كوير اروميه؛ تبدیل به فاجعهبارترين معركه قابل تصور می شود
روزنو-پس از خشك شدن درياچه اروميه، ديگر اميدي به حيات نخواهد بود و توفان و غبار نمك ناشي از خشك شدن درياچه حيات، تا تهران و كرج هم خواهد رسيد و بيش از 14 ميليون انسان تحت تاثيرات ويرانگر فاجعه زيست محيطي درياچه اروميه قرار خواهند گرفت. محيط زيست در ايران از غربتي دردناك رنج ميبرد؛ محيط زيست و مسائل آن در بين مسوولان اين كشور «هيچ» انگاشته شده است. شك نكنيد؛ بروز مشكلات پي در پي زيست محيطي در جاي جاي كشور پهناور ايران اين موضوع را به اثبات رسانده است. فاجعه دردناك خشك شدن درياچه حياتبخش اروميه، اوج بيتدبيري و بيتوجهي دولتها به مسائل زيست محيطي را نمايان ميكند. دولتها در اين زمينه تنها نيست، پارلماني كه بايد دولت دهمرا در اين زمينه تحت فشار ميگذاشت، به چنين مساله مهمي بيتوجه است؛ اين بيتوجهي زماني به اثبات رسيد كه اين نهاد قانونگذار، طرح دوفوريتي احياي درياچه اروميه را رد كرد. دولت دهم و مجلسي كه در زمان كمبود بودجه، فورا بودجه مربوط به محيط زيست را حذف ميكنند، جاي شكي باقي نميگذارند كه از اهميت محيط زيست «هيچ» نميدانند. دولتي كه در دوران تصدي مسووليتش، بزرگترين بحرانهاي زيست محيطي را به سبب بيتوجهيهايش به مردم ايران تحميل كرد، به آخر خط رسيد؛ اما اين بحرانها ارمغان شوم بيتوجهيها و كجفهميهاي عدهيي است كه گريبان مردم و محيط زيست ما را به اين زوديها رها نخواهد كرد.
75 درصد درياچه اروميه خشك شد
درياچه اروميه حداقل يك دهه است كه با بحران مواجه است، اما هنوز هم طرحهاي مطالعاتي نجات آن به پايان نرسيده است! احمدينژاد هر وقت از راه رسيد، دستور ويژه صادر كرد و كلنگزني كرد، اما دريغ از جرعهيي آب براي نگين آبي آذربايجان كه اين روزها سرخسرخ است از نامهربانيهاي زمانه. مهدي عيسيزاده، عضو كميسيون اجتماعي مجلس از خشك شدن ?? درصد درياچه اروميه خبر ميدهد و ميگويد: هر روز كه ميگذرد اين درياچه بيشتر در معرض خشكي قرار ميگيرد. وي وضعيت درياچه اروميه را اسفناك ميخواند و با انتقاد از بيتوجهي وزير نيروي دولت دهم نسبت به خشك شدن اين درياچه ميگويد: «هيچ كس نسبت به اين مهم پاسخگو نيست.»اما چنانكه از سخنان اين نماينده برميآيد، درياچه اروميه علاوه بر مشكل بيتوجهي، به دردي به نام كارشكني هم مبتلاست! نماينده مردم مياندوآب در اين باره هشدار داده و ميگويد: «اگر بيتوجهي نسبت به وضعيت درياچه اروميه ادامه يابد، بسياري از دستهاي پنهاني كه مانع رسيدن آب به اين درياچه ميشوند را رسوا خواهم كرد». اما چه كساني ميتوانند مانع از سيراب شدن درياچه اروميه شوند؟ چه كساني ميتوانند آنقدر كج فهم باشند كه منافع ملي و بلندمدت را به منافع گروهي و زودگذر ترجيح دهند؟
اين در حالي است كه در ديماه سال گذشته نيز نادر قاضيپور، نماينده مردم اروميه با انتقاد از وضعيت بحراني درياچه اروميه، گفته بود: متاسفانه به علت تعلل مسوولان، سطح آب اين درياچه بهصورت چشمگيري كاهش يافته و در آينده نزديك به طور كامل خشك خواهد شد. وي با تاكيد بر اينكه مسوولان بايد سونامي نمك در داخل كشور را جدي بگيرند، گفته بود: به طور حتم در صورت خشك شدن درياچه اروميه بايد شاهد بروز توفانهاي نمكي در كشور باشيم.
