لبنان؛ گره توافق ایران و امریکا

 تفاهم‌نامه روی کاغذ امضا شد، اما جنوب لبنان همان شب شعله کشید. تشدید درگیری اسرائیل و حزب‌الله در جنوب لبنان، توافق تازه آمریکا و ایران برای پایان جنگ را در نخستین آزمون جدی قرار داد؛ حملات مرگ‌بار، تعویق گفت‌وگوهای سوئیس و فشار فرانسه بر واشینگتن نشان می‌دهد صلح منطقه‌ای هنوز روی آتش لبنان ایستاده است.

ارتش اسرائیل روز گذشته اعلام کرد نیروهایش در طول پنجشنبه‌شب اهدافی را در سراسر جنوب لبنان هدف قرار داده‌اند؛ هم‌زمان حزب‌الله از درگیری‌های سنگین در همان منطقه خبر داد. این موج تازه درگیری، تفاهم ایران و آمریکا برای پایان‌دادن به جنگ را تهدید می‌کند.

قرار بود گفت‌وگوهای ایران و آمریکا روز جمعه در سوئیس برگزار شود و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا هم در آن حضور داشته باشد. اما با شدت‌گرفتن جنگ در لبنان، این نشست به تعویق افتاد. مقام‌های منطقه‌ای گفتند میانجی‌ها می‌کوشند مذاکرات را دوباره زمان‌بندی کنند؛ مذاکراتی که برای آغاز گفت‌وگو درباره پایان دائمی جنگ ایران حیاتی دانسته می‌شود. بخش مهمی از توجه دیپلمات‌ها حالا روی لبنان متمرکز شده است.

در همین حال، شمار کشته‌ها در لبنان به‌سرعت بالا رفت. خبرگزاری ملی لبنان گزارش داد دست‌کم ۱۸ نفر در حملات هوایی اسرائیل کشته شده‌اند؛ حملاتی که ارتش اسرائیل گفت همچنان ادامه دارد. وزارت بهداشت لبنان نیز از زخمی‌شدن ۳۳ نفر در حملات سنگین به ۱۱ شهر و روستا از پنجشنبه‌شب خبر داد و تأکید کرد ادامه بمباران، عملیات امداد و تخلیه را مختل کرده است. این وزارتخانه هشدار داد آمار قربانیان احتمالا افزایش خواهد یافت.

در روستای حاروف، در شمال شرق صور، منابع وزارت بهداشت لبنان به رویترز گفتند هفت نفر کشته شده‌اند و افراد بیشتری احتمالا زیر آوار مانده‌اند. خبرگزاری ملی لبنان هم از موج سنگین آوارگی در مناطق صور و بنت جبیل خبر داد؛ جایی که ساکنان با شدت‌گرفتن حملات اسرائیل به سمت شمال گریخته‌اند. جنگ دوباره همان تصویر قدیمی لبنان را برگردانده است: روستاهای جنوب زیر آتش و مردم آواره در جاده. اسرائیل هم از تلفات خود خبر داد. ارتش اسرائیل گفت حداقل چهار سربازش در درگیری‌های جنوب لبنان کشته شده‌اند؛ یکی از آنها افسری با درجه سرهنگ دوم بود. ارتش اسرائیل همچنین اعلام کرد حمله پهپادی هم پنج نیروی دیگر را زخمی کرده است. در روایت اسرائیل، این حملات از مرگ‌بارترین ضربه‌های حزب‌الله در این مرحله از جنگ بوده است. حزب‌الله نیز گفت نیروهایش یک واحد اسرائیلی را که در نزدیکی تپه علی‌ الطاهر پیشروی می‌کرد، هدف قرار دادند.

