تهران در هاله ای از دود و غبار/نفس کشیدن سخت شد
شهر را از بالا كه نگاه ميكنيم، از فاصله چند ده متري كه آدمها هنوز به اندازه نقطه نشدهاند، منظره آدمكهاي تيرهپوشي ديده ميشود با نقطهيي سفيد روي صورتشان، آدمهايي كه تا خرخره پوشيدهاند از ترس سوز زمستاني كه هميشه پيش از موعد سر ميرسد و نقطهيي سفيد روي صورتشان كه دلخوشي اين روزهايشان شده، صورتكي كه ميخواهند با آن زندگي را زيباتر لمس كنند. وسط روز، نزديكيهاي ظهر در خيابان كه راه ميرويم، زماني است كه زنان خانهدار هم از خانه بيرون ميآيند تا هم هوايي خورده باشند و هم اندك خريدي كرده باشند، كسي نميتواند در خانه بنشيند و منتظر اجازه مسوولان باشد تا براي خريد يك پاكت شير و چند كيلو ميوه و خريدهاي روزمره اجتنابناپذير، بنا به سخنان مسوولان وزارت بهداشت پايش را از خانه بيرون نگذارد. همه حاضرند ماسكهاي نازك سفيدي را بر دهان و بيني خود بگذارند تا فكر كنند هواي تميزتري را تنفس ميكنند. با وجود اينكه وزارت بهداشت اعلام كرده هيچ نوع ماسكي نميتواند مانع ورود ذرات آلوده هوا به ريه شود، اما مردم همچنان مصرانه از اين ماسكها استفاده ميكنند؛ ماسكهاي ارزان دويست توماني. شايد هم استقرار اتوبوس آمبولانسهاي اورژانس تهران در ميادين شهر آنها را براي ورود به داروخانه و خريد چند ماسك كه چند وقتي است وارد سبد خريد خانواده شده، ترغيب ميكند. فصل سرما كه ميشود، بازار شركتهاي توليدكننده ماسك هم داغ ميشود و داروخانهها هم خوب ميفروشند، ماسكهايي كه خود داروخانهدارها هم به بيكيفيتي آنها آگاهند. دكتر داروسازي كه در داروخانه بالاي پل سيدخندان مشغول نسخه پيچاندن است از انواع ماسكهايي كه طرفدار دارد، ميگويد. او به «اعتماد» گفت: «ما دو نوع ماسك بيشتر نداريم، ماسكهاي نواري كاغذي كه معمولترند و ارزانتر و ماسكهاي فيلتردار كه گرانترند و شايد تاثير بيشتري دارند. فيلتردارها سه هزار تومان است كه براي فيلتر كردن گازهاي سمي تاثير بيشتري دارد.»داروخانهدار سيدخندان در حال فروش ماسك به خانم جواني كه همراه با فرزند پنج سالهاش براي خريد روزانه ماسك آمده، ميگويد: «مشترياني كه براي خريد ماسكهاي آلودگي هوا به ما مراجعه ميكنند، فقط مشكل تنفسي ندارند، سوزش چشم و سردرد هم دارند.» او در پاسخ به مشتري خانم كه از سوزش چشم هم گلايه دارد، ميگويد: «تنها راهحل شستن چشمها با آب است و گاهي هم آب و صابون، البته اگر آبها سالم باشند.»اما ميزان آمار ارائه شده از مراجعه بيماران قلبي- تنفسي در روزهاي آلودگي هوا هميشه افزايش داشته، چه بيماراني كه با مشاهده علايم اوليه با پاي خود راهي بيمارستان شدهاند و چه آنهايي كه طاقت نياوردند و پاي اورژانس به ميان آمد. محمدتقي طالبيان، رييس اورژانس كشور از آمار چند روز اول آلودگي هواي تهران خبر داد و به «اعتماد» گفت: «در گزارشي كه در ماموريت روزهاي اول آلودگي كه به اوج خود رسيده بود و شهر نيمهتعطيل شد، ماموران ما خبر از افزايش 5 تا 10 درصدي بيماران قلبي عروقي دادند، اما درباره آلودگيهاي اين چند روزه هنوز گزارش كاملي در دست نيست، گزارشها به زودي آماده اعلام خواهد شد.» اما مرگ با علت آلودگي هوا، طبق بررسيهاي سازمانهاي جهاني سالانه حدود 800 هزار مرگ اعلام شده، شهرهاي بزرگ قطعا در اين ميان سهم بيشتري دارند، مطالعات در تعدادي از شهرهاي بزرگ مانند لندن نشان داد كه