تنها 25 درصد از درياچه اروميه مانده است
مردم! تنها 25 درصد از درياچه اروميه مانده است و قسمت جنوبي اين درياچه ديگر درياچه نيست. درياچه اروميه تا همين يك دهه قبل با 140 كيلومتر طول و 55 كيلومتر عرض از پنجاه و دو هزار كيلومتر مربع مساحت و متوسط عمقي در حدود شانزده متر برخوردار بود. اما حالا عمق قسمتهاي جنوبي آن به اندازه يك دسته بيل هم نيست!بدانيد اوضاع درياچه اروميه به حدي بحراني است كه اگر با سطل به حيوانات اين جزيره آب نرسانند، همهشان تلف خواهند شد. توجه به اين امر لازم است كه پارك ملي درياچه اروميه يكي از ?? ?ذخيرهگاه طبيعي محيط زيست جهان است و به دليل طبيعت مناسب آن براي زيست دائمي و موقت انواع پرندگان كمياب و نادر جهان و زيباييهاي طبيعي سواحل و جزاير آن از سوي يونسكو به عنوان يك ذخيرهگاه بيوسفري در جهان شناخته شده است.
اروميه 10 ميليارد تن نمك دارد. اگر آب داشته باشد، به مانند معدن نمك است و مايه خير و بركت، اما با خشك شدنش 10 ميليارد تن نمك بر سر مردم اين سرزمين آوار خواهد شد؛ فاجعهبارترين معركهيي كه قابل تصور است. درياچه اروميه به صورت دلهرهآوري در برابر چشمان مردم و مسوولان خشك ميشود، خشك شدن اين درياچه ناگهاني نبوده است. دستكم از 15 سال قبل كارشناسان محيط زيست نسبت به آغاز روند خشك شدن درياچه اروميه هشدار داده بودند.
درياچه اروميه هيچگاه كاملا خشك نشده است
دكتر مرتضي جمالي، محقق موسسه تحقيقات اكولوژي و تنوع زيستي مديترانه مارسي فرانسه، در گفتوگو با مهر با اشاره به گذشته دويست هزار ساله درياچه اروميه گفته است: دورههاي كمآبي اين درياچه مربوط به اواخر دوره عصر يخبندان در بيست و دو تا هجده هزار سال قبل بوده، ولي به نظر ميرسد درياچه هيچگاه كاملا خشك نشده است. يعني در اين مدت كه سطح آب آن مانند سطح آب حوض سلطان در قم بوده است، هرگز درياچه رو به خشكي كامل نرفته است. اين در حالي است كه رييس دولت دهم در اظهارنظري عجيب در اردبيل گفته بود: درياچه اروميه هر 500 سال يكبار خشك ميشود و وضعيت فعلي هم طبيعي است!درياچه اروميه مايه حيات آذربايجان است؛ به اين معني كه در حال حاضر درياچه اروميه ميتواند ميان گرمترين دماي ماه سال و سردترين دماي ماه سال تعادل ايجاد كند و هواي ملايمي را براي ساكنان منطقه ايجاد كند. براي مثال اگر اختلاف گرمترين و سردترين ماه سال 50 درجه باشد، با از بين رفتن درياچه اختلاف دماي زمستان و تابستان به 70 درجه ميرسد؛ از اين رو تابستانهاي گرم و خشك و زمستانهاي سرد و خشك در انتظار ساكنان منطقه خواهد بود.
ارزش اكولوژيكي جزاير نه گانه از بين رفت
در حال حاضر 14 رودخانهيي كه به درياچه اروميه سرازير ميشد به علت سدهايي كه در مسير رودخانهها ساخته شده مسدود شدهاند. وزارت نيرو هنوز هم دستبردار نيست و درصدد بررسي ساخت سدهاي جديدي روي رودخانههاي اين درياچه است!كارشناسان محيط زيست سدسازيهاي جنونآميز، حفر بيرويه هزاران چاه عميق، هدر رفتن آب در بخش كشاورزي و عبور بزرگراه شهيد كلانتري از وسط درياچه اروميه را از جمله عوامل اصلي تخريب و نابودي اين درياچه ميدانند. همه اين عوامل از يك چيز ناشي ميشود: بيتوجهي مسوولان. حسن عباسنژاد، مديركل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي اخيرا اظهار داشته است: جزيرههاي درياچه اروميه از طريق خشكي به هم ارتباط يافتهاند و ارزش اكولوژيكي جزاير نه گانه كه قبلا محل تخمگذاري انواع پرندگان از جمله فلامينگو و پليكان بوده كاهش يافته است. در اين ميان منابع عظيم آرتمياي درياچه اروميه كه مختص اين درياچه است بهشدت در معرض نابودي قرار گرفته است. قابل توجه است كه قيمت هر كيلوگرم آرتميا در بازارهاي جهاني با توجه به كيفيت آن بيش از 200 دلار است. از همين حالا دهها روستاي جنوبي و شرقي درياچه اروميه به سبب پسروي آب درياچه در شرق و جنوب متروكه شدهاند. شورهزارهاي به وجود آمده در منطقه به باغات اطراف درياچه آسيب فراواني وارد كرده و بر اثر غيرقابل كشت شدن زمينهاي كشاورزي، رفته رفته بر تعداد مهاجرين اين مناطق افزوده ميشود.