تپه علی‌ الطاهر و خط لیتانی

درگیری‌های شبانه بیشتر در منطقه‌ای در شمال رود لیتانی متمرکز بود؛ تپه علی‌الطاهر، ارتفاعی راهبردی که برای حزب‌الله اهمیت ویژه دارد و نیروهای اسرائیلی برای پیشروی به‌سوی آن تلاش کرده بودند. یک منبع ارشد امنیتی لبنان گفت این منطقه به دلیل موقعیت بلند خود، در محاسبات میدانی حزب‌الله و اسرائیل جایگاه حساسی دارد. کنترل ارتفاعات در جنوب لبنان مسیر حرکت نیروها را تعیین می‌کند. اسرائیل می‌گوید حملاتش علیه نیروها و زیرساخت‌های حزب‌الله در چند منطقه جنوب، پاسخ به نقض مکرر آتش‌بس از سوی این گروه است. ارتش اسرائیل جمعه همچنین اعلام کرد اهدافی را در دره بقاع در شرق لبنان زده است؛ رسانه‌های لبنانی هم گفتند روستای دورس هدف قرار گرفته است. به این ترتیب دامنه جنگ از خط تماس جنوب فراتر رفت و به عمق شرقی لبنان کشیده شد. لبنان از دوم مارس به جنگ منطقه‌ای کشیده شد؛ زمانی که حزب‌الله به سوی اسرائیل آتش گشود و اسرائیل در پاسخ حمله بزرگی را علیه این گروه آغاز کرد و وارد جنوب لبنان شد. اسرائیل درخواست‌ها برای خروج از جنوب لبنان را رد کرده و نیروهایش در منطقه‌ای که خود «منطقه امنیتی» می‌نامد، مستقر مانده‌اند. تل‌آویو می‌گوید هدف از این حضور، محافظت از شمال اسرائیل در برابر حملات حزب‌الله است.

اما هزینه این راهبرد برای لبنان سنگین بوده است. نیروهای اسرائیلی در جنوب، روستاهایی را که به گفته آنها حزب‌الله در آنها جا گرفته، ویران کرده‌اند. اسرائیل چهارشنبه نقشه‌ای منتشر کرد که منطقه کنترل نظامی خود در جنوب لبنان را گسترده‌تر نشان می‌داد و اعلام کرد حمله فراتر از آن را هم منتفی نمی‌داند. در مقابل، حزب‌الله در همین هفته حملات خود به مواضع اسرائیل در جنوب را ادامه داده و از پهپادهای انفجاری برای هدف قراردادن نیروهای اسرائیلی استفاده کرده است.

وزارت بهداشت لبنان می‌گوید از دوم مارس تاکنون، سه‌هزارو ۹۱۲ نفر در لبنان بر اثر حملات اسرائیل کشته شده‌اند؛ از جمله ۷۴۶ امدادگر، زن و کودک. در طرف اسرائیلی، شمار کشته‌های این دور از درگیری با حزب‌الله دست‌کم ۳۲ سرباز و چهار غیرنظامی اعلام شده است.

تفاهم زیر آتش

تفاهم آمریکا و ایران قرار بود نقطه توقف باشد، نه مکث کوتاه پیش از شعله‌های تازه. متن توافق خواستار پایان فوری و دائمی عملیات نظامی «در همه جبهه‌ها، از جمله در لبنان» است و بر حفظ «تمامیت ارضی و حاکمیت» لبنان تأکید دارد. هدف آن، پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز به روی کشتیرانی بین‌المللی و بازگرداندن واشینگتن و تهران به میز مذاکره درباره برنامه هسته‌ای ایران است.

انسداد تنگه هرمز از سوی ایران تقریبا جریان نفت از این آبراهه کلیدی را متوقف کرده بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا گفت این توافق را برای جلوگیری از «فاجعه اقتصادی» در آمریکا امضا کرده است؛ چون جنگ باعث جهش قیمت نفت، نگرانی بازارهای مالی و تشدید تورم شده بود. واشینگتن اعلام کرد پس از امضای توافق، بیش از ۱۲ میلیون‌و ۵۰۰ هزار بشکه نفت در چهارشنبه‌شب از تنگه هرمز عبور کرده است.

