اهمیت و جایگاه خارک در اقتصاد ایران!

گلوگاه صادرات نفت ایران صبح دیروز شنبه ۲۳ اسفند مورد حمله آمریکا قرار گرفت. هرچند آمریکا مدعی شد اهداف نظامی را در این جزیره هدف قرار داده و استانداری بوشهر اعلام کرد هیچ‌یک از تأسیسات نفتی جزیره آسیب ندیده است، اما به گفته کارشناسان، این حمله می‌تواند پیامی برای تهدید زیرساخت‌های اقتصادی کشور در جنگ و از جمله نفت باشد؛ چراکه خارگ پایانه صادرات حدود ۹۰ درصد نفت کشور است.

چرا خارگ برای نفت ایران مهم است؟

به گزارش روز نو جزیره خارگ حیاتی‌ترین شریان صادرات نفت ایران است و چیزی حدود ۹۰ درصد نفت کشور در پایانه‌های صادراتی این جزیره بارگیری و ارسال می‌شوند.

جزیره مرجانی خارگ که حدود هشت کیلومتر طول و چهار کیلومتر عرض دارد، سال‌های پس از اکتشاف نفت در ایران به عنوان مناسب‌ترین مکان برای صدور و بارگیری نفت تشخیص داده شد؛ چراکه این جزیره نه‌تنها به مناطق نفت‌خیز نزدیک است، بلکه به‌دلیل موقعیت مناسب دریایی، برای پهلوگیری نفتکش‌های عظیم عمق مناسب دارد؛ بنابراین در سال ۱۳۳۷ پس از عقد قرارداد با کنسرسیوم نفت، پروژه ساخت اسکله‌های بارگیری و مخازن ذخیره‌سازی نفت خام در خارگ آغاز شد. در خارگ بیش از ۴۰ مخزن ذخیره‌سازی نفت خام با ظرفیت بالغ بر ۲۰ میلیون بشکه وجود دارد. نفت خام استخراج‌شده از مناطق نفت‌خیز جنوب کشور از طریق خط لوله‌های زیردریایی وارد مخازن ذخیره‌سازی خارگ می‌شود. در خارگ علاوه بر ذخیره‌سازی نفت خام، عملیات سنجش، اندازه‌گیری و تفکیک انواع نفت خام برای صادرات هم انجام می‌شود.

نقش حیاتی جزیره خارگ در اقتصاد و درآمد‌های نفتی ایران سبب شده است نام این جزیره بار‌ها در سناریو‌های حمله به ایران بیاید و در جنگ هشت‌ساله ایران و عراق یکی از اهداف صدام حسین باشد. در دوم مهر سال ۱۳۵۹ جزیره خارگ مورد حمله عراقی‌ها قرار گرفت و در سال ۱۳۶۴ وقتی رژیم بعث عراق نتوانست آسیب جدی به تأسیسات نفتی ایران در این جزیره وارد کند، به مناطق مسکونی و بافت جمعیتی خارگ حمله کرد. حمله‌ای که بار دیگر در ۱۴ خرداد سال ۱۳۶۷ تکرار شد و هدف آن آسیب جدی به صادرات نفت ایران در زمان جنگ بود.

صادرات نفت ایران که در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ به سه تا چهار میلیون بشکه نفت رسیده بود، با وقوع انقلاب به حدود ۲.۵ میلیون بشکه نفت رسید و در طول جنگ به دو میلیون بشکه کاهش یافت. با این حال عراق هیچ‌گاه نتوانست آسیب جدی به صنعت نفت ایران و جزیره خارگ در سال‌های جنگ وارد و شریان نفت را قطع کند.

حمله به خارگ و تصرف این جزیره پس از آن بار‌ها در سناریو‌های جنگی آمریکا علیه ایران مطرح شده است. پس از اشغال سفارت آمریکا در ایران بار‌ها موضوع حمله آمریکا به جزیره خارگ و قطع شریان اقتصادی ایران در این جزیره مطرح شده است. سناریویی که بعد‌ها با تحریم صادرات نفت ایران دنبال شده است و البته مدلی که از آن با عنوان نفت در برابر غذا یاد می‌شود و آمریکا پیش از این، سناریوی نفت در برابر غذا را در عراق اجرا کرد. به این ترتیب میزان صادرات نفت عراق را به حدی رساند که فقط کفاف تأمین غذا و داروی مردم عراق را بدهد.

 در دولت اول دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا بار‌ها به صادرات در حد صفر نفت ایران اشاره کرد و البته در مقاطعی میزان صادرات نفت کشور در شدیدترین تحریم‌ها به ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه در روز رسید. با این حال روال گفته‌شده ادامه نیافت و صادرات نفت کشور در دوران تحریم به حدود یک تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسید؛ عددی که البته کمتر از میزان صادرات نفت ایران در زمان جنگ هشت‌ساله ایران و عراق است.

با این حال فشار‌ها بر صادرات نفت ایران در همین نقطه متوقف نمانده است و با وجود اینکه آمریکا با تجهیزات نظامی در آب‌های خلیج فارس حضور دارد، از حمله به جزیره خارگ صرف نظر نکرده است.

تهدید جنگ علیه زیرساخت‌های اقتصادی

در همین زمینه بار‌ها خبرنگاران رسانه‌های آمریکایی از دونالد ترامپ درباره حمله و تصرف جزیره خارگ پرسیده‌اند و او با وجود آنکه اعلام کرده بود این موضوع برای آمریکا در اولویت نیست، اما سرانجام به جزیره خارگ حمله کرد. هرچند رئیس‌جمهوری آمریکا اعلام کرده است اهداف نظامی را در این جزیره هدف گرفته و اهداف اقتصادی مدنظر او نبوده است، اما مدعی شده است چنان‌که اختلال تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز برطرف نشود، حمله به تأسیسات نفتی دور از انتظار نیست.

در همین زمینه تسنیم به نقل از احسان جهانیان، معاون سیاسی استاندار بوشهر، گزارش داده است با وجود حملات صبح روز گذشته به جزیره خارگ، صادرات نفت از این جزیره ادامه دارد. این مقام مسئول توضیح داده است: «در حملات بامداد روز شنبه ۲۳ اسفند بخشی از تأسیسات نظامی و فرودگاه خارگ آسیب دید، اما هیچ‌گونه خسارت جانی گزارش نشده است و روند صادرات نفت از پایانه نفتی خارگ به‌طور کامل در جریان است و فعالیت شرکت‌های مستقر در این جزیره بدون وقفه ادامه دارد. همچنین با وجود این حمله، وضعیت عمومی جزیره آرام و زندگی و فعالیت‌های روزمره مردم خارگ در نظم و امنیت کامل برقرار است».

معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار بوشهر تأکید کرده است: «طبق گزارش‌های دریافتی، این حمله هیچ آسیب جانی به نیرو‌های نظامی، کارکنان شرکت‌های نفتی و ساکنان جزیره وارد نکرده است و همه بخش‌ها در حال انجام مأموریت‌ها و فعالیت‌های روزمره خود هستند».

این اظهارات دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، درباره انگیزه حمله به جزیره خارگ در شرایطی مطرح می‌شود که با وقوع جنگ در منطقه، اختلال تردد نفتکش‌ها از آبراهه هرمز بهای نفت را از ۱۰۰ دلار به‌ازای هر بشکه نفت، فراتر برده است و همین موضوع نگرانی‌های اروپا و کشور‌های شرق دور را برای تأمین انرژی به دنبال داشته است. نزدیک به ۲۰ درصد نفت و گاز جهان از آبراهه هرمز حمل می‌شود و تا پیش از وقوع جنگ در منطقه، بهای نفت به دنبال کاهش تقاضا و افزایش عرضه از میانگین قیمت خود در سال‌های اخیر یعنی ۷۰ تا ۸۰ دلار فاصله گرفته و به میانه کانال ۶۰ دلار سقوط کرد.

 با این حال اختلال در تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز سبب شده است بهای نفت در حال حاضر بین کانال ۹۰ تا ۱۰۰ دلار رفت و برگشت کند و در مقاطعی بهای نفت از ۱۰۰ دلار عبور کرده و تا ۱۱۷ دلار برسد. تشدید نگرانی‌ها در بازار نفت سبب شد کشور‌های عضو گروه هفت از آزادسازی ذخایر خود در بازار نفت بگویند و آمریکا نیز چاره‌ای مشابه بیندیشد. همچنین معافیت تحریمی برای صادرات نفت روسیه اعمال شود تا بازار نفت به آرامش برسد. در این میان، اما دونالد ترامپ که تلویحی اشاره کرده بود برایش بازار نفت اروپا اهمیتی ندارد و اروپایی‌ها خود به فکر رفع اختلال در تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز باشند، این‌بار به جزیره خارگ حمله کرد.

مرتضی بهروزی‌فرد، عضو مؤسسه مطالعات انرژی و تحلیلگر نفت، درباره انگیزه آمریکا از حمله به جزیره خارگ به «شرق» می‌گوید: «آمریکا با حمله به خارگ نمی‌تواند به طور کامل شریان صادرات نفت ایران را قطع کند و ایران قادر است از خط لوله گوره به جاسک، صادرات نفت خود را انجام دهد. هرچند میزان صادرات از این خط لوله بسیار اندک است، اما تمام حیات نفتی ایران به خارگ وابسته نیست». خط لوله انتقال نفت گوره به جاسک مسیری هزارکیلومتری است که تنگه هرمز را دور می‌زند و در خشکی از گوره بوشهر به بندر جاسک می‌رسد. ظرفیت انتقال نفت این خط لوله اندک و بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار بشکه نفت در روز است که این عدد با میزان صادرات روزانه نفت ایران فاصله قابل توجهی دارد، اما در عین حال راهی برای تنوع‌بخشی به صادرات نفت ایران و رفع وابستگی کامل به جزیره خارگ بوده است».

بهروزی‌فرد، کارشناس انرژی، همچنین توضیح می‌دهد حمله به جزیره خارگ هرچند با ادعای هدف‌گرفتن اهداف نظامی انجام شده، تهدیدی از سوی آمریکا برای حمله به تأسیسات نفتی است و پیام آن ابراز خشم از اختلال نفتکش‌ها در آبراهه هرمز است و اگر این حمله یا تصرف اجرایی شود، ایران اعلام کرده است در پاسخ، تأسیسات نفتی منطقه و کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس را هدف می‌گیرد که البته این موضوع می‌تواند واکنش شدید از سوی کشور‌های همسایه را به دنبال داشته باشد.

کارشناسان معتقدند مسیر کم‌هزینه‌تر برای منطقه، خاتمه جنگ و بازگشت کشور‌ها به دیپلماسی است.