بهرام بیضایی: از خانه بسیار دورم
روزنو-بهرام بیضایی، محمدعلی همایون کاتوزیان، پروفسور نادر انقطاع و دکترغلام پیمان چهار چهره فرهنگی و علمی ایران بودند که غروب شنبه 12 اکتبر برابر با 20 مهرماه در دانشگاه «هاروارد» بهعنوان چهرههای برتر بنیاد «سینا» برگزیده شدند. بهرام بیضایی تنها چهره هنری بود که توانست جایزه ویژه این بنیاد را از آن خود کند. او در سخنانش به زبان انگلیسی درباره تلاش خود برای بهروزکردن فرمهای مدرن تئاتر، گفت: «همواره سعی کردهام که در فرمهای مدرن و سنتی متنهایی را بنویسم و به انسان معاصر عرضه کنم. بارها و بارها تلاشم بر این بود که «مدیوم» قدرتمندی را پیدا کنم و به آدمهای جدید نشان بدهم که چه میراثی از گذشتگان دارند.» این استاد سینما و تئاتر ضمن مرور «موج نو سینما» و با اشاره به آثار خود افزود: «من همواره چه در سینما چه در تئاتر به دنبال این پرسش بودم که ما کیستیم؟ و چگونه میتوانیم دنبال هویت خودمان باشیم. بعد از گذشت سالها آموختم که هویت من چیزی نیست که تعریف شود. هویت چیزی نیست که بتوان آن را ایجاد کرد.» او همچنین به زندگی اجتماعی و برخی محدودیتهایش در ایران اشاره کرد و در مورد فعالیتهای هنریاش در خارج از ایران گفت: «امروز من در فاصله بسیار دور از خانهام هستم. من اینجا هستم؛ بهرام بیضایی.» وی همچنین در بخشی از این برنامه از پدرش نعمتالله ذکایی بیضایی یاد کرد.بیضایی در بخش دیگری از سخنانش که به زبان فارسی بود، گفت: ««از شما میپرسم که امروز به این جهان میآیید. فردا چه پیشروی شماست؟ آیا ما را تکرار میکنید؟ بر جادههای تنگ سراشیب؟ و خسته به تلخی جای دیگران را میسپرید؟ آیا از شما یکی یا همه بنبست را میبینید و زمان را که میگذرد؟ آیا به پشت سر مینگرید؟ به ره سخت آمده و میانبری مییابید؟ از شما میپرسم...»
«آرزو میکردم در دنیایی زندگی کنم که شما در آینده میسازید.» این جملهای بود که بهرام بیضایی بعد از دریافت جایزه «سینا» به فارسی خطاب به دانشجویان و شرکتکنندگان کنفرانس سالانه بنیاد سینا (Spirit of Iranian Noted Achievers) بر زبان راند؛ بنیادی غیرسیاسی که به همت استادان و دانشجویان دانشگاههای واقع در شهر بوستون آمریکا (از جمله دانشگاه هاروارد، دانشگاه امآیتی، دانشگاه بوستون و...) راهاندازی شده است. بیضایی روز شنبه 20 مهر میهمان ویژه این بنیاد و مرکز علوم دانشگاه هاروارد بود تا در کنار پرفسور نادر انقطاع در رشته مهندسی، دکترغلام پیمان، پزشک چشم و دکتر همایون کاتوزیان، استاد شرقشناسی به پاس تلاش برای نشاندادن چهره فرهیخته و فرهنگی ایران موردتقدیر قرار بگیرند.
این برنامه بخشی از گردهمایی سالانه بنیاد سینا بود که در تالار علوم دانشگاه هاروارد برگزار شد. هدف این بنیاد تاکید بر نقش مثبت ایرانیان در شکلگیری فرهنگ و تمدن جهانی در گذشته و حال و ایجاد انگیزه مضاعف در جامعه ایرانیان در هر گوشه دنیا برای نیل به موفقیت بیشتر در عرصه بینالمللی است. این بنیاد با تجلیل از چهرههای فرهنگی قصد دارد پلی میان چهرههای فرهنگی امروز و دیروز ایران برقرار کند. برگزارکنندگان این برنامه 12 نامزد در رشتههای مختلف داشتند که از میان این چهرهها این چهار نفر را برگزیدند و نام بقیه نامزدها به «تالار افتخارات سینا» وارد شد. چهرههای فرهنگی چون محمود فرشچیان، شادروان جلیل شهناز، دکتر سیدحسین نصر استاد فلسفه، مهدی فخارزاده استاد اقتصاد، دکتر ابوالقاسم غفاری پژوهشگر، مرحوم دکتر پروانه وثوق متخصص سرطان کودکان و پروفسور لطفیزاده استاد دانشگاه برکلی. البته براساس اعلام برگزارکنندگان قرار بود این برنامه برای تقدیر چهرههای فرهنگی در قید حیات باشد، اما از آنجا که مراسم به اکتبر امسال موکول شده بود، دو نفر از چهرههای مورد تقدیر یعنی جلیل شهناز و دکتر پروانه وثوق جایشان در این مراسم خالی بود.