ايران در معرض يك فاجعه ملي
جالب است كه مقامات دولت دهم از عملكرد خود دفاع ميكنند و تاكيد دارند كه دو دوره خشكسالي در دهه اخير، عمدهترين عامل ايجاد مشكل براي تالابها و درياچههاي ايران از جمله درياچه اروميه بوده است. آنها ميگويند كه نه تنها هيچ سوء مديريتي در قبال درياچه اروميه صورت نگرفته، بلكه تمامي تلاشهاي دولت در راستاي احياي اين درياچه بوده است. آنها در اين خصوص به دستورات ويژه محمود احمدينژاد، رييس دولت دهم مبني بر بارور كردن ابرها و انتقال آب از ساير حوزهها تاكيد ميكنند. اما در مقابل كارشناسان زيست محيطي ايران، ضمن اشاره به فقدان هرگونه اقدام عملي دولت در راستاي احياي درياچه اروميه، ميگويند كه با خشك شدن درياچه اروميه، ايران در معرض يك فاجعه ملي زيست محيطي قرار ميگيرد. آنها هشدار ميدهند كه اين وضعيت ميتواند بر محيط زيست كشورهاي همجوار ايران هم تاثير منفي بگذارد. در واقع به همان صورت كه ريزگردهاي كشورهاي عربي از عراق به سوي ايران و تركيه ميتازند، بلورهاي نمك درياچه اروميه نيز قادرند تا صدها كيلومتر در آسمان ايران و ديگر كشورهاي منطقه با توجه به مسير باد پيمايش كنند.
مقامهاي زيست محيطي ايران بارها هشدار دادهاند كه اگر اقدامي «عاجل، جدي و ملي» درباره اين درياچه انجام نشود، توفان و غبار نمك ناشي از خشك شدن آن تا استان تهران خواهد رسيد و بيش از چهارده ميليون نفر تحت تاثير اين توفانهاي كشنده قرار خواهند گرفت.
اقدامات نمايشي تنها عملكرد دولت دهم
آري؛ احمدينژاد و دولتش وعدهها و دستورات ويژه متعددي براي احياي درياچه اروميه دادند و آخرين مورد آن كلنگزني طرح انتقال آب ارس به درياچه اروميه بود.