از هر 50 سكته قلبي يك مورد با تنها ريزگردهاي 10 ميكروني و 5/2 ميكروني مقصران مرگ و مير مردم نيستند، سوخت آلوده و ذرات معلقي كه حاصل از سوخت خودروهاست هم مزيد بر علت است، سموم و گازهاي سمي موجود در هوا كه باز هم ناشي از سوخت ناقص يا خودروهاي نصفه و نيمه موجود در بازارند و همچنين صنايع آلايندهيي كه در شهرهاي يا در شعاعهاي نزديك آنها برپا شدهاند از ديگر مقصران محسوب ميشوند. دكتر مهراد فخرالديني متخصص قلب و عروق است، او با بررسي تاثير اين فاكتورها معتقد است: «ريزگردهاي اولترا فاين يا همان 5/2 ميكروني ميتوانند از طريق سيستم تنفسي وارد گردش خون شوند و اثر مستقيمي بر اين سيستم داشته باشند. ولي فرمهاي ديگر با تاثيري كه روي ريه ميگذارند، باعث ميشوند كه يكسري مواد حد واسط (Mediator) ترشح شوند و آنها وارد گردش خون شده و از اين طريق اثرات مخرب خود را ميگذارند. تمام ريزگردها ميتوانند از طرفي با افزايش ضربان قلب، افزايش فشارخون و كاهش تغييرات ضربان قلب طبيعي زمينه را براي تنگي عروق كرونر، سكتههاي قلبي و آريتميهاي قلبي مساعد ميكنند.»
دود، سرخرگ را نازك ميكند
در زمانهايي كه آلودگي هوا در مرز تهديد است مثل روزهايي كه در آن هستيم و شاخص آلودگي بالاي 100 را نشان ميدهد، احتمال سكته قلبي و اختلالات ريتم قلب و مرگ ناگهاني افزايش پيدا ميكند. بيماران نارسايي قلب دچار حملات بيشتر تنگي نفس و افراد بيشتري دچار اختلالات ريتم قلبي ميشوند. غليظ شدن خون و سردرد، ضعف، سرگيجه، تهوع، اختلال در انتقال اكسيژن به بافتهاي بدن، ضربان شديد قلب، سكته قلبي و كاهش ظرفيت ششي را ميتوان از آثار آلودگي هوا بر سلامت افراد برشمرد. پژوهشها در سالهاي اخير نشان داده است، ذرات ميكروسكوپي معلق در هوا بر قلب و عروق نيز تاثير ميگذارند. آلودگي هواي ناشي از ترافيك اتومبيل و دود كارخانهها مانند دود سيگار موجب نازك شدن سرخرگ گردن و در نهايت بيماري قلبي ميشود. و مرگ زودرس ناشي از بيماريهاي قلبي در نواحي آلوده به اثبات رسيده است. علاوه بر بيماريهاي قلبي، بيماريهاي ريوي هم از عوارض اين آلودگي اعظم است. آسم، برونشيت، بيماريهاي انسدادي و سرطان ريه از جمله آثار آلايندههاي هواست. بروز اختلالات رفتاري مثل عصبانيت و پرخاشگري را هم ميتوان به پاي هوا گذاشت. اخيرا سازمان بهداشت جهاني، آلودگي هوا را به همراه بيماريهايي همچون فشار خون، چربي خون و قند خون در فهرست عوامل خطرساز سلامت انسان قرار داده است. اما اينها شرح مصيبت است همه و بايد قاعدتا درماني داشته باشد، درماني كه برعهده دولتهاست تا خودروهايي كه به مردم فروختهاند ناقص نباشد، كاري نكنند به تحريم برسيم و مردم مجبور شوند از بنزين بيكيفيت داخلي استفاده كنند، دودش هم برود به حلق خودشان. اما روسا دايم از بايدها و نبايدها ميگويند. رييس اورژانس تهران دستور خانهنشيني مردم را صادر كرده، رضا دهقانپور اعلام كرده ورزش در هواي باز و خروج بيمورد از خانه ممنوع، تا ميتوانند هم لبنيات، ميوه و سبزي براي خروج سموم موجود در بدن بخورند. اما او تنها به اين پيشنهاد بسنده نكرده و براي بيماراني كه مجبورند از خانه خارج شوند راهكار جديدتري ارائه داده است. دهقانپور گفته است: «بيماران دارو و در صورت لزوم دستگاه اكسيژن كوچك خود را همراه داشته باشند و اگر دچار مشكل شدند به سرعت به مراكز درماني مراجعه كنند.»