بهرام بیضایی که بهعنوان «چهره برتر هنر» انتخاب شده بود، در این برنامه سعی کرد از کارهایش بگوید. او که در این قسمت به انگلیسی صحبت میکرد از فعالیتهایش در این سالها گفت. از آغاز کارش در تئاتر تا فیلمنامهنویسی، کارگردانی، فیلمسازی تا تدریس در دانشگاه. او در بخشی از این سخنرانی درباره تدریس در دانشگاه استنفورد و تحقیق روی اسطورهها گفت و درباره دو نمایش آرش، نمایش سایهبازی جانا و بلادور که هر دو بعد از برگزاری دورههای پژوهشی به روی صحنه رفته است گفت و در مورد آنها توضیح داد. بیضایی با بیان اینکه در حال سپریکردن فصل جدیدی از زندگی خود در آمریکاست از اینکه در این چند سالی که در استنفورد بوده توانسته بهترین کارهایی را که میتوانسته انجام بدهد، ابراز خرسندی کرد. اما او مثل همیشه و همه صحبتهایش، نظر خود را درمورد بهترین کارش گفت؛ اینکه بهترین کارش همیشه کار بعدی است که باید انجام دهد. بیضایی اینبار هم مثل همیشه گفت که هنوز راه درازی مانده که باید طی کند و از کارهایی که میخواهد انجام دهد سخن بر زبان راند. او صحبتهای خود را با یک جمله فارسی به پایان رساند: «آرزو میکردم در دنیایی زندگی کنم که شما در آینده میسازید.» در این مراسم دکتر همایون کاتوزیان، پرفسور نادر انقطاع و دکترغلام پیمان نیز از فعالیتهای فرهنگی و علمی خود گفتند. در بخش دیگری از این مراسم که مربوط به هنرمندانی راهیافته به تالار افتخارات سینا بود، دو بزرگداشت برای استاد جلیل شهناز و دکتر پروانه وثوق صورت گرفت و محمود فرشچیان از چهرههای شناختهشده هنر ایرانی نیز از کارهای فرهنگی و هنری خود گفت. فرشچیان چند هفته پیش در ایام تولد امام رضا(ع) از جدیدترین اثر خود در تهران پردهبرداری کرده بود. بنیاد سینا برای انتخاب بهرام بیضایی راه سختی را دنبال نکرده است. بیضایی که حالا چهارمین سال است در دانشگاه استنفورد تدریس میکند؛ چهره ناشناسی برای جامعه فرهنگی ایران در داخل و خارج نیست. او نویسندهای توانا، پژوهشگری دقیق، کارگردانی جدی است که آثار مهمی در حوزههای مختلف کاری خود منتشر کرده. کارگردانی است که فیلمساز بزرگی چون مارتین اسکورسیزی درباره کارهایش گفته: «بسیار مفتخرم که فیلم خردمندانه و زیبای بیضایی را که اولین فیلم بلند بهرام بیضایی است در بنیاد تحت مدیریتم ترمیم کردهایم. حال و هوای فیلم من را یاد بهترین چیزهایی انداخت که در فیلمهای نئورئالیستی ایتالیایی دوست دارم و داستان، زیبایی یک قصه باستانی را دارد، میتوانید پسزمینه بیضایی در ادبیات، تئاتر و شعر فارسی را حس کنید. بیضایی هیچگاه آنقدر که استحقاقش را داشت، مورد حمایت قرار نگرفت.»
این نکتهای است که این کارگردان هالیوود به درستی درباره استاد تئاتر و سینمای ایران گفته، اما از این نکته غافل بوده است که بهرام بیضایی در طول فعالیت هنری خود زمانی که توانسته نمایشی روی صحنه ببرد یا فیلمی بسازد آن را ساخته و آن زمان که نتوانسته کار اجرایی کند به کار نوشتن و پژوهش پرداخته است. حاصل این همه، بیش از 20 نمایش اجراشده و 10 فیلم سینمایی بلند و دهها فیلمنامه و نمایشنامه اجراشده و اجرانشده و پژوهشهایی که اتفاقهای مهمی در حوزه تئاتر و سینما هستند. آخرین کار پژوهشی نوشتهشده بیضایی «هزار افسان کجاست؟» سال گذشته در تهران توسط انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شد که مورد توجه مخاطبان قرار گرفت و به چاپهای متعددی رسید. اما چند سالی که در ایران نبود او در کنار تدریس در دانشگاه استنفورد پژوهش روی گونههای نمایشی ایرانی را ادامه داد و نمایش «جانا و بلادور» را در دانشگاه استنفورد روی صحنه برد که ماحصل پژوهش روی تئاتر سایهبازی بود. همچنین نمایش تاراجنامه از آخرین نمایشنامههای اوست که به صورت برخوانی نوشته و منتشر شده است و بهزودی نیز اثر دیگری از بیضایی قرار است منتشر شود. 