كيست كه نداند چنين كلنگي در واپسين روزهاي دولت، اقدامي نمايشي و شانه خالي كردن از مسووليت و سپردن آن به دولت بعدي است؟ دولت دهم اگر يك صدم هزينه و انرژياي را كه براي مديريت در امور غير مرتبط صرف كرد، براي مديريت حوضه آبي درياچه اروميه صرف ميكرد، اكنون با چنين بحراني روبهرو نبوديم. جاي بسي تاسف است كه برخيها حتي همين حركتهاي نمايشي را هم برنميتابند! حبيب برومند، نماينده پارسآباد و بيلهسوار پس از كلنگزني نمايشي طرح انتقال آب ارس به درياچه اروميه اظهار داشت: اخيرا نمايندگان تبريز با كمك ميرتاجالديني درصدد انتقال آب رود ارس به درياچه اروميه و بهرهبرداري شرب و صنعتي از اين انتقال هستند كه واقعا چنين اقداماتي تاسفبار به شمار ميرود!نماينده مردم پارسآباد و بيلهسوار در مجلس شوراي اسلامي به بهانه دفاع از كشت و صنعت دشت مغان به طرح نجات درياچه اروميه ميتازد و ميگويد: در حالي كه پاياب سد خدا آفرين قادر به آبياري 40 هزار هكتار از اراضي پارسآباد است و دستاورد آن توليد محصولات متنوع كشاورزي است، انتقال آب رود ارس به درياچه اروميه با اعتبار و هزينهيي گزاف و در ارتفاع 800 متري هيچ توجيه اقتصادي نداشته بلكه به نابودي كشاورزي در پارسآباد و مناطق شمالي استان اردبيل منجر ميشود.نماينده مردم پارسآباد و بيلهسوار در مجلس شوراي اسلامي به اين حد قانع نميشود و ادامه ميدهد: بنده معتقدم اين انتقال غيركارشناسي انجام ميشود و قطعا دولت آينده جلوي اين كار شتابزده و عجولانه را كه دولت دهم در روزهاي پاياني و با سردمداري عدهيي از نمايندگان و همچنين افراد ذينفوذ استان آذربايجان شرقي و غربي انجام ميدهد، جلوگيري كرده و اجازه نخواهد داد اين انتقال با ثمره خشك شدن بسياري از اراضي و نابودي بخش كشاورزي در پارسآباد صورت گرفته و انجام شود. چنين اظهارات تامل برانگيزي در حالي مطرح ميشود كه آب مورد نياز دشت مغان از سد خدا آفرين تامين ميشود، سدي كه دو ميليارد متر مكعب گنجايش دارد و ميتواند چندين سال نياز آبي دشت مغان را تامين كند. علاوه بر اين قرار نيست همه آب ارس به درياچه اروميه سرازير شود!اين بحثها در حالي مطرح ميشود كه هيچ چيزي قطعي نشده و همهچيز در حد حرف و نهايتا كلنگزني است! چنين اظهاراتي خاطر مردم را به ياد اظهارات برخي نمايندگان در توجيه رد دو فوريت طرح احياي درياچه اروميه در مجلس گذشته مياندازد.
مجلس هم به اندازه دولت مقصر است
كارنامه مجلس هم در اين زمينه هيچ قابل دفاع نيست. نمايندگاني كه در روزهاي انتخابات سنگ محيط زيست و درياچه اروميه را به سينه ميزدند، اكنون هر كدام با نشستن بر كرسيهاي مختلف رياست و وكالت ديگر پاسخ تلفنشان را هم نميدهند!مجلس گذشته و كنوني به اندازه دولت در وضعيت به وجود آمده مقصر است. طرح دو فوريتي احياي درياچه اروميه در مجلس گذشته رد شد و اين اقدام زماني كه با اعتراضات مردم روبهرو شد، وعده برگشت يك ماهه طرح به صحن علني و تصويب آن به مردم داده شد؛ اما دريغا كه مجلس تمام شد و مجلسي ديگر آمد و راه همان مجلس را پي گرفت!
اسفندماه سال 90 بود كه نهاد «برنامه محيط زيست سازمان ملل» (UNEP) در گزارشي درباره عواقب زيست محيطي خشك شدن درياچه اروميه هشدار داد و اعلام كرد كه ارتفاع سطح آب درياچه از سال 1995 تا 2011 به ميزان هفت متر كاهش يافته و بر اساس تصاوير ماهوارهيي مساحت آن در اين بازه زماني از ???? كيلومتر مربع به ???? كيلومتر مربع كاهش يافته است.
عوارض توفانهاي نمكي خودنمايي ميكنند
بنا به گزارشهاي منتشر شده در خبرگزاريهاي مختلف، در برخي از شهرهاي مجاور درياچه اروميه مانند سلماس، موارد متعددي از چشم درد ناشي از غبار و ريزگردهاي نمكي ناشي از خشك شدن درياچه اروميه مشاهده شده است. همچنين كميسيون بهداشت و درمان مجلس هشدار داده است كه تنفس ريزگردهاي نمكي، فوقالعاده خطرناك است و ميتواند باعث بروز بيماريهاي ريوي، چشمي و پوستي شود. وخامت اوضاع درياچه اروميه چنان بحراني است كه از مرزهاي كشور نيز گذر كرده است، به گونهيي كه «نهاد برنامه توسعه و عمران سازمان ملل متحد» در سال 91 بودجهيي در حدود «135 ميليون دلار» براي حل مشكلات زيست محيطي درياچه اروميه تخصيص داد. واقعيتي تلخ وجود دارد و آن اين است كه اقدامات دولت براي نجات درياچه اروميه تنها محدود به «دستور ويژه»، «وعده» و «برگزاري همايش» بوده است. مسعود پزشكيان، نماينده مردم شريف تبريز همچنين اعتقادي دارد و ميگويد: آنچه تاكنون از سوي دولت درباره نجات درياچه اروميه انجام گرفته صرفا برگزاري همايش و سمينار بوده است و نه چيز ديگري!بسياري از كارشناسان نگرانند كه درياچه اروميه دچار سرنوشتي همانند فاجعه درياچه «آرال» شود.
