تحلیل زلزله «پردیس و تهران»؛ در تلاقی دو گسل مهم، انرژی تخلیه شد یا خطر جدی است؟

وقوع زمینلرزه‌های پیاپی در کمتر از یک ماه در محدوده پردیس و بومهن، توجه متخصصان را به یکی از حساس‌ترین پهنه‌های لرزه‌ای شرق تهران جلب کرده است؛ جایی که گسل مشا و گسل شمال تهران به هم می‌رسند. کارشناسان معتقدند این رخدادها می‌تواند نشانه انتقال تنش و فعال شدن تدریجی قطعات قفل‌شده گسل مسبب در شرق پایتخت باشد.

منطقه شرق تهران از دیدگاه زمین‌ساختی یکی از پیچیده‌ترین و پرریسک‌ترین پهنه‌های لرزه‌ای کشور به شمار می‌رود؛ زیرا دو گسل اصلی و طویل «مشا» و «شمال تهران» در نزدیکی پردیس به یکدیگر نزدیک می‌شوند. در چنین نواحی، وقوع زمینلرزه‌های کوچک و متوسط می‌تواند بازتابی از تغییرات تنش در قطعات مختلف گسل باشد؛ پدیده‌ای که گاهی به تخلیه تدریجی انرژی و رفتار خزشی منجر می‌شود و در برخی موارد نیز نشانه‌ای از گسیختگی پیشرونده و آماده شدن بخش‌های قفل‌شده برای رخدادهای بزرگ‌تر است.

بررسی توالی لرزه‌های اخیر پردیس از این منظر اهمیت یافته که این رخدادها در مجاورت یک تلاقی فعال زمین‌ساختی ثبت شده‌اند؛ محدوده‌ای که سابقه توان لرزه‌زایی بیش از بزرگای ۷ را در کارنامه خود دارد.

درر تازه ترین فعالیت لرزه ای این منطقه از ساعت ۲۳ و ۴۶ دقیقه شامگاه سه شنبه ۲۲ تا ساعت ۵ و ۲۳ بامداد امروز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت زلزله‌های متعددی در پردیس رخ داد که شامل زلزله های ۴.۶ در عمق ۱۰ کیلومتری، ۲.۶، زلزله در عمق ۸ کیلومتری، ۳.۴ در عمق ۱۰ کیلومتری، ۳.۱ در عمق ۱۰ کیلومتری و ۳.۳ در عمق ۱۰ کیلومتری گزارش شد.

دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: زلزله شامگاه سه شنبه ۲۲ اردیبهشت با بزرگای ۴.۵ در پردیس، پس از زلزله ۲۸ فروردین سال جاری با بزرگای ۴.۱ در منطقه پردیس و بومهن در حدود ۳۵ کیلومتری شرق تهران، دومین زمینلرزه‌ای بود که بخش زیادی از ساکنان نزدیک کانون، حدود۷ میلیون نفر، آن را احساس کردند.

وی افزود: محل تلاقی گسل مشا و گسل شمال تهران در ۱۰ کیلومتری شمال پردیس واقع شده است.

زارع ادامه داد: توالی زلزله‌های کوچک با بزرگای کمتر از ۵ نشانگر تخلیه تدریجی انرژی در منطقه‌ای است که گسل‌های طویل دارد و این لرزه‌ها می‌توانند تنش‌های انباشته‌شده در بخش‌های کوچکی از پهنه‌های ناهمواری روی گسل‌ها (Aspirities) را آزاد کنند.

وی خاطرنشان کرد: اگر این فعالیت‌ها با نرخ ثابتی ادامه یابد، نشان‌ دهنده رفتار «خزشی» گسل است.

این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، در شرق تهران و در نزدیکی محل تلاقی گسل مشا و گسل شمال تهران، وقوع دو رخداد با فاصله زمانی کوتاه در این منطقه هشداردهنده نیز هست و وقوع یک زلزله می‌تواند باعث انتقال تنش به قطعات مجاور شود.

استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، اضافه کرد: اگر زلزله ۲۸ فروردین باعث افزایش تنش در بخش‌های قفل‌شده گسل مشا شده باشد، رخداد ۲۲ اردیبهشت می‌تواند نشانه‌ای از تداوم ناپایداری فزاینده باشد.

وی افزود: الگوی خوشه‌ای در تاریخچه لرزه‌خیزی ایران تجربه شده و زمینرزه‌های متوسط در برخی موارد پیش‌لرزه یک رخداد شدیدتر بوده‌اند؛ همانند زلزله ۱۳۸۲ بم و زلزله ۱۳۹۶ ازگله سرپل‌ذهاب. 

به گفته وی، این دو رخداد می‌تواند نشان‌ دهنده «گسیختگی پیشرونده» باشد.

زارع ادامه داد: منطقه پردیس دقیقا در ۱۰ کیلومتری جنوب روستای کلان قرار دارد؛ جایی که شاخه شرقی گسل شمال تهران به گسل مشا می‌رسد.

وی خاطرنشان کرد: هر دو این گسل‌ها در سابقه لرزه‌خیزی خود توان رخداد زلزله‌هایی با بزرگای بیش از هفت را داشته‌اند و تکرار لرزه‌ها در یک بازه زمانی ۲۵ روزه در نزدیکی یک تلاقی زمین‌ساختی حساس، یعنی محل تلاقی دو گسل شمال تهران و مشا، می‌تواند احتمال «تحریک گسل برای رخداد بزرگ‌تر» را تقویت کند.

این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله تاکید کرد: بنابراین در میان‌مدت و بلندمدت، بازبینی تاب‌آوری لرزه‌ای زیرساخت‌ها در شرق استان تهران و همچنین کاهش تدریجی بار جمعیتی در استان تهران باید مورد توجه قرار گیرد.

وی گفت: عملا هر نوع تداوم شهرسازی و مستقر کردن جمعیت بیشتر، به افزایش در معرض بودن جمعیت و ساختمان‌ها در برابر هر زلزله مهم بعدی منجر می‌شود.

 استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تاکید کرد: افزودن بر تراکم جمعیت در استان تهران به معنای افزایش ریسک زلزله‌های مخرب بعدی است.