهای خارجشونده از مسیری نزدیک به آبهای عمان حرکت میکنند. یک منبع ارشد ایرانی که در جریان مذاکرات قرار دارد، به خبرگزاری رویترز گفته است ایران به دنبال کنترل بر ترافیک ورودی به تنگه هرمز و نظارت بر تردد خروجی با قابلیت مداخله در صورت لزوم است. این در حالی است که مقامات آمریکایی، از جمله مارکو روبیو، بر ضرورت بازگشت تنگه به وضعیت یک آبراه آزاد بینالمللی تأکید دارند و هرگونه توافقی را که به معنای پذیرش حق کنترل ایران بر این آبراه باشد، رد میکنند.
وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، از نزدیکشدن مذاکرات ایران و عمان به مراحل نهایی خبر داده و از پیشرفت مثبت در این گفتوگوها سخن گفته است. با این حال، در داخل پنتاگون نیز برخی فرماندهان ارشد نظامی نسبت به این توافق احتمالی بدبین هستند و نگران آناند که این توافق در عمل به معنای تسلیمشدن در برابر خواستههای ایران باشد. آنها اشاره میکنند حتی در مسیر عبور کشتیها از آبهای عمان، هنوز شمار زیادی مین دریایی وجود دارد و کشتیها برای عبور ایمن ناچار به همکاری با ایران خواهند بود.
نقش پاکستان و سرنوشت تفاهمنامه اسلامآباد
در کنار مذاکرات ایران و عمان، نقش پاکستان به عنوان یک میانجی کلیدی در کاهش تنشها برجسته شده است. یک مقام ارشد پاکستانی در گفتوگو با روزنامه گاردین اعلام کرد اسلامآباد همچنان در تلاشهای دیپلماتیک چراغخاموش با هدف کاهش تنشها میان آمریکا و ایران مشارکت فعال دارد و تأکید کرد پیشنهاد این کشور برای کمک به تسهیل گفتوگو میان دو طرف «همچنان به قوت خود باقی است». بر اساس این گزارش، فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در تماس نزدیک با مقامات ارشد آمریکایی از جمله جیدی ونس و استیو ویتکاف بوده و گفتوگوهای مفصلی نیز با عباس عراقچی داشته است.
با این حال، احیای تفاهمنامه ۱۴مادهای اسلامآباد که در اواسط خردادماه به امضای طرفین رسید، با تردیدهای جدی مواجه است. این تفاهمنامه که قرار بود طی ۶۰ روز به توافقی جامع منجر شود، عملا از اوایل تیرماه و با تشدید تنشها از میان رفت. حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، روز یکشنبه از تشدید تلاشهای میانجیها برای احیای این تفاهم خبر داد، اما به نظر میرسد اختلافات اساسی بر سر تعبیر و تفسیر مفاد آن، بهویژه در مورد نحوه مدیریت تنگه هرمز، همچنان پابرجاست. ایران معتقد است بر اساس بند ۵ این تفاهم، مدیریت آینده تنگه بر عهده تهران و در مشورت با مسقط است، در حالی که واشینگتن بر برداشت متفاوتی از این توافقنامه اصرار دارد.
چشمانداز پیشرو؛ توافق موقت یا بنبست؟
اظهارات دونالد ترامپ در کاخ سفید مبنی بر اینکه تنگه هرمز ممکن است «واقعا تا فردا» باز شود و مراحل بعدی به خلع سلاح هستهای ایران خواهد انجامید، در تضاد کامل با ادعای مقامات ایرانی مبنی بر نبود هرگونه مذاکره مستقیم با آمریکاست. سخنگوی وزارت خارجه ایران بهصراحت اعلام کرده: «مذاکرات با عمان است و متمرکز بر تفاهم بر سر مسیری که مسیر ایمن کشتیرانی را در تنگه هرمز تأمین کند» و هیچ گفتوگوی جدیدی با واشینگتن برنامهریزی نشده است. این فاصله معنادار میان اظهارات مقامات دو طرف، نشاندهنده عمق بیاعتمادی و پیچیدگی مسائل باقیمانده است.
شواهد نشان میدهد حتی در صورت حصول توافق ایران و عمان برای بازگشایی تنگه، این توافق به معنای پایان تنشها و احیای کامل تفاهمنامه پاکستان نخواهد بود. نیویورکتایمز در تحلیلی نوشته است این توافق احتمالی از یک سو میتواند بحران فوری ترامپ برای بازگرداندن جریان کشتیرانی را حل کند، اما از سوی دیگر ممکن است به تهران اهرم راهبردی جدیدی بدهد که پیش از آغاز جنگ در اختیار نداشت. به نظر میرسد ایران به دنبال تثبیت نقش جدید خود در مدیریت یکی از مهمترین آبراههای جهان است و این هدفی فراتر از یک توافق موقت کشتیرانی را دنبال میکند. بازارهای انرژی با خوشبینی محتاطانه به این تحولات واکنش نشان دادهاند، اما حمله به یک کشتی تجاری در نزدیکی تنگه هرمز در روز سهشنبه، بار دیگر شکنندگی اوضاع را یادآوری کرد و نشان داد تا حصول یک توافق پایدار و همهجانبه، راه درازی در پیش است.