شاخص جهاني عملكرد زيست محيطي ايران
در اين ميان به نوشته روزنامه خراسان در ارديبهشت ماه سال گذشته، ايران در شاخص جهاني عملكرد زيست محيطي 2012 كه از سوي دانشگاه ييل ايالات متحده منتشر شده در ميان 132 كشور جهان با 36 پله سقوط در رتبه 114 قرار گرفته است. فعالان محيط زيست نيز ضمن تاييد اين شاخص بينالمللي، روند نزولي رتبه محيط زيست ايران را ناشي از اتفاقاتي ميدانند كه طي چند سال اخير رخ داده است. محمد درويش، عضو هيات علمي «موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع» در اين باره به روزنامه خراسان گفت: در دو، سه سال اخير چند اتفاق بسيار تاملبرانگيز در محيط زيست كشور به وقوع پيوست، درياچه اروميه را از دست داديم و حدود 390 هزارهكتار از اراضي درياچه اروميه تبديل به كوير شد كه از آن به عنوان بزرگترين رخداد بيابانزايي قرن 21 ياد ميشود. آمار و ارقامي كه در رابطه با درياچه اروميه اعلام ميشوند، دقيق و قابل اطمينان نيستند. هيچگاه معلوم نشده است كه چه مقدار آب پشت سدهاي ايجاد شده تلنبار شده و حتي تعداد دقيق سدهاي ساخته شده در حوزه آبريز درياچه هم معلوم نيست! در همين رابطه نادر قاضيپور، نماينده مجلس، در روز چهاردهم تيرماه سال جاري در گفتوگو با CHN اخبار و اطلاعات رسمي منتشر شده درباره افزايش سطح آب درياچه اروميه را «دروغ» ميداند و ميگويد: «درياچه اروميه آخرين نفسهايش را ميكشد».
زندگي ملت در حال تهديد است
مساله بيتوجهي به محيط زيست در ايران به غايت زجر آور است. عيسي كلانتري، يكي از نزديكان رييسجمهور چندي قبل در مصاحبهيي با روزنامه قانون با اشاره به عمق بحران زيست محيطي در ايران گفته است: «مشكل اصلياي كه ما را تهديد ميكند و از اسراييل و امريكا و دعواهاي سياسي خطرناكتر است مساله زندگي ملت است. اگر وضعيت اصلاح نشود، ايران 30 سال ديگر كشور ارواح ميشود چون همه كشور تبديل به كوير ميشود.»وي با ابراز نگراني نسبت به استفاده بيرويه از آبهاي زيرزميني گفته است:
فلات ايران دارد غيرقابل سكونت ميشود و كسي به اين فكر نيست. مساله اينجاست كه آبهاي زيرزميني تحليل رفتهاند و بيلان منفي آب بيداد ميكند و كسي به فكر نيست. كمآبي كشور را بهشدت تهديد ميكند و بيلان منفي برداشت آب در ابتداي انقلاب زير صد ميليون متر مكعب در سال بود اين بيلان در حال حاضر به 11 ميليارد متر مكعب رسيده است يعني 110 برابر شده است. كلانتري با تاييد خشك شدن درياچهها در ايران اضافه كرده است: پيكرههاي آبي طبيعي ايران خشكيدهاند. از درياچه اروميه، بختگان، تشك، پريشان، كافتر، گاوخوني، هورالعظيم، هامون و جازموريان ديگر چيزي باقي نمانده. من از وقوع بحران حرف ميزنم. زندگي ملت در حال تهديد است.
