بازگشت به توافق هسته‌ای با امضای بایدن

محسن رفیق: آیا برنده شدن احتمالی جو بایدن در کارزار انتخاباتی ریاست جمهوری آمریکا می‌تواند به بازگشت دوباره ایالات متحده به توافق هسته‌ای با ایران منجر شود؟ این سوال که البته مجموعه‌ای از دشواری،‌ بیم و امیدها را در خود نهفته دارد، این روزها به پرسشی مهم در بین تحلیل‌گران سیاست خارجی ایران تبدیل شده است. خروج یک باره ترامپ از برجام، تشدید و اعمال تحریم‌‌های مضاعف آمریکایی علیه ایران و افزایش تنش‌‌های سیاسی و نظامی بین دو کشور، امیدهای کمرنگ پیشین به پایان دشمنی‌‌ها را به سد محکمی از عداوت تبدیل کرده که شکستن آن در آینده‌ای نزدیک تقریبا محال به نظر می‌رسد، ‌‌مسئله‌ای که البته نتیجه اصلی خود را در اقتصاد ایران و معیشت روزانه مردم آن نشان داده است. اکنون و تنها 3 روز مانده تا پایان انتخابات ریاست جمهوری در آمریکا، فارغ از هرگونه ادعاهای سیاسی و فرافکنی‌‌های جهت‌دار، چشم بسیاری از مردم ایران به نتیجه انتخابات آمریکا دوخته شده است. نگاهی که البته فارغ از نام برنده، به گشایش مرزها، امید بسته است. پاتریک وینتور، سردبیر بخش دیپلماتیک نشریه گاردین، در مقاله زیر به بررسی بازگشت بایدن به توافق هسته‌ای با ایران، در صورت پیروزی احتمالی در انتخابات پیش رو پرداخته است:
«حتی اگر جو بایدن هم در انتخابات آمریکا پیروز شود‌‌، دولت ایران که اکنون با مشکلات بسیار زیادی ‌‌روبه‌روست تنها چند ماه فرصت دارد تا برای یک توافق هسته‌ای احیا شده، با آمریکا مذاکره کند. این در حالی است که انتخابات رئیس جمهور جدید در ایران نیز نزدیک است و چالش مواجهه با تندروهای مخالف تعامل با غرب، برای ‌‌اصلاح‌طلبان وجود دارد، ‌‌مسئله‌ای که خود می‌تواند به عاملی مهم در جهت عدم انجام توافقی احتمالی منجر شود.
این روزنه کوچک توافق در حالی هنوز در دسترس است که به نظر می‌رسد بایدن نظر مثبتی در مورد ارائه یک رویکرد مرحله‌ای برای الحاق مجدد به توافق هسته‌ای با ایران دارد، تا به آنجا که بتوان به پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در این زمینه، تا قبل از انتخابات ریاست جمهوری در ایران رسید. این در حالی است که در حال حاضر، ‌‌اصلاح‌طلبان در ایران به دلیل شکست این توافق و به خطر افتادن منافع اقتصادی کشور، موقعیت پیشین خود را از دست داده‌‌‌اند.
هنگامی که ترامپ از این توافق خارج شد، حداكثر فشار اقتصادی را بر تهران وارد كرد‌‌، صادرات نفت ایران را مسدود كرد و طرفداران تعامل با آمریكا را كه برای دفاع از استراتژی خود تلاش می‌كردند تنها گذاشت. جواد ظریف وزیر امور خارجه در مصاحبه‌ای در این زمینه اذعان کرد که ترامپ، کل اتاق مذاکره را منفجر کرده است.
