خواستهای ایران و آمریکا از مذاکرات در کانون توجه تحلیلگران
سناریوهای پس از شکست احتمالی مذاکرات احیای برجام
روزنو :: دومین مرحله از دور جدید مذاکرات ایران و طرفین غربی، در حالی از روز پنجشنبه با برگزاری نشست کمیسیون مشترک برجام در وین آغاز شده است که همچنان فضایی از تناقض و ناهمگونی در مسیر پیشبرد مذاکرات وجود دارد.
این در شرایطی است که واشنگتن در بحبوحه این مذاکرات، اقدام به وضع تحریمهای جدید علیه ایران کرده و از سوی دیگر با طرح گمانهزنیهایی از احتمالات پیش رو در صورتِ به نتیجه نرسیدن مذاکرات، سعی دارد تا میدانداری در صحنه پسامذاکرات را نیز از آنِ خود کند. از سوی دیگر، محاسبات مختلف سیاسی و استراتژیک از سوی تهران و واشنگتن، احیای برجام را بسیار دشوارتر از گذشته کرده است و همین مسئله باعث شده است تا برخی صاحبنظران سیاسی با درنظرگرفتن شکست دوباره مذاکرات، بررسی سناریوهای احتمالی پسازآن را مورد ارزیابی قرار دهند. برای نمونه، ولی نصر مشاور سابق اوباما در این زمینه بر این باور است که در صورت شکست مذاکرات، ثبات حداقلی خاورمیانه هم سقوط خواهد کرد و درگیریهای ایران با کشورهای عرب حوزه خلیجفارس بیشتر خواهد شد.
مذاکرات برای جان دادنِ دوباره به برجام همچنان ادامه دارد، بااینوجود طرفین همچنان نیمنگاهی نیز به شکست مذاکرات داشته و خود را برای در پیش گرفتن رویکردهای جدید آماده میکنند. در همین زمینه رابرت مالی نماینده آمریکا در امور ایران در مصاحبه با الجزیره مدعی شد که چارچوب زمانی برای گفتوگوهای وین، نامحدود و ابدی نیست. او گفت: «ما در اینجا با یک ساعت فنی و با یک مسئله زمانمند مواجه هستیم. اگر ایران برنامه هستهایاش را آهسته بکند زمان بیشتری خواهیم داشت. اگر با همین سرعت فعلی ادامه بدهند، زمان رو به اتمام است.» رابرت مالی ادامه داد: «ما نمیتوانیم دست روی دست بگذاریم و برای مواجهه با دنیایی که ایران میخواهد برنامه هستهایاش را پیش ببرد آماده نباشیم. مشخص است که مجبوریم به چنین رویدادی پاسخ بدهیم و این همان کاری است که داریم انجام میدهیم.» از سوی دیگر، ند پرایس، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا نیز تصریح کرد: «در حال حاضر تمرکز ما روی دیپلماسی است. ما کماکان معتقدیم که بازگشت متقابل به پایبندی برجام مثمرثمرترین روش است، اما داریم با نزدیکترین متحدانمان ازجمله اسرائیلیها درباره گزینههایمان رایزنی میکنیم. داریم درباره این رایزنی میکنیم که چگونه میتوان اطمینان حاصل کرد که ایران هرگز نمیتواند به سلاح هستهای دست پیدا کند.» او اضافه کرد: «اگر رژیم ایران شک کند که ما ضعیف هستیم کاملاً شگفتزده خواهند شد.» جن ساکی، سخنگوی کاخ سفید نیز روز پنجشنبه گذشته با اشاره مذاکرات هستهای ایران گفت که جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا دستور داده تا زمینهچینی لازم در صورت شکست تلاشهای دیپلماتیک انجام شود. به گزارش یورونیوز، او در سخنان خود گفت که با توجه به پیشرفت مداومِ برنامه هستهای ایران، رئیسجمهوری از تیم خود خواسته است تا تدابیر لازم را در صورت شکست گفتوگوها اتخاذ کند. سخنگوی کاخ سفید، وضع تحریمهای بیشتر علیه ایران را ازجمله اقداماتی دانست که آمریکا در صورت شکست مذاکرات انجام خواهد داد. از سوی دیگر ناظران سیاسی نیز نسبت به برخی از عواقبِ به نتیجه نرسیدن مذاکرات هستهای، هشدار دادهاند. در این زمینه، ولی نصر، مشاور سابق اوباما با اشاره به اینکه در مذاکرات وین، ایران خواستار تضمینی برای بازنگشتن تحریمها در دورههای بعدی است، اشاره کرد که پاسخ آمریکا این است که هیچ رئیسجمهوری در آمریکا نمیتواند چنین تضمینی بدهد. او میگوید همه طرفها خواستار ادامه مذاکرات هستند و هیچ طرفی خواستار شکست مذاکرات نیست. به گفته او، ایران به رفع تحریمها نیاز دارد اما معتقد است آمریکا دیگر نمیتواند فشار بیشتری به تهران وارد کند. درنتیجه با پیشروی در صنعت هستهای، این ایران است که به دولت بایدن فشار حداکثری وارد میکند. البته ایران به دنبال سلاح هستهای نیست و صرفاً میخواهد دولت بایدن را تحتفشار بگذارد تا تحریمها برداشته شود.