75 درصد درياچه اروميه خشك شد
درياچه اروميه حداقل يك دهه است كه با بحران مواجه است، اما هنوز هم طرحهاي مطالعاتي نجات آن به پايان نرسيده است! احمدينژاد هر وقت از راه رسيد، دستور ويژه صادر كرد و كلنگزني كرد، اما دريغ از جرعهيي آب براي نگين آبي آذربايجان كه اين روزها سرخسرخ است از نامهربانيهاي زمانه. مهدي عيسيزاده، عضو كميسيون اجتماعي مجلس از خشك شدن ?? درصد درياچه اروميه خبر ميدهد و ميگويد: هر روز كه ميگذرد اين درياچه بيشتر در معرض خشكي قرار ميگيرد. وي وضعيت درياچه اروميه را اسفناك ميخواند و با انتقاد از بيتوجهي وزير نيروي دولت دهم نسبت به خشك شدن اين درياچه ميگويد: «هيچ كس نسبت به اين مهم پاسخگو نيست.»اما چنانكه از سخنان اين نماينده برميآيد، درياچه اروميه علاوه بر مشكل بيتوجهي، به دردي به نام كارشكني هم مبتلاست! نماينده مردم مياندوآب در اين باره هشدار داده و ميگويد: «اگر بيتوجهي نسبت به وضعيت درياچه اروميه ادامه يابد، بسياري از دستهاي پنهاني كه مانع رسيدن آب به اين درياچه ميشوند را رسوا خواهم كرد». اما چه كساني ميتوانند مانع از سيراب شدن درياچه اروميه شوند؟ چه كساني ميتوانند آنقدر كج فهم باشند كه منافع ملي و بلندمدت را به منافع گروهي و زودگذر ترجيح دهند؟
اين در حالي است كه در ديماه سال گذشته نيز نادر قاضيپور، نماينده مردم اروميه با انتقاد از وضعيت بحراني درياچه اروميه، گفته بود: متاسفانه به علت تعلل مسوولان، سطح آب اين درياچه بهصورت چشمگيري كاهش يافته و در آينده نزديك به طور كامل خشك خواهد شد. وي با تاكيد بر اينكه مسوولان بايد سونامي نمك در داخل كشور را جدي بگيرند، گفته بود: به طور حتم در صورت خشك شدن درياچه اروميه بايد شاهد بروز توفانهاي نمكي در كشور باشيم.
تنها 25 درصد از درياچه اروميه مانده است
مردم! تنها 25 درصد از درياچه اروميه مانده است و قسمت جنوبي اين درياچه ديگر درياچه نيست. درياچه اروميه تا همين يك دهه قبل با 140 كيلومتر طول و 55 كيلومتر عرض از پنجاه و دو هزار كيلومتر مربع مساحت و متوسط عمقي در حدود شانزده متر برخوردار بود. اما حالا عمق قسمتهاي جنوبي آن به اندازه يك دسته بيل هم نيست!بدانيد اوضاع درياچه اروميه به حدي بحراني است كه اگر با سطل به حيوانات اين جزيره آب نرسانند، همهشان تلف خواهند شد. توجه به اين امر لازم است كه پارك ملي درياچه اروميه يكي از ?? ?ذخيرهگاه طبيعي محيط زيست جهان است و به دليل طبيعت مناسب آن براي زيست دائمي و موقت انواع پرندگان كمياب و نادر جهان و زيباييهاي طبيعي سواحل و جزاير آن از سوي يونسكو به عنوان يك ذخيرهگاه بيوسفري در جهان شناخته شده است.
اروميه 10 ميليارد تن نمك دارد. اگر آب داشته باشد، به مانند معدن نمك است و مايه خير و بركت، اما با خشك شدنش 10 ميليارد تن نمك بر سر مردم اين سرزمين آوار خواهد شد؛ فاجعهبارترين معركهيي كه قابل تصور است. درياچه اروميه به صورت دلهرهآوري در برابر چشمان مردم و مسوولان خشك ميشود، خشك شدن اين درياچه ناگهاني نبوده است. دستكم از 15 سال قبل كارشناسان محيط زيست نسبت به آغاز روند خشك شدن درياچه اروميه هشدار داده بودند.