اگرچه حسن روحانی رئیس جمهور فعلی ایران نیز طرفدار این توافق و برنامه جامع اقدام مشترک بود، اما شرایط به گونه‌ای پیش رفت که اهداف او پس از دو دوره چهار ساله به ثمر ننشست. این در حالی است که در طرف مقابل، طیف وسیعی از محافظه‌کاران و نیروهای مخالف با عملکرد دولت، در حال آماده شدن برای در دست گرفتن قدرت اجرایی بوده و از ایجاد روابط نزدیکتر با چین و نیز در پیش گرفتن یک سیاست اقتصادی قوی و متکی به خود دفاع می‌کنند.
با این وجود در حال حاضر ‌‌اصلاح‌طلبان هنوز در مورد معرفی کاندیدای خود به نتیجه نرسیده‌‌‌اند و گویی حتی تصمیم خاصی در این زمینه ندارند. انتخابات اخیر مجلس برای آنان به مانند کابوسی بود که عملا با کمترین میزان مشارکت ‌‌روبه‌رو شد. از همین رو، شاید بتوان گفت که شانس اقناع طبقه متوسط ناامید برای رای دادن در انتخابات ریاست جمهوری آینده، تا حد زیادی به یافتن نامزد معتبری بستگی دارد که بتواند امید به از سرگیری مذاکرات بین‌المللی و بازگشت به تعامل با دنیا را افزایش دهد.
بایدن تاکنون وعده داده است که اگر ایران واقعا به انجام تعهدات خود در توافق هسته‌ای پایبند شود، ایالات متحده هم به عنوان نقطه شروع مذاکرات بعدی، دوباره به توافق باز خواهد گشت. این در حالی است که حتی اگر بایدن هم به عنوان رئیس جمهور جدید آمریکا انتخاب شود، تا روز 20 ژانویه (اول بهمن ماه) بر صندلی ریاست خود در کاخ سفید تکیه نخواهد زد و این یعنی آن که تنها زمان بسیار کوتاهی برای ‌‌اصلاح‌طلبان باقی خواهد ماند تا ایرانیان را متقاعد کنند که دشواری‌‌های بازگشت به تعاملی جدید، ارزش تلاش مجدد برای از سرگیری مذاکرات را دارد.
برخی از تحلیل‌گران سیاسی بر این باورند که پیروزی بایدن در آمریکا به تنهایی می‌تواند برای تغییر وضعیت در ایران کافی باشد و به انتخابات در ایران، جذابیت خاصی ببخشد. بر این اساس شاید ‌‌‌مهم‌ترین اتفاقی که پس از تحلیف رئیس جمهوری غیر از ترامپ در آمریکا برای ایران رخ دهد، تغییر فضای روانی جامعه و ظهور امید به امکان گفت‌وگوی موفق و مذاکره با ایالات متحده خواهد بود. این در حالی است که برخی دیگر معتقدند که ‌‌اصلاح‌طلبان پایگاه انتخاباتی آینده خود را از دست داده‌‌‌اند. صادق زیباکلام در روزنامه اعتماد با پیش‌بینی حداکثر مشارکت 30 درصدی در انتخابات ریاست جمهوری،‌ در این زمینه گفته است:«مردم به صندوق‌‌های رای، پشت کرده‌‌‌اند.» این در حالی است که به نظر می‌رسد دانشجویان‌‌، تحصیل‌کرده‌‌ها و ساکنان شهرها که از ‌‌‌مهم‌ترین لایه‌‌های اجتماعی در پیروزی چشمگیر روحانی در سال 2013 بوده‌‌‌اند با نوعی سرخوردگی در مواجهه با روند آینده سیاسی ایران ‌‌روبه‌رو شده‌‌‌اند.