نصر میگوید: «اگر مذاکرات شکست بخورد بین ایران و آمریکا و همسایگان عرب آن درگیری رخ خواهد داد و همین ثبات حداقلی خاورمیانه هم سقوط خواهد کرد. پس اگر آمریکا به دنبال خلاص شدن از خاورمیانه و درگیر نشدن در یک درگیری بزرگتر است باید با ایران توافق کند.» او با اشاره بهاشتباه ترامپ، اسرائیل و کشورهای عربی حوزه خلیجفارس در خروج از برجام، میگوید آنچه در وین در جریان است، آخرین شانس برای جلوگیری از بروز یک فاجعه است.
از سوی دیگر دور از ذهن نخواهد بود که با شکست کامل مذاکرات هستهای، گسترش برنامه هستهای ایران، روندی پرسرعتتری خواهد گرفت و آمریکا نیز در راستای فشار به ایران برای توقف گسترش برنامه هستهای، اقداماتی را انجام خواهند داد. پیشتر، آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه ایالاتمتحده آمریکا گفته بود که ایالاتمتحده در حال مشاهده پرشتاب نزدیک شدن به آن نقطه بحرانی است که بازگشت به برجام هم منجر به اهداف عدم اشاعه سلاحهای هستهای، نشود. به گزارش اقتصاد نیوز، چنانچه تحریمهای بیشتر نتواند ایران را بر سر میز مذاکره بکشاند و گسترش برنامه هستهای کشور را متوقف کند، دولت بایدن تحتفشار خواهد بود تا عملیات خرابکارانه یا حتی حملات نظامی علیه تأسیسات هستهای ایران انجام دهد. بااینحال، هر دو گزینه دارای ریسک بالایی است و تنها قادر است پیشرفتهای هستهای ایران را به تعویق بیندازند، نه اینکه این برنامه را بهطور کامل از بین ببرند. این در حالی است که پس از هر عملیات خرابکارانه یا ترور دانشمندان هستهای ایران، تهران موفق به بازیابی شده و توان هستهای خود را افزایش داده است. علاوه بر این، تأسیسات هستهای ایران بهطور گستردهای پراکنده و بهگونهای در زیرزمین مستحکم شده و توسط سیستمهای دفاع هوایی محافظت میشوند که یک حمله نظامی دقیق را با چالشهای بسیاری روبهرو میکنند. بر اساس این نظریه، استفاده از زور بهاحتمالزیاد نهتنها برنامه هستهای ایران را از بین نمیبرد، بلکه میتواند ایران را برانگیزد تا تصمیم نهاییاش را برای توسعه سلاحهای هستهای -بهعنوان ابزار بازدارندگی در برابر حملات آینده- اتخاذ کند.
از سوی دیگر، واشنگتن پیشتر از برنامهای جدید بهعنوان «پلن. بی» یادکرده بود که در صورت شکست مذاکرات آن را عملیاتی کند. در فهرست اقدامات احتمالی امریکا آمده است: «متقاعد کردن چین به توقف واردات نفت از ایران، تشدید تحریمها و ازجمله تحریمهای فروش نفت به چین، عقد توافق هستهای موقتی، راهاندازی عملیات سری در راستای خرابکاری در برنامه هستهای ایران، حملات مستقل علیه تأسیسات هستهای ایران یا حمایت از اقدامات نظامی اسرائیل علیه زیرساختهای هستهای ایران.» ولادیمر واسیلف در روزنامه روسی رگنیوم دراینباره مینویسد: «نخستین گروه از اقدامات عمدتاً، علیه صادرات نفتی ایران است که در حقیقت همان تداوم سیاست اعمال فشار حداکثری علیه ایران است. تیم دونالد ترامپ تلاش کرد، صادرات نفتی تهران را به صفر برساند؛ اما به دلیل موقعیت چین و نیازش به نفت ایران، این مسئله امکانپذیر نشد. درصورتیکه پکن از خرید نفت ایران چشمپوشی نکند، احتمال دارد، دولت جو بایدن در خصوص اعمال تحریمها علیه شرکت کشتیرانی چین تصمیمهایی اتخاذ کند. ضمن ارزیابی احتمال تبعیت چین از تحریمهای امریکا علیه ایران، باید خاطرنشان کرد که میان ایران و چین توافقنامه جامع سیاسی، راهبردی و اقتصادی منعقدشده که در راستای سرمایهگذاری چین در ایران به ارزش 400 میلیارد دلار طی 25 سال آینده و در ازای عرضه نفت ایران با تخفیف زیاد است.» او ادامه داده است: «اثربخشی عملیات سری برای خرابکاری در برنامه هستهای ایران بسیار پرسشبرانگیز است. اسرائیل درنتیجه حملات سایبری و ترور فیزیکدانان هستهای ایران توانست تا حدودی سرعت برنامه هستهای ایران را کاهش دهد، اما نتوانست بهطور اساسی بر آن تأثیر بگذارد. افزون بر آن مقامات ایرانی در واکنش به ترور محسن فخری زاده قانون اقدامات راهبردی در رفع تحریمها را تصویب کردند که بر اساس آن سازمان انرژی اتمی ایران باید حداقل 120 کیلوگرم اورانیوم غنیشده 20 درصدی تولید کند. مجموعه این اتفاقات سبب شده است تا حتی در درون اسرائیل صحبت از ناکارآمدی خرابکاری در تأسیسات هستهای ایران به میان آید.»