درياچه اروميه هيچگاه كاملا خشك نشده است
دكتر مرتضي جمالي، محقق موسسه تحقيقات اكولوژي و تنوع زيستي مديترانه مارسي فرانسه، در گفتوگو با مهر با اشاره به گذشته دويست هزار ساله درياچه اروميه گفته است: دورههاي كمآبي اين درياچه مربوط به اواخر دوره عصر يخبندان در بيست و دو تا هجده هزار سال قبل بوده، ولي به نظر ميرسد درياچه هيچگاه كاملا خشك نشده است. يعني در اين مدت كه سطح آب آن مانند سطح آب حوض سلطان در قم بوده است، هرگز درياچه رو به خشكي كامل نرفته است. اين در حالي است كه رييس دولت دهم در اظهارنظري عجيب در اردبيل گفته بود: درياچه اروميه هر 500 سال يكبار خشك ميشود و وضعيت فعلي هم طبيعي است!درياچه اروميه مايه حيات آذربايجان است؛ به اين معني كه در حال حاضر درياچه اروميه ميتواند ميان گرمترين دماي ماه سال و سردترين دماي ماه سال تعادل ايجاد كند و هواي ملايمي را براي ساكنان منطقه ايجاد كند. براي مثال اگر اختلاف گرمترين و سردترين ماه سال 50 درجه باشد، با از بين رفتن درياچه اختلاف دماي زمستان و تابستان به 70 درجه ميرسد؛ از اين رو تابستانهاي گرم و خشك و زمستانهاي سرد و خشك در انتظار ساكنان منطقه خواهد بود.
ارزش اكولوژيكي جزاير نه گانه از بين رفت
در حال حاضر 14 رودخانهيي كه به درياچه اروميه سرازير ميشد به علت سدهايي كه در مسير رودخانهها ساخته شده مسدود شدهاند. وزارت نيرو هنوز هم دستبردار نيست و درصدد بررسي ساخت سدهاي جديدي روي رودخانههاي اين درياچه است!كارشناسان محيط زيست سدسازيهاي جنونآميز، حفر بيرويه هزاران چاه عميق، هدر رفتن آب در بخش كشاورزي و عبور بزرگراه شهيد كلانتري از وسط درياچه اروميه را از جمله عوامل اصلي تخريب و نابودي اين درياچه ميدانند. همه اين عوامل از يك چيز ناشي ميشود: بيتوجهي مسوولان. حسن عباسنژاد، مديركل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي اخيرا اظهار داشته است: جزيرههاي درياچه اروميه از طريق خشكي به هم ارتباط يافتهاند و ارزش اكولوژيكي جزاير نه گانه كه قبلا محل تخمگذاري انواع پرندگان از جمله فلامينگو و پليكان بوده كاهش يافته است. در اين ميان منابع عظيم آرتمياي درياچه اروميه كه مختص اين درياچه است بهشدت در معرض نابودي قرار گرفته است. قابل توجه است كه قيمت هر كيلوگرم آرتميا در بازارهاي جهاني با توجه به كيفيت آن بيش از 200 دلار است. از همين حالا دهها روستاي جنوبي و شرقي درياچه اروميه به سبب پسروي آب درياچه در شرق و جنوب متروكه شدهاند. شورهزارهاي به وجود آمده در منطقه به باغات اطراف درياچه آسيب فراواني وارد كرده و بر اثر غيرقابل كشت شدن زمينهاي كشاورزي، رفته رفته بر تعداد مهاجرين اين مناطق افزوده ميشود.
ايران در معرض يك فاجعه ملي
جالب است كه مقامات دولت دهم از عملكرد خود دفاع ميكنند و تاكيد دارند كه دو دوره خشكسالي در دهه اخير، عمدهترين عامل ايجاد مشكل براي تالابها و درياچههاي ايران از جمله درياچه اروميه بوده است. آنها ميگويند كه نه تنها هيچ سوء مديريتي در قبال درياچه اروميه صورت نگرفته، بلكه تمامي تلاشهاي دولت در راستاي احياي اين درياچه بوده است. آنها در اين خصوص به دستورات ويژه محمود احمدينژاد، رييس دولت دهم مبني بر بارور كردن ابرها و انتقال آب از ساير حوزهها تاكيد ميكنند. اما در مقابل كارشناسان زيست محيطي ايران، ضمن اشاره به فقدان هرگونه اقدام عملي دولت در راستاي احياي درياچه اروميه، ميگويند كه با خشك شدن درياچه اروميه، ايران در معرض يك فاجعه ملي زيست محيطي قرار ميگيرد. آنها هشدار ميدهند كه اين وضعيت ميتواند بر محيط زيست كشورهاي همجوار ايران هم تاثير منفي بگذارد. در واقع به همان صورت كه ريزگردهاي كشورهاي عربي از عراق به سوي ايران و تركيه ميتازند، بلورهاي نمك درياچه اروميه نيز قادرند تا صدها كيلومتر در آسمان ايران و ديگر كشورهاي منطقه با توجه به مسير باد پيمايش كنند.
مقامهاي زيست