بسیاری از ‌‌اصلاح‌طلبان معتقدند که با توجه به شرایط موجود، هیچ گزینه‌ای برای انتخابات بعدی از سوی آنان وجود ندارد، زیرا قدرت واقعی در جای دیگری است و بهتر است محافظه‌کاران، خود به طور واضح هدایت قوه مجریه، مجلس، قوه قضائیه و سایر شریان‌‌های اصلی مدیریتی کشور را در دست گرفته و پس از آن پاسخگوی کامل عواقب سیاست‌‌های مقاومتی خود باشند. در سویی دیگر و با وجود شرایط سیاسی ناخوشایند در ایران‌‌، برخی از تحلیل‌گران غربی می‌گویند بایدن در صورت انتخاب باید همچنان تلاش کند تا توافق هسته‌ای را نجات دهد. این در حالی است که هنوز چارچوب اصلی برجام حفظ شده است و بازرسی مستمر از سایت‌های هسته‌ای ایران توسط ناظر سازمان ملل، به قوت خود باقی است.
الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا بر این باور است که ایالات متحده باید با کمک سه امضاکننده اروپایی در این معامله، یعنی فرانسه آلمان و انگلیس به دنبال توافقی باشند که در آن یک پیروزی سریع به وجود آید و بحث در مورد موضوعات دشوارتر و مورد مناقشه آن، به زمانی بعد از انتخابات ریاست جمهوری ایران، منتقل شود.
نقشه راه او با توافق هسته‌ای موقت تا اواسط فوریه آغاز می‌شود و پارامترهای توافقنامه‌ای را تعیین می‌کند که در آن ایران موافقت می‌کند تا در ازای لغو فعالیت‌‌های هسته‌ای که فراتر از حد توافق است، زمینه را برای لغو تحریم‌‌ها از سوی دولت بایدن فراهم کند. در این روند، تحریم‌‌ها از روی مقامات ایرانی‌‌، کالاهای بشردوستانه و صادرات نفت، برداشته می‌شود و شروع دوباره پیوستن به برجام در دستور کار قرار می‌گیرد.
در ادامه انتظار می‌رود تا ماه ژوئن، هر دو طرف کاملا مطابق با توافق اصلی پیش روند و بیشتر تحریم‌‌های ایالات متحده علیه ایران، لغو شود. این امر البته به آن نیاز خواهد داشت که ایران، ذخایر اورانیوم غنی شده خود را کاهش داده و سلول‌‌های پیشرفته ساخت اورانیوم را از بین ببرد. پس از آن، گفت‌وگوهای گسترده‌تر در مورد توافق هسته‌ای می‌تواند از اواخر سال 2021 آغاز می‌شود. در توافقنامه بعدی که البته توسط سه کشور اروپایی طرف برجام هم پشتیبانی می‌شود؛ نقاط مورد اختلاف، برنامه موشک‌‌های بالستیک و سیاست‌‌های ایران در خاورمیانه از مواردی است که می‌تواند در دستور کار بررسی جامع قرار بگیرد.
اما به طور حتم موانع به نتیجه رسیدن چنین معامله‌ای زیاد است. محمدحسین عادلی‌‌، سفیر پیشین ایران در انگلیس هشدار داده است که بایدن قبل از هر چیز باید اعتماد ایران را به روش مذاکره به طور عملی جلب کند. او اشاره کرده است که اعتماد ایران با کلمات، قابل جلب نیست و باید در عمل و با ضمانت به دست بیاید.
حسن احمدیان‌‌، استاد خاورمیانه در دانشگاه تهران نیز در این زمینه استدلال می‌کند که ایران قبل از بازگشت به انطباق کامل، خواستار جبران خسارت اقتصادی ناشی از تحریم‌‌های واشنگتن و همچنین اصلاح نقایص برجسته در برجام است. او بر این باور است که توافق سال 2015 به شدت در پی آن بوده است تا برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران را مهار کند، اما نتوانسته است آمریکا را به دلیل نقض شرایط آن جریمه کند. از نظر او بازگشت مجدد برجام حتی با تصور حضور مجدد ایالات متحده به این معامله، غیر عملی به نظر می‌رسد چرا که فقدان اعتماد به حدی افزایش یافته است که تغییر چهره دفتر بیضی کاخ سفید، به تنهایی نمی‌تواند واقعیت‌‌های اصلی را تغییر دهد.