سیاستی که به دست مازوت افتاد!
روزنو :مدیرعامل سابق پالایشگاه اصفهان: اگر میزان مازوت تحویلشده به نیروگاهها در صورتهای مالی درج شود، دادستانی میتواند نیروگاهها را پلمب کند
«اطلاعات مربوط به تحویل مازوت به نیروگاهها محرمانه است». این جملهای است که از سوی کارشناسان حوزه پالایش و پخش در گفتوگو با «پیام ما» تکرار میشود. صورتهای مالی پالایشگاهها نیز این دادهها را در مورد نفتکوره (مازوت) ارائه نمیدهند.
به گزارش روز نو بر این اساس، این گزارش بر مبنای اطلاعاتی نوشته میشود که از سوی کارشناسان، چه با ذکر نام چه بهصورت منابع آگاه، بیان شده است. تقریباً هر روز در تهران و کلانشهرها با آلودگی جدی هوا روبهرو هستیم و این موضوع در شهرهای کوچک نیز که پیشتر شاهد آلایندگیهای قابلتوجهی نبودند، دیده میشود. اما علت آلودگی هوا فراتر از اطلاعاتی است که بهصورت فریبنده از سوی مقامات بیان میشود.
مازوت کمسولفور، یکی از این اطلاعات گمراهکنندهای است که حدود یک ماه قبل از زبان رئیس مرکز ملی هوا و تغییراقلیم سازمان حفاظت محیطزیست بیان شد. «احمد طاهری» در گفتوگو با ایسنا درباره وضعیت مازوتسوزی در نیروگاههای کشور گفته بود: «سال جاری نزدیک به ۳۰۰ میلیون لیتر مازوت کمسولفور ارائه و توزیع شده، البته نیاز کشور در این بازه زمانی بیش از این میزان است.» شهرریورماه نیز «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیطزیست از پیگیری برای توزیع مازوت کمسولفور در فصل سرد سخن گفته بود.
نکته آن است که بهگفته رئیس مرکز ملی هوا و تغییراقلیم، وزارت نفت مجوزی را درباره مازوت از دولت گرفته و براساس آن تا ابتدای ۱۴۰۶ به این وزارتخانه برای انجام تکالیف قانونی فرصت داده شده است. بهگفته او، «سال گذشته برای اولینبار مازوت با محتوای کمتر از نیم درصد سولفور یا بهعبارتی معادل کمسولفور به نیروگاه شازند داده شد. محتوای سولفور مازوت براساس استاندارد ملی ۰.۸ درصد است. مازوت عادی حدود ۳.۵ تا ۵ درصد سولفور دارد. کیفیت مازوت کمسولفور توزیعشده در سال جاری امسال از استاندارد ملی هم بالاتر است و کمتر از نیم درصد سولفور دارد.»
نسخه کمگوگرد مازوت هم یک آلاینده فوقسنگین است
این گفته، اما از سوی «محسن قدیری»، کارشناس پالایش و پخش و مدیرعامل سابق پالایشگاه اصفهان، رد میشود. بهگفته این کارشناس که سابقه طولانی فعالیت در این عرصه دارد، استاندارد مازوت کمسولفور (کمگوگرد) ادعایی از سوی مقامات، برخلاف ادعاهای بیانشده بسیار فراتر است.
بهگفته قدیری «هر یک درصد گوگرد معادل ۱۰ هزار ppm است. بنابراین، مازوت «کمگوگرد» با ۰.۵ تا یک درصد گوگرد معادل ۵ هزار تا ۱۰ هزار ppm است. این یعنی حتی در بهترین حالت، مازوت کمگوگرد ۵۰۰ تا یکهزار برابر آلایندهتر از گازوئیل یورو۵ است. برای مقایسه بهتر باید گفت گازوئیل یورو۵ فقط ۱۰ ppm گوگرد دارد، اما مازوت کمگوگرد ۵ هزار و ۱۰ هزار ppm گوگرد دارد. بنابراین، «مازوت کمسولفور» نیز ذاتاً سوختی بهشدت آلاینده است و هرگز نمیتواند گزینهای استاندارد برای نیروگاهها باشد. علاوهبر اینکه طبق استاندارد IMO ۲۰۲۰، مازوت کمسولفور فقط برای بانکرینگ و کشتیرانی مورد استفاده قرار میگیرد، اما در ایران مسئولان خلط محبث میکنند و با اسم مازوت کمگوگرد اطلاعاتی نادرست به مردم میفروشند؛ درحالیکه براساس استانداردهای جهانی اجازه استفاده در خشکی را ندارند، چه برسد به استفاده آن در شهرها.»
این کارشناس در ادامه با اشاره به سوخت نیروگاهها در ایران میگوید: «۷۰ درصد نیروگاههای ما از خوراک گاز استفاده میکنند، اما وقتی سوخت خانگی تأمین نمیشود، مجبورند به سوخت مایع سوییچ کنند. سوخت مایع هم میتواند گازوئیل باشد و هم مازوت. ما بهاندازه کافی گازوئیل نداریم که همه را پوشش دهیم. بنابراین، مجبوریم از مازوت استفاده کنیم. مازوت نیز ترکیبات سمی مانند فلزات سنگین، خاکستر، ذرات معلق PM۲.۵، گوگرد، آلاینده اکسیدهای گوگرد (SOx) و اکسید نیتروژن (NOx) دارد که برای سلامتی بسیار خطرناک است و موجب سرطان، سکته، مسمومیت ریه و خون و… میشوند.»
گوگرد گازوئیل نیروگاهها دهها تا صدها برابر حد مجاز
بهگفته او، گازوئیل و بنزین دو محصول استراتژیک است و اگر زیاد مصرف شوند، نیاز به واردات خواهیم داشت. به همین دلیل، نیروگاهها ناچارند از مازوت استفاده کنند.
قدیری در ادامه میافزاید: «نیروگاهها، چه از گازوئیل استفاده کنند و چه از مازوت، در هر دو حالت میزان گوگرد در آنها بالاست و باعث آلایندگی بسیار زیادی میشود. گازوئیل مورد استفاده در نیروگاهها نیز با وجود اینکه باید حداکثر تا ۱۰ ppm باشد، تا شش هزار ppm نیز میرسد.»
این کارشناس پالایش و پخش با اشاره به گزارش اخیر سازمان حفاظت محیطزیست میگوید: «گزارش اخیر سازمان حفاظت محیطزیست نشان داد ریشه بخش بزرگی از بحران آلودگی هوا نه در «مصرف زیاد»، بلکه در کیفیت بسیار پایین سوختی است که در نیروگاهها و خودروها مصرف میشود. این گزارش ثابت میکند مسئله فقط مازوتسوزی نیست؛ بلکه گازوئیل و بنزین تولید داخل نیز در بسیاری از نمونهها با استانداردهای جهانی فاصله جدی دارند. براساس گزارشهای رسمی، گوگرد گازوئیل نیروگاهها دهها تا صدها برابر حد مجاز است. گزارش محیطزیست اعداد تکاندهندهای ارائه کرد؛ نیروگاه منتظر قائم ۱۳۵ برابر حد مجاز گوگرد و نیروگاه شهید رجایی ۵۹۲ برابر حد مجاز. این یعنی بهجای گازوئیل استاندارد (۱۰ ppm)، در عمل سوختهایی با هزاران ppm گوگرد مصرف شده است. چنین سطحی از آلایندگی بهمعنای انتشار حجم عظیم SO₂ در جو است؛ گازی که مستقیماً به تشکیل ذرات ثانویه PM۲.۵ منجر میشود، ذراتی که از راه تنفس وارد خون میشوند و خطر سکته، سرطان خون، آسم کودکان و بیماریهای قلبی را چند برابر میکنند.»
مازوتسوزی با مجوز یک نهاد خاص!
مدیرعامل سابق پالایشگاه اصفهان به موضوعی عجیب، اما بهگفته او واقعی اشاره میکند: «زمانی که مدیریت پالایشگاه اصفهان را برعهده داشتم، موظف بودیم روزانه ۱۴ میلیون لیتر مازوت تحویل شرکت پخش بدهیم که در نیروگاهها مورد استفاده قرار گیرد. هماکنون هم بسیاری از نیروگاهها مانند نیروگاه شهیدمنتظری اصفهان، نیروگاه ری و دماوند خط لوله مستقیم از پالایشگاه دارند که به دستور شرکت پخش باید بهصورت مستقیم مازوت یا گازوئیل کمکیفیت را در اختیار نیروگاهها قرار دهند.
اعداد تحویلشده به نیروگاهها هرگز در صورتهای مالی آنها یا پالایشگاههای مبدأ درج نمیشود؛ زیرا در آنصورت براساس قانون، دادستانی میتواند اقدام به پلمب نیروگاهها کند. بنابراین، این اطلاعات بهصورت محرمانه است. اما راهکار دیگری هم در این میان وجود دارد؛ دریافت مجوز از یک نهاد خاص برای سوزاندن مازوت! دولت اعلام میکند اگر مازوت نسوزاند باید اقدام به واردات گازوئیل کنند که در شرایط کمبود ارز چنین امری میسر نیست و به همین دلیل، مجوز نیز صادر میشود. البته این نکته را باید یادآور شد که نیروگاههای خارج از شهرها بهراحتی مازوت میسوزانند، اما نیروگاههای نزدیک شهر با مجوز اقدام به سوخت مازوت میکنند.»
اقدامی عجیب برای تولید بنزین بیشتر!
این تمام ماجرا نیست. این کارشناس پالایش و پخش به ترکیبات بنزین هم اشاره میکند که سهم قابلتوجهی در آلودگی هوا دارند.
مدیرعامل سابق پالایشگاه اصفهان دراینباره میگوید: «در حال حاضر بنزین یورو۵ در کشور نداریم یا اگر داشته باشیم وقتی وارد شرکت پخش میشود، بهدلیل اختلاط با نفتا تبدیل به بنزینهای معمولی با اکتان ۸۷ (بنزین یورو۴) میشود. در حال حاضر، چون با کمبود بنزین در کشور روبهرو هستیم، بیش از ۷۰ درصد بنزین، معمولی است. در این رابطه باید به سه مسئله مهم توجه کرد؛ میزان سولفور در آن رعایت نشده، عدد اکتان ۸۷ است (اکتان باید ۹۱ باشد)، مقدار بنزن تا ۳ درصد حجمی یا بیشتر رسیده است؛ یعنی ۳ برابر از حد مجاز اروپا و آمریکا (حداکثر یک درصد) یا بیشتر.»
قدیری در توضیح اتفاقی که در پالایشگاهها برای تولید بنزین بیشتر رخ میدهد، تصریح میکند: «اخیراً در پالایشگاهها، بنزین اکتان ۹۱ را با نفتا و MTBE (افزاینده اکتان در بنزین) ترکیب و بنزین اکتان ۸۷ تولید میکنند. این نوع بنزین، احتراق نامنظم دارد و موجب صدای ضربه در موتور و آسیب به سوپاپها و کاتالیست داخل اگزوز میشود. درواقع، سوخت کامل نمیسوزد و مصرف بنزین افزایش پیدا میکند. این درحالیاست که وقتی عدد اکتان افزایش یابد، تا ۱۵درصد مصرف سوخت کاهش مییابد. با کاهش عدد اکتان بنزین، هیدروکربورهای نسوخته وارد محیطزیست میشود و مونوکسیدکربن ذرات معلق ثانویه آزاد و موجب آلودگی بیشتر هوا میشود. نکته جالب آنجاست که قبلاً شرکت پخش، رأساً اقدام به اختلاط این مواد میکرد، اما در حال حاضر پالایشگاهها را مجبور کردهاند خودشان بنزین را در استخر بنزین تلفیق کنند.»
عدد اکتان بنزین در افغانستان ۹۱، در یمن ۹۲ و در ایران ۸۷
او با اشاره به کشورهای اطراف ایران میگوید: «طالبان در افغانستان، بنزین با اکتان ۸۷ را نمیپذیرند و باید حتماً استاندارد اکتان ۹۱ (بنزین یورو۵) رعایت شده باشد تا واردات بنزین به این کشور مورد پذیرش باشد. حتی یمن جنگزده هم عدد اکتان ۹۲ را میپذیرد، اما در ایران بنزین با اکتان ۸۷ بهراحتی موارد استفاده قرار میگیرد و بیش از ۷۰ درصد بنزین موجود در کشور بنزین معمولی با عدد اکتان ۸۷ است.»
قدیری در پایان یادآور میشود: «در ظاهر، همیشه از «رشد تولید» سخن گفته میشود؛ اما گزارش علمی محیطزیست نشان داد این افزایش اغلب با افت کیفیت همراه بوده است. یعنی هر بار تولید بالا میرود، کیفیت گوگرد و بنزن پایین میآید، سوخت حاصل آلایندگی شدید ایجاد میکند و نتیجه آن روی آسمان ایران و ریه مردم دیده میشود. باوجوداین، امسال شش میلیارد دلار بنزین و گازوئیل به کشور وارد کردیم که نشان میدهد تولید بیکیفیت داخلی نیز توان پوشش تقاضا را نمیدهد.»
پشتپرده محرمانه بودن سوخت در نیروگاهها
یکی دیگر از کارشناسان در حوزه پالایشی نیز در گفتوگو با «پیام ما» امنیتی کردن مسئله سوییچ سوخت نیروگاهها را تأیید میکند و میگوید: «در بسیار از مواقع مسئله سوییچ سوخت نیروگاهها را امنیتی میکنند. بهاینترتیب که وقتی نیروگاهها با کمبود گاز برای سوخت مواجه میشوند، اعلام میشود به گازوئیل سوییچ کنند، اما گردن نگیرند، تا بعداً این مسئله با محیطزیست رفع و رجوع شود! بنابراین، این نهادهای نظارتی هستند که باید به این مسئله ورود کنند.»
میپرسم این گفته شما بهمعنای لابی وزارت نفت با سازمان محیطزیست است؟ این کارشناس که نخواست نامش فاش شود، در پاسخ به نکته جالبی اشاره میکند: «ما یکسری آنالایزورهای آنلاین داریم که همگی به گاز وصلاند و درنتیجه همیشه تأیید محیطزیست را دریافت میکنند. از طرفی، یکسری آنالایزورهای آفلاین داریم که باید در دو ساعت بهصورت شیفتی نمونه بگیریم و گاهی روزانه یا در برخی موارد هر سه روز یکبار، کارشناسان محیطزیست برای تست آنها مراجعه میکنند. دیزلژنراتورها تست آفلاین میشوند که اغلب هم آلایندگی را نشان نمیدهد؛ زیرا یکسری اقداماتی انجام میدهیم که تست را از نظر آلایندگی منفی نشان میدهد. بنابراین، نمیتوان گفت محیطزیست لابی میکند، اما میتوان گفت غیرمستند میدانند، اما اغماض میکنند. درواقع، بسیاری از مواقع آنچه تحویل کارشناسان محیطزیست میشود، دادهسازی شده است. این مورد البته در مورد گازوئیل جواب میدهد و در مورد مازوت امکانپذیر نیست و سازمان محیطزیست توانسته به دادههایی دست یابد و در ماههای اخیر نیروگاههایی را که مازوت میسوزانند، معرفی کرده است.»
بنزین پتروشیمی، اقدامی روتین برای افزایش تولید بنزین در کشور
یک منبع آگاه نیز در گفتوگو با «پیام ما» درباره اختلاط بنزین در استخرهای بنزین به نکات تکمیلی دیگری اشاره میکند: «اینطور نیست که از برج تقطیر بنزین استخراج شود، بلکه برش جداگانهای به اسم نفتا دارد. نفتا به دو نوع سبک و سنگین تفکیک میشود. نفتای سنگین در واحد CCR به reformat و نفتای سبک به isomeri تبدیل میشود. درحالیکه هر دو بنزین هستند، اما مشخصات آنها کاملاً با یکدیگر فرق میکند.
این دو نوع بنزین در استخر بنزین با یکدیگر تلفیق میشوند و برای آنکه اکتان آن تنظیم شود، متناسب با آن اکتان و برخی افزودنیهای تخصصی، اضافه میکنند. در پتروشیمی نوری و بوعلی که این دو را در اختیار دارند، یکسری ترکیبات هیدروکربوری وجود دارد که نزدیک به برشهای بنزین است، اما درحقیقت نفتاست که در استخر بنزین مخلوط میشود. طبیعتاً کیفیت بنزین را کاهش میدهد، اما این یک روند روتین شرکت پخش به شمار میرود و اینگونه نیست که مقطعی باشد.»
این منبع آگاه در صنعت پتروشیمی در ادامه با اشاره به اینکه بهدلیل افزایش تولید و ارجحیت کمیت به کیفیت، گاهی استاندارد در بنزین رعایت نمیشود، میگوید: «در پتروشیمیها محصولات جانبی هم داریم که ترکیب آنها نزدیک به بنزین است و بهدلیل آنکه روی آنها ارتقای کیفی انجام نشده، کیفیت پایینی دارند و یورو۵ نیستند. در کشور ۵۹۰ هزار لیتر ظرفیت تولید MTB (اکتانبوستر) داریم که بین استخرهای بنزین تقسیم میشود. میتوان بیش از این مقدار نیز به آن اکتانبوستر افزود، اما، چون تولید داخل فقط به همین میزان است و واردات آن نیز بهصرفه نیست، به همین مقدار استفاده میشود. با اینهمه، تمام تلاش شرکت پالایش و پخش آن است که اگر خوراک پتروشیمی استفاده میکنند، بتوانند یکسری بهبوددهندههای عدد اکتان به استخر بنزین اضافه کنند که این عدم کیفیت بنزین پتروشیمی را جبران کند. مسئلهای که وجود دارد، این است که کیفیت بنزین تأمین شود یا کمیت آن. در ایران کمیت دارای اولویت دولت و شرکت پخش است.»
رکورد عجیب مصرف بنزین در جنگ دوازدهروزه
یک منبع آگاه دیگر که در صنعت پالایشگاهی فعالیت دارد و نخواست نامش فاش شود، در گفتوگو با «پیام ما» میگوید: «متأسفانه ناترازی بنزین و تشدید تحریمها عرصه را بر متولیان امر تنگ کرده و مصرف بنزین در برخی مقاطع تا ۱۴۰ میلیون لیتر در روز هم افزایش یافته است. بااینحال، متوسط مصرف بنزین در کشور ۱۲۰ میلیون لیتر در روز است که همین میزان نیز رقم قابلتوجهی به شمار میرود. نکته آنکه در روزهای اول جنگ دوازدهروزه، مصرف بنزین در کشور تا ۱۹۰ میلیون لیتر در روز نیز رسید.»
او در ادامه میافزاید: «حالا نه ارزی وجود دارد که صرف واردات شود و نه وارد کردن بنزین راحت است. در این شرایط طبیعتاً کیفیت فدای کمیت میشود و به هر شکل ممکن، حجم تولیدات افزایش مییابد. تصور کنید در این ایام که ناترازی گلوی کشور و متولیان امر را گرفته، برخی پالایشگاهها مجبور باشند واحدهای تولید بنزین خود را ببندند و بالاجبار و برای فائق آمدن بر مشکلات تولید و رفع موانع آن، وارد تعمیرات اساسی (اورهال) شوند. اینهم در چندماهه اخیر انفاق افتاده و کار را سختتر کرده است.»
پالایشگاهها کم آوردند، پتروشیمیها به کمک آمدند
این منبع آگاه با اشاره به کمک پتروشیمیها برای تولید بیشتر بنزین میگوید: «میزان تولید بنزین در پالایشگاههای کشور حدود ۱۰۳ میلیون یا ۱۰۴ میلیون لیتر در روز است که تقاضای بنزین در کشور را پوشش نمیدهد. بنابراین، پتروشیمیها هم در این ایام و مثل دولت احمدینژاد به کمک میآیند تا کمیت بنزین را پوشش دهند. بخشی از کسری بنزین با ترکیب کردن نفتا، رافینت و باقی فرآوردههای پتروشیمیها به دست میآید. استفاده از بنزین پتروشیمیها (بنزین پیرولیز) هم یکی از بیشترین تبعات منفی زیستمحیطی را بهدنبال دارد. اگر بنزن به ۱.۸۸ برسد، قطعاً خلاف مصوبات و استانداردهای خود شرکت نفت است.
مسئله افزایش بنزن احتمالاً به تولید مازادی مربوط است که با استفاده از ترکیب محصولات پتروشیمی با دیگر اکتانافزاها تولید میشود. حاصل این اختلاطها میشود خروج از کیفیت و انحراف از استاندارد که مهمترین این انحرافها بنزن است که یک ماده سرطانزاست و اگر میزان استفاده از آن بیش از یک درصد باشد، بسیار خطرناک است.»
براساس اظهارات کارشناس ارشد پالایش و پخش و دیگر منابع آگاه در گفتوگو با «پیام ما» به نظر میرسد ماجرای آلودگی فزاینده در ایران، رد پایی امنیتی دارد و نمیتوان انتظار داشت بهسهولت و با ورود دستگاههای نظارتی موضوع حلوفصل شود. ناترازی انرژی در کشور، تحریم و کمبود ارز برای واردات بنزین و گازوئیل، نبود خریدار مازوت در بازارهای جهانی بهدلیل استانداردهای سختگیرانه IMO و مستهلک بودن نیروگاهها و پالایشگاهها در کشور از عمده مواردی است که سبب شده مقامات بهجای حل مسئله، صورت مسئله را پیچیده و امنیتی کنند و درنهایت نهتنها مردم، بلکه خود نیز زیر خاکستر دود و آلایندهها مدفون شوند.
