باهنر: ایران و آمریکا وقت زیادی ندارند
روزنو-تدوین هر برنامه بلندمدت نیازمند یک زیرساخت و مقدمهچینی منظم و محکم است؛ بهخصوص وقتی قرار باشد که برنامهای برای اولینبار با کیفیت و کمیت متفاوتی نسبت به گذشته شکل بگیرد.
بنابراین لازم است پیش از اجرای برنامه، طی چند مرحله دیدگاههای مختلف آن در معرض آزمایشهای مختلف به صورت مستقیم یا غیرمستقیم و در ابعاد کوچکتر قرار بگیرد؛ آزمایشهایی که در صورت موفقیت میتواند به منزله چراغ سبزی برای اجرای برنامه باشد.
احیای احتمالی روابط ایران و آمریکا بعد از 35 سال یکی از مصادیق همین برنامههاست. این برقراری دوباره روابط به واسطه توقف چنددههای نیازمند تامل و مقدمات از پیش تعیین شده است تا بتواند در صورت شکلگیری علاوه بر مهار اشتباهات، حداکثر منافع مشترک را در چارچوب خطوط قرمز فراهم کند. در همین راستا، تدارک دیپلماسی عمومی به عنوان عملیات پیشنهادی و مقدماتی بهترین راهکار برای گشایش راههای اصلی و رسمی در امور دیپلماسی ایران و آمریکا قلمداد میشود.
به همین منظور در چند روز گذشته زمزمههایی در ابواب مختلف دیپلماسی عمومی نظیر برگزاری مسابقه ورزشی ایران و آمریکا و همچنین گروه دوستی پارلمانی دو کشور و اتاق بازرگانی مشترک مطرح شد تا ضمن استمزاج افکار عمومی دو ملت، گامهای روحانی و اوباما به سوی یکدیگر محکمتر و منطقیتر برداشته شود که در این بین ثبت اتاق بازرگانی به عنوان اولین مرحله آزمایشی روابط دوجانبه ایران و آمریکا روز گذشته انجام شد. اسماعیل جلیلی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس در همین رابطه گفته است: «تشکیل چنین اتاقی خطقرمز نیست و در راستای ایجاد رابطه و تعامل با استفاده از دیپلماسیهایی غیراز دیپلماسی سیاسی شکل گرفته است.» به گفته او، برای نزدیکی تهران و واشنگتن از طرق مختلف عمومی میتوان نقشآفرینی کرد که تشکیل اتاق بازرگانی یکی از مصادیق همین امر است.
فراتر و جدا از راهکارهای دیپلماسی عمومی، لازم است به نقش کلیدی پارلمان دو کشور به عنوان بخش کوچک شدهای از مردم دو کشور اشاره کرد؛ جایی که از یک طرف با دولت و از طرف دیگر با ملت گره خورده و در این میدان دیپلماسی بیش از هر زمان دیگری میتواند گرهگشای چیزی باشد که دولتها و ملتها تاکنون در آن ناکام ماندهاند. بنابراین تشکیل گروه دوستی پارلمانی ایران و آمریکا به عنوان موثرترین روش دیپلماسی عمومی لازم است که در اولویت قرار بگیرد. البته این اولویت به معنای نقض و توقف راهکارهای دیگر نیست و سایر نهادهای مدنی میتوانند به عنوان بازوی کمکی در گام اول، پارلمان طرفین و درنهایت دو دولت را یاری رسانند.
محمدرضا باهنر، نایبرییس اول مجلس در همین زمینه اعلام کرده است: «یکی از ضعفهای دولتهای گذشته این بوده که از دیپلماسی عمومی استفاده نمیکردند. دیپلماسی رسمی محدودیتهایی دارد که دیپلماسی عمومی ندارد. دیپلماسی عمومی میتواند از بازی فوتبال یا رایزنی مجلس یا لابی شروع شود.» به گفته او، اگر ایران چند نفر در کنگره آمریکا داشته باشد که طرفدار ایران باشند و احساس کنند منافع خودشان یا گروهشان در این است که با ایران کنار بیایند، خوب است. بنابراین دولت باید از دیپلماسی عمومی استفاده کند.» او در ادامه با تاکید بر اینکه تشکیل گروه دوستی پارلمانی ایران و آمریکا خطقرمز نظام نیست، اظهار کرده است: «حتما دیپلماسی عمومی و غیررسمی باید قبل از دیپلماسی رسمی شکل بگیرد. ما میخواهیم که چهار یا پنج ماه از دیپلماسی رسمی بگذرد و علامتهای مشخصی را از دولت آمریکا دریافت کنیم و در آن علامتها قانع شویم که آنها بازی برد- برد را قبول کردهاند.» او همچنین به فرصت زمانی دو دولت در برقراری رابطه فیمابین اشاره کرده و گفته است: «دولت اوباما از نظر زمانی، وقت کمی دارد و ما هم خیلی وقت زیادی نداریم. ما قدمهای اولیه را برداشتهایم و منتظر پاسخهای آمریکا هستیم. اگر این فضایی که بهوجود آمده از سوی سردمداران آمریکا عقلایی مدیریت شود امید است که کار جلو برود اما اگر با شکست روبهرو شود وضع از گذشته بهتر نمیشود که هیچ بدتر هم میشود.»
علاوه بر باهنر، عباسعلی منصوری ارانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در گفتوگو با «بهار» به نقش مهم تشکیل گروه دوستی ایران و آمریکا اشاره میکند و میگوید: «ایران میتواند در کنگره آمریکا نقش خوبی ایفا کند و با احزاب چه دموکرات و چه جمهوریخواه گفتوگو و تعاملات غیررسمی برقرار کند تا در مقابل لابی صهیونیسم از منافع ایران دفاع کنیم. به همین خاطر تشکیل گروه دوستی پارلمانی میتواند اهمیت زیادی در برقراری روابط تهران – واشنگتن ایفا کند.»
بعد دیگر روابط دوجانبه ایران و آمریکا میتواند مثالی از یک پلکان باشد؛ پلکانی که تعداد پلههای آن را پیچیدگی و دوری چندین ساله دو کشور مشخص میکند و حیطه و گسترش آن متناسب با چارچوب و خطقرمزهای دو کشور است که هریک از این جزییات محدودیت و خصوصیات منحصر بهفردی به این پلکان در قیاس با سایر پلکانهای ارتباطی ایران با سایر کشورها داده است؛ به همین جهت رعایت اصول مقدماتی و پلکانی مهمترین چیزی است که باید دو کشور در دستور کار خود قرار دهند و با نگاهی توام به پلههای پیشرو مراحل را یکی پس از دیگری پشت سر بگذارند؛ پلکانی که باهنر آن را نگاه مرحلهای نامیده و اعلام کرده است: «نگاه نظام به رابطه با آمریکا یک نگاه مرحله به مرحله است و مقام معظم رهبری هم فرمودند «من مخالفتی با مذاکره ندارم اما به آمریکا بیاعتمادم». آمریکاییها باید اعتمادسازی کنند، همانگونه که آنها از ما میخواهند اعتمادسازی کنیم. ما حرف آنها را درک میکنیم آنها نیز باید حرف ما را بفهمند.»
البته روابط ایران و آمریکا و بهطور جامعتر روابط فیمابین دو کشور زمانی میتواند مفید واقع شود که دوجانبه باشد و طی آن منافع مشترک و خطوط قرمز طرفین رعایت شود.
برهمین اساس، بالا رفتن از پلکان رابطه ایران و آمریکا اقدامی است که باید از جانب تهران و واشنگتن صورت بگیرد. بنابراین تشکیل گروه دوستی پارلمانی ایران و آمریکا وقتی موثق و قویتر میشود که این گروه علاوه بر حمایت ایران مورد استقبال و حمایت پارلمان ایالات متحده قرار بگیرد که با توجه به اظهارات محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان در کمیسیون امنیت ملی مبنی بر اینکه «نمایندگان کنگره آمریکا تمایلی به دیپلماسی پارلمانی با ایران دارند» میتوان دو طرفه بودن پلکان ارتباط ایران و آمریکا را تصور کرد و بنا را بر آن گذاشت که هر دو طرف رابطه قصد ایجاد یک پیوند همراه با حفظ منافع را در نظر گرفتهاند. با این حال همچنان درصدی از نیروهای محافظهکار دو کشور نگاه خوشبینانهای به این ارتباط ندارند و بر این نظر هستند که باید طرف مقابل جهت اعتمادسازی گام بردارد. محافظهکاران ایران لغو تحریمهای بینالمللی و در مقابل آن محافظهکاران آمریکا شفافسازی ایران در مساله هستهای را گام ایران در اعتمادسازی میدانند.
جواد جهانگیرزاده، عضو کمیسیون امنیت ملی در گفتوگو با «بهار» میگوید: «هنوز برای تشکیل گروه دوستی ایران و آمریکا زود است. در این راستا لازم است که آمریکا حسننیت خود را به ایران اثبات کند تا بتوان در آینده تصمیم قاطعی در این زمینه اتخاذ کرد.» به گفته او، باید از شتابزدگی پرهیز کرد زیرا همچنان اظهارات متناقضی از سوی آمریکا به گوش میرسد و نمیتوان بر اعتماد آمریکا با اطمینان تکیه زد. بنابراین باید صبر کنیم تا یک ارزیابی کلی از تغییر عملکرد آمریکا به دست آوریم. با این اوصاف به نظر میرسد که تشکیل گروه دوستی ایران و آمریکا تاکنون پیشرفت خوبی داشته و حالا چیزی که مورد توجه قرار گرفته ادامه روند دو کشور است. اجلاس کنونی 1+5 و به دنبال آن اجلاس ژنو 2 مهمترین مراحل پیش روی دو کشور محسوب میشود که میتواند علاوه بر تقویت دیپلماسی و روابط دو کشور، رضایت محافظهکاران طرفین را جلب و ایجاد ارتباط فیمابین را فارغ از پیچیدگی و ابهام کند.