فرانسه از آمریکا خواسته بر اسرائیل فشار بیاورد تا درگیری‌ها در لبنان متوقف شود. پاریس می‌داند اگر جبهه لبنان مهار نشود، توافق موقت آمریکا و ایران برای توقف جنگ گسترده‌تر خاورمیانه می‌تواند فروبریزد. خشونت اوایل هفته کاهش قابل ملاحظه‌ای داشت، اما خیلی زود دوباره بالا گرفت. همین برگشت سریع نشان می‌دهد هیچ بندی در توافق، بدون اراده بازیگران مسلح روی زمین، ضمانت اجرایی واقعی ندارد.

در اسرائیل، بخش‌ بزرگی از کابینه نتانیاهو و افکار عمومی از توافق آمریکا و ایران خشمگین‌اند. مقام‌های اسرائیلی می‌گویند این توافق به نگرانی‌های امنیتی اسرائیل درباره برنامه هسته‌ای ایران به اندازه کافی پاسخ نمی‌دهد و دست ارتش را در لبنان می‌بندد. ایتامار بن‌گویر و بتسلل اسموتریچ، دو وزیر راست‌گرا و از پایه‌های مهم دولت ائتلافی، پس از اعلام کشته‌شدن چهار سرباز اسرائیلی خواستار انتقام شدند. بن‌گویر در ایکس نوشت: «همه لبنان باید بسوزد». اسموتریچ هم نوشت وقت آن است «درهای جهنم» باز شود.

دفتر نخست‌وزیر اسرائیل به نقل از نتانیاهو گفت: «جنگ تمام نشده و چالش‌های دیگری در پیش است‌». او تأکید کرد این چالش‌ها به تشخیص درست، دفاع قاطع از منافع امنیتی اسرائیل و هم‌زمان حفظ رابطه حیاتی با «دوستان آمریکایی» نیاز دارد. با این حال، او مستقیم درباره تفاهم‌نامه آمریکا و ایران موضع نگرفت؛ تفاهمی که بسیاری از اعضای دولتش حتی پیش از امضا و انتشار مفادش، آن را رد کرده بودند.

جی‌دی ونس پنجشنبه پاسخ تندی به انتقادهای داخل اسرائیل از ترامپ داد و از اسرائیلی‌ها خواست «چشم‌هایشان را باز کنند». او یادآوری کرد در سه ماه گذشته، دوسوم تسلیحات دفاعی که از اسرائیل محافظت کرده، ساخت آمریکا بوده و هزینه آن را مالیات‌دهندگان آمریکایی پرداخته‌اند. این جمله، یادآوری بی‌پرده وابستگی امنیتی اسرائیل به واشینگتن بود. ترامپ هم چند ساعت پیش از اعلام توافق، نتانیاهو را به دلیل حمله به حومه جنوبی بیروت به‌تندی نقد کرده بود؛ حملاتی که به گفته او می‌توانست مذاکرات را به شکست بکشاند. ترامپ درباره نتانیاهو گفت: «او آدم بسیار سختی است. او باید از ما بسیار سپاسگزار باشد، چون اگر ایران سلاح هسته‌ای داشت، اسرائیل دو ساعت هم دوام نمی‌آورد». با این حال، ترامپ همان روز کمی پیش از امضای تفاهم، از «مشارکت فوق‌العاده» خود با نتانیاهو تمجید کرد و اختلاف دو طرف بر سر لبنان را «اختلافی کوچک» خواند.

این همان تناقض بزرگ فعلی است. آمریکا می‌خواهد توافق با ایران را نگه دارد، اسرائیل می‌خواهد آزادی عمل خود در لبنان و دیگر نقاط خاورمیانه را از دست ندهد، حزب‌الله هم می‌خواهد نشان دهد هنوز توان ضربه‌زدن دارد. توافق تازه اگر قرار است دوام بیاورد، باید از آزمون‌های دشواری عبور کند.