هيچ راهي سلامت مردم را تضمين نميكند
در اين ميان سراغ چند شركت توليدكننده ماسك رفتيم، ماسكهايي كاغذي، فيلتردار، پزشكي و پلياستر. شركتي كه ماسكهاي چهار لايه پارچهيي توليد ميكند مدعي است ماسكش پارچهيي است و مجهز به سوپاپي در كنار ماسك. سوپاپي كه به گفته مدير شركت، با بازدم فعال ميشود. بهمن مرادي، مديرعامل شركت درباره محصول شركت به «اعتماد» ميگويد: «ماسكي كه ما توليد ميكنيم از پنبه و نخ است و الياف شيميايي در آن به كار نرفته است، قابل شستوشو است كه البته نبايد چلانده شود. ماسك، يك سوپاپ در گوشه سمت چپ خود دارد كه هنگام دم سوپاپ بسته ميشود و در هنگام بازدم، هواي مرده را تخليه ميكند. برخلاف تصور عامه مردم كه گمان ميكنند تنفس با اين ماسكها سخت است، بايد بگويم كه بسيار آسان است و مردم ميتوانند استفاده عمومي از آن داشته باشند.»او از پيشنهاد وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو ميگويد: «تا جايي كه من مطلع هستم وزارتخانه به مردم هم پيشنهاد داده است از ماسكهاي چندلايه استفاده كنند كه تاثير بهتري در تصفيه هوا دارد.»مرادي از غيرقابل استفاده بودن اين ماسك براي مصارف سموم و گازها و دود شهري ميگويد: «اگر قرار باشد ماسك جلوي گازهاي سمي را هم بگيرد بايد يك لايه كربن داشته باشد، كه ماسكي كه ما توليد ميكنيم اين تجهيزات را ندارد.»
ماسك شيميايي تنها ماسك تاثيرگذار
اما داروخانهدار ديگري از بياثر بودن ماسكهاي كاغذي و فيلتردار ميگويد و خاطرنشان ميشود ما هر دو را ميفروشيم، هميشه هم در زمستان كه هوا سردتر ميشود و مردم بيشتر در معرض هواي آلوده قرار ميگيرند، فروش بيشتري داريم، اما واقعيت اين است كه اين ماسكها هيچ تاثيري ندارد، تنها ماسكي كه ميتواند جلوي ورود ذرات آلوده را بگيرد، ماسك شيميايي است. دكتر داروساز از فيلترهايي سخن گفت كه مدتها پيش به بازار آمده بود و در بيني ميگذاشتند، اما چون هم ظاهر قشنگي نداشت و هم تنها راه هواي بيني را فيلتر ميكرد و براي هواي ورودي از دهان اتفاقي نميافتاد، فروش نرفت. شركت توليدي ديگري كه ماسكهاي صنعتي و عمومي توليد ميكند، از ماسكهاي پلياستر نمدي، كه قابل شستوشو هستند و چندبار مصرف قند سخن ميگويد. مديرفروش اين شركت با تاييد سخن وزارت بهداشت مبني بر بيتاثير بودن اين ماسكها بر جذب آلودگي به «اعتماد» ميگويد: «وزارت بهداشت راست گفته، اين ماسكها از كاغذي گرفته تا فيلتردار هيچ تاثيري بر جذب آلودگي در مردم ندارد، اين ماسكها تنها براي كارخانجات گچ و سيمان و كارخانههايي كه در محيط آزبست و سيليس كار ميكنند، كاربرد دارد كه ذراتي بزرگتر از 5/2 و 10 ميكرون توليد ميكنند، يا در شهرهاي جنوبي كشور كه به واسطه ذرات معلق در هوا كاهش ديد دارند. اما در شهري مثل تهران، آلودگي هوا در دودههاي حاصل از سوخت و گازوييل است كه اين ماسكها توان جلوگيري از آن را ندارند.»
در محيط مسقف بمانيد
هوا كه تيره و تار ميشود ديگر بيرون و درون خانه ندارد، هرجا كه باشيم سوزش گلو و چشم داريم و سردرد و كلافگي و سرگيجه و تنگي نفس. اما دكتر محمدرضا مسجدي، كه متخصص بيماريهاي ريوي ست اعتقاد ديگري دارد، او معتقد است: «هواي درون فضاي بسسته با هواي بيرون آن اختلاف زيادي دارد، بحث inter pollutionو outer pollution مطرح است، شهروندان بايد دقت كنند تا زماني كه ميتوانند چه در محيط خانه و چه در محيط كاري خود كه اداره يا شركت است؛ بمانند و جز در مواقع ضروري به خيابان نروند. اين ماندن در محيط مسقف به دورماندن از تاثيرات مستقيم آلودگي كمك فراواني خواهد كرد مگر اينكه كسي در فضاي مسقف هم دايم در و پنجرهها را باز بگذارد كه در آن صورت ديگر تغييري با خيابان نخواهد داشت.»او همچنين با پيشنهاد گرفتن دستمالي كه هرچندوقت يكبار مرطوب ميشود جلوي بيني و دهان به «اعتماد» گفت: «اين كار به مراتب از ماسكي كه هيچ ذرهيي را فيلتر نميكند تاثيرگذارتر است. آنچه مسلم است اين است كه 75 درصد آلودگي هوا از سوخت وسايل نقليه و در واقع سوخت گرمايشي ايجاد ميشود، فسفات و گوگرد و حتي دوده و ذرات معلق حاصل از سوخت است كه وارد ريه شهروندان ميشود و بيشتر از ذرات ريزگرد تاثير دارد.» اما اين پزشك متخصص از راهكارهايي كه همه در اين روزها به آن اشاره ميكنند گفت، راهكارهايي چون نوشيدن مايعات، خوردن لبنيات، شستن مرتب چشمها و دوري از هواي باز. سوخت مازوت، سوخت ديگري است كه محيطزيستيها بهشدت سعي در جمع كردنش دارند، سوختي كه رييس سازمان حفاظت محيط زيست براي حذف آن براي وزير نفت دعا كرده است و اعلام كرد مشكل استفاده از مازوت در نيروگاهها به اين زوديها حل نميشود. اين در حالي است كه چندي پيش محسن صالحينيا، معاون امور صنايع و اقتصادي وزارت صنعت، معدن و تجارت با تاكيد بر ضرورت جايگزيني سوخت پاك به جاي سوختهايي نظير مازوت اظهار داشت كه سوخت مازوت و معادلهاي آن باعث افزايش غلظت آلايندهها به ويژه ذرات معلق در هوا ميشود و بر همين اساس بايد جايگزيني مناسب از سوخت پاك براي آن مدنظر قرار گيرد. مشكلات شهر تهران يكي، دو مشكل نيست كه سوختش را درست كنيم جاي ديگرش سالم باشد، درختان پهن برگي كه از ساليان سال در تهران بودند و برگهايشان قدرت جذب ذرات آلوده را داشت، قلع و قمع شدند و به جايش درختان برگ سوزني كاشته شدند، درختان برگ سوزني كه بازهم از نامشان پيداست كه سطحي براي جذب ندارند و لااقل در اين مورد استفادهيي ندارند، البته چوبهايشان هم به درد اره به دستان نميخورد. چنارهايي كه در زمستان لخت ميشوند، جايشان را به كاجهاي هميشه سبز دادند تا شهر هميشه سبز بماند و زيبا، دريغ از اينكه سبزي شهر دودزده را چه كسي ميبيند.
