پیامرسانهای داخلی برای زمانهای جنگ کافی است؟
روزنو :از ۹ اسفند و همزمان با آغاز درگیریهای نظامی میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، اینترنت در ایران برای بار سوم در سال ۱۴۰۴ بهطور گسترده قطع و محدود شده است. حالا هفت روز بعد از قطع اینترنت، میلیونها کاربر ایرانی ناچار شدند برای ارتباط با جهان بیرون و گرفتن خبر از عزیزانشان زیر بمبارانهای ممتد، به پیامرسانهای داخلی پناه ببرند؛ پیامرسانهایی که خود نیز دچار اختلال و کندی شدهاند.
از ۹ اسفند و همزمان با آغاز درگیریهای نظامی میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، اینترنت در ایران برای بار سوم در سال ۱۴۰۴ بهطور گسترده قطع و محدود شده است. حالا هفت روز بعد از قطع اینترنت، میلیونها کاربر ایرانی ناچار شدند برای ارتباط با جهان بیرون و گرفتن خبر از عزیزانشان زیر بمبارانهای ممتد، به پیامرسانهای داخلی پناه ببرند؛ پیامرسانهایی که خود نیز دچار اختلال و کندی شدهاند.
به گزارش روز نو در این میان، تلاش برای اتصال دوباره به اینترنت جهانی روزبهروز دشوارتر شد و همزمان بازاری سیاه برای فروش ویپیان شکل گرفت؛ بازاری که در آن برخی فروشندگان دسترسی به اینترنت آزاد را با قیمتهای میلیونی عرضه میکنند و حتی قیمت این دسترسیها از یک روز تا روز بعد تغییر میکند. در چنین شرایطی کاربران ایرانی میان بیخبری از عزیزان خود، دریافت اخبار یکطرفه در پیامرسانهای داخلی و پرداخت مبالغ هنگفت برای ویپیانهایی که دوام و امنیت آنها نیز مشخص نیست، گرفتار شدهاند.
آزمون واقعی اینترنت ملی در شرایط بحران
قطعی یا اختلال شدید اینترنت در ایران در روزهای پس از ۹ اسفند، صرفا یک محدودیت ارتباطی نبود؛ این وضعیت عملا به یک «آزمون فشار» بزرگ برای زیرساختی تبدیل شد که سالهاست با عنوان شبکه ملی اطلاعات از آن یاد میشود؛ پروژهای که هدف اعلامی آن حفظ پایداری خدمات دیجیتال داخلی حتی در صورت قطع ارتباط با اینترنت جهانی بوده است. نرسیدن شبکه ملی اطلاعات به اهداف تعیین شدهاش، آنهم در شرایطی که سالانه بودجه میلیاردی برایش در نظر گرفته میشود، بعد از شروع اعتراضات ۱۸ دی بیش از بیش نمایان شد. همچنین تجربه عملی این روزها نشان داد که این شبکه هنوز فاصله زیادی با تحقق چنین هدفی دارد.
درحالیکه پیش از این مقامها بارها از رسیدن پیشرفت شبکه ملی به بالای ۶۰ درصد و حتی ۸۰ درصد و آمادگی آن برای تحمل قطع ارتباط بینالملل سخن گفته بودند، واقعیات میدانی در طول خاموشی ۱۸ دیماه تا نزدیک به ۲۰ روز بعد و همچنین قطعی اینترنت در ۹ اسفند تاکنون نشان داد این ادعاها تا حد زیادی به دور از واقعیت بودهاند و بسیاری از سرویسهای داخلی مانند پیامرسانهای بومی، ابزارهای بانکی و خدمات ضروری تا مدتی طولانی از دسترس خارج شدند یا عملکرد بسیار ضعیفی داشتند.
این ناکامیها در دسترسی به سرویسهای بومی، هم بحران قطع اینترنت را عمیقتر کرد و هم پرسشی تازه مطرح کرد: چگونه طرحی که بودجههای کلان برایش تصویب شده و طبق مصوبههای مجلس و مرکز ملی فضای مجازی باید تا ۱۴۰۰ تکمیل میشد، در عملیاتیترین لحظه زندگی دیجیتال مردم قادر به پاسخگویی نبود؟ به باور کارشناسان، در کشوری که هر روز قطع اینترنت میلیاردها دلار خسارت اقتصادی به بار میآورد، شکست شبکه ملی اطلاعات نهفقط ضعف فنی بلکه شکست یک وعده توسعه و امنیت دیجیتال بود.
درواقع این اتفاق پیش از این نیز در دورههای قطع اینترنت در ایران دیده شده بود، اما بحران اخیر نشان داد که حتی پس از سالها سرمایهگذاری و توسعه زیرساخت، بسیاری از سرویسهای بومی هنوز از نظر فنی یا ظرفیت پاسخگویی به کاربران در مقیاس ملی آماده نیستند.
خاموشی موتورهای جستوجوی داخلی در غیاب اینترنت جهانی
یکی از نخستین مشکلاتی که کاربران با آن روبهرو شدند، مانند ۱۸ دیماه به بعد، از کار افتادن موتورهای جستوجوی داخلی بود. با قطع دسترسی به موتورهای جستوجوی جهانی، کاربران ایرانی ناچار شدند به جویشگرهای بومی مانند ذرهبین و گردو مراجعه کنند.
اما گزارشهای متعدد کاربران نشان داد این سرویسها در روزهای نخست قطع اینترنت، یا بهطور کامل از دسترس خارج شدند، یا نتایج بسیار محدودی ارائه میدادند یا اطلاعاتی ارائه میدهند که چندان با خواسته کاربر همخوانی ندارد.
کارشناسان فناوری اطلاعات یکی از دلایل اصلی این مسئله را وابستگی این جویشگرها به موتورهای جستوجوی خارجی میدانند. درواقع بسیاری از این سرویسها بهجای داشتن پایگاه داده مستقل برای فهرستبندی صفحات وب، از مدل «فراجستوجو» استفاده میکنند؛ به این معنا که نتایج جستوجو را از موتورهای جهانی دریافت و سپس پس از اعمال فیلترهای محلی به کاربر نمایش میدهند.
در چنین شرایطی، وقتی ارتباط با اینترنت جهانی قطع میشود، عملا منبع اصلی داده برای این موتورهای جستوجو نیز از بین میرود و آنها کارایی خود را از دست میدهند.
پیامرسانهای داخلی؛ تنها مسیر ارتباطی با محدودیتهای جدی
در نبود پیامرسانهای خارجی، کاربران ایرانی ناچار شدند برای ارتباطات روزمره به پیامرسانهای داخلی روی بیاورند. مهمترین این سرویسها شامل ایتا، روبیکا، بله و سروش بودند.
اما این پلتفرمها نیز با چند مشکل اساسی روبهرو شدند:
۱. اختلالهای فنی گسترده
در ساعات اولیه قطع اینترنت، برخی از این پیامرسانها خود نیز برای مدتی از دسترس خارج شدند. کاربران از مشکلاتی مانند کندی شدید، عدم ارسال پیام یا ناتوانی در بارگذاری فایلها خبر میدادند.
۲. محدودشدن تعامل کاربران
در روزهای نخست، برخی کاربران گزارش دادند که امکان ایجاد گروه یا ارسال فایل در برخی پیامرسانها محدود شده است. در عوض، کانالهای خبری رسمی همچنان فعال بودند و حجم بالایی از محتوا منتشر میکردند.
۳. ارتباط تقریبا غیرممکن با خارج از کشور
یکی از مهمترین مشکلات کاربران، ناتوانی در برقراری ارتباط با خانواده و دوستان خارج از ایران بود. بسیاری از این پیامرسانها برای ثبتنام یا ارسال پیام به شمارههای خارجی محدودیت داشتند و امکان ارسال فایلهای تصویری و ویدئویی نیز در برخی موارد مسدود شده بود.
این مسئله در شرایطی رخ داد که هزاران خانواده ایرانی برای اطلاع از وضعیت عزیزان خود در خارج از کشور تلاش میکردند.
روایتهای یکطرفه در فضای بسته اطلاعاتی
یکی از ویژگیهای فضای رسانهای در این پیامرسانها، غالببودن کانالهای خبری وابسته به حاکمیت بود. در برخی پلتفرمها، حجم انتشار اخبار از سوی کانالهای خاص به حدی بالاست که عملا فضای اطلاعرسانی را در اختیار میگرفت. این کانالهای خبری عموما خبرهایی با کاربران به اشتراک میگذارند که با واقعیت تفاوت زیادی دارد. حتی کانالهای خبری هم که سعی دارند مستقل عمل کنند، خبرهایی را به اشتراک میگذارند که حاوی اطلاعات دقیق و درستی نیست.
به گفته برخی کارشناسان رسانه، این وضعیت باعث شکلگیری فضایی شد که در آن جریان اطلاعات عمدتا یکطرفه است و کاربران امکان دسترسی به منابع خبری متنوع یا مستقل را ندارند.
در نتیجه بسیاری از کاربران برای دسترسی به منابع خبری خارجی یا مستقل تلاش میکنند از ابزارهای عبور از فیلترینگ استفاده کنند؛ ابزارهایی که حالا رقمهایشان سر به فلک میکشد.
بازار سیاه ویپیان؛ اینترنت آزاد با قیمت میلیونی
همزمان با محدودشدن اینترنت، بازار فروش ویپیان بهشدت رونق گرفت. گزارشها نشان میدهد در روزهای اخیر برخی فروشندگان، دسترسی به ویپیانهای «پایدار» را با قیمتهای بسیار بالا عرضه میکنند. یکی از کاربران درباره تجربه خرید «ویپیان» در این روزها که اینترنت بهشدت محدود است، به «شرق» میگوید: «ابتدا یک سرویس ویپیان با حجم یک گیگ را ۴۰۰ هزار تومان خریدم و فردا که میخواستم این سرویس را تمدید کنم، همان حجم قیمتش به یک میلیون تومان رسیده بود». به گفته او، قیمتی که این «ویپیان»فروش به او داده بود، ارزانتر بوده؛ چراکه فرد دیگری هر دو گیگ ویپیان را سه میلیون تومان میفروخته است.
به گفته کاربران، قیمت این سرویسها به چند میلیون تومان برای یک دوره کوتاه رسیده است. نکته درخور توجه این است که قیمتها در این بازار کاملا بیثبات بوده و حتی ممکن است از یک روز تا روز بعد تغییر کند. بسیاری از کاربران نیز نمیدانند که این سرویسها تا چه مدت کار خواهند کرد یا آیا امنیت اطلاعات آنها در این سرویسها حفظ میشود یا نه.
این بازار غیررسمی عملا به یکی از سودآورترین فعالیتهای زیرزمینی در زمان قطع اینترنت تبدیل شده است.
ضربه سنگین به اقتصاد دیجیتال
قطع اینترنت در این دوره تنها یک بحران ارتباطی نیست؛ ضربهای جدی به اقتصاد دیجیتال ایران است که در یک سال سه بار با قطع اینترنت روبهرو شده است.
طبق اظهارات صریح ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در جلسه مشترک با معاون علمی ریاستجمهوری که به دنبال قطع اینترنت در دیماه برگزار شده بود، قطع مکرر و گسترده اینترنت روزانه رقمی معادل پنج هزار میلیارد تومان (پنج همت) به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد کرده است. از این میزان، نزدیک به ۵۰۰ میلیارد تومان در روز مستقیما بدنه و هسته اصلی اقتصاد دیجیتال (شامل استارتاپها، پلتفرمهای خدماترسان و تجارت الکترونیک) را متضرر کرده است.
گزارشهای تکمیلی و برآوردهای کارشناسی احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، عمق این بحران را بیشتر نمایان میکند. به گفته او، زیان وارده به اقتصاد دیجیتال روزانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان تخمین زده میشود. با تداوم این وضعیت فلجکننده، برآوردها حاکی از آن است که تنها طی ۱۸ تا ۲۰ روز اختلال گسترده در دیماه، مجموع خسارت اقتصادی به رقم غیرقابل تصور ۹۰ هزار میلیارد تومان (۹۰ همت) رسیده است. در تحلیلی دیگر، چیتساز مجموع خسارت و عدمالنفع ثبتشده تنها در بخش «هسته و پلتفرمهای اقتصاد دیجیتال» را در یک بازه ۱۷روزه، حدود ۳۴ هزار میلیارد تومان (۳۴ همت) اعلام کرد.
کسبوکارهایی که فروش آنها وابسته به شبکههای اجتماعی یا تبلیغات آنلاین است، در چنین شرایطی عملا فعالیت خود را از دست میدهند. همچنین صنعت تبلیغات دیجیتال، خدمات لجستیک و پلتفرمهای گردشگری آنلاین نیز ازجمله بخشهایی هستند که بهشدت تحت تأثیر این اختلالها قرار میگیرند.
یکی از مهمترین پیامدهای قطع اینترنت در ایران که حالا انگار به یک روال تبدیل شده، تشدید شکاف اعتماد میان کاربران و پلتفرمهای داخلی است.
دادههای ترافیکی نشان میدهد به محض بازگشت محدود اینترنت جهانی در هفتم بهمنماه بعد از ۲۰ روز قطعی اینترنت، بسیاری از کاربران بلافاصله استفاده از پیامرسانهای داخلی را کاهش میدهند و به سرویسهای خارجی بازمیگردند.
این مسئله نشان میدهد استفاده از این پلتفرمها بیشتر ناشی از اجبار و نبود گزینه جایگزین بوده است، نه ترجیح کاربران.
آینده مبهم اینترنت در ایران
تجربه قطع اینترنت که در سال ۱۴۰۴ بسیار پررنگتر شد، نشان میدهد وابستگی زندگی روزمره مردم به ارتباطات آنلاین تا چه اندازه افزایش یافته است. از ارتباط با خانواده گرفته تا کسبوکار، آموزش و دریافت اخبار، همگی به اینترنت وابسته هستند.
در چنین شرایطی، هر بار قطع اینترنت نهتنها اقتصاد دیجیتال را تحت فشار قرار میدهد، بلکه شکاف اطلاعاتی و اجتماعی عمیقی نیز ایجاد میکند.
در نهایت، سه بار قطع اینترنت در یک سال یک پرسش اساسی را دوباره مطرح کرده است: آیا زیرساختهای داخلی واقعا توانایی جایگزینی اینترنت جهانی را دارند یا کاربران ایرانی همچنان در هر بحران ارتباطی ناچار خواهند بود میان پیامرسانهای محدود داخلی و بازار پرریسک ویپیانها یکی را انتخاب کنند؟