گزینه حمله مستقیم آمریکا علیه تأسیسات هستهای ایران یا حمایت از حملات اسرائیل علیه این اهداف یا اجرای عملیات نظامی مشترک نیز، یکی دیگر از سناریوهای احتمالی پس از شکست مذاکرات هستهای، ارزیابی میشود. این در شرایطی است که موشکهای بالستیک و کروز ایران قادر به طی کردن 2500 کیلومتر هستند و میتوانند کلاهکهایی تا وزن یک هزار کیلوگرم را حمل کنند و از دقت کافی برای واردکردن خسارت عظیم در این شعاع بهتمامی پایگاههای نظامی امریکا در خاورمیانه و همچنین اسرائیل برخوردار هستند. این در حالی است که جنبش حزبالله نیز دارای زرادخانهای در حدود 100هزار موشک کوتاه برد و دوربرد است و در عراق و سوریه گروههای حامی ایران وجود دارند و ازاینرو، تمامی پایگاههای نظامی امریکا در این کشورها موردحمله قرار خواهند گرفت. در همین حال، اسرائیل اذعان کرده است که برنامه هستهای ایران بسیار قویتر و پراکندهتر از برنامه هستهای عراق و سوریه است؛ زیرا زیرساختهای هستهای ایران شامل دهها تأسیسات است که بسیاری از آنها در اعماق زیاد در رشتهکوهها قرار دارند. آنچه مسلم است اینکه پسازاین حمله، هیچچیز نمیتواند تهران را ناگزیر به کنار گذاشتن توسعه سلاحهای هستهایاش کند. برعکس، ایران تمام تلاش خود را برای رسیدن به این هدف به کار خواهد برد. هدفی که آمریکا و اسرائیل بهعنوان مسبب اصلی آن شناخته خواهند شد. بر اساس تحلیل روزنامه روسی رگنیوم، محتملترین سناریو برای توسعه رویدادها در رابطه با احیای برجام، سناریوی «نه صلح و نه جنگ» است و درصورتیکه طرفین بتوانند مطالبات متقابل خود را کاهش دهند، توافق هستهای موقت تحت تأثیر این سناریو قرار خواهد گرفت. از سوی دیگر برخی دیپلماتهای اروپایی گفتهاند که اگر مذاکرات احیای برجام شکست بخورند، بایدن احتمالاً از اعلام شکست مذاکرات دوری خواهد کرد و درعینحال زمینه را برای ایجاد توافقهای محدودتر با ایران در معادله هستهای باز میگذارد. در این راستا، برخی ناظران و تحلیلگران به این نکته اشاره دارند که امکان دارد دولت بایدن به سمت انعقاد توافقی موقت با ایران حرکت کند که در قالب آن، هر طرف، اقداماتِ محدودی را انجام خواهد داد و درعینحال سعی میشود تا وضعیت کنونی در چهارچوب برنامه اتمی ایران به سمت وخامت بیشتر حرکت نکند. در این راستا، اریک برِور میگوید: «مؤلفه اساسی برای هرگونه طرح بی، در رابطه با ایران این است که درها برای مذاکره با این کشور همچنان باز باشند. این عمل، اقدامی هوشمندانه است که در مواجهه با ایران باید آن را در نظر داشته باشیم.» دیپلماتهای غربی و آمریکایی میگویند: «آمریکا همچنین قویاً مایل است تا در چشمِ روسیه و چین نیز، ایران را بهعنوان مقصر اصلی شکست احتمالی مذاکرات معرفی کند. اگر پکن و مسکو به این نتیجه برسند که ایران در روند مذاکرات، انعطافناپذیر است، این مسئله میتواند دست واشنگتن در تشدید فشارها علیه ایران را باز بگذارد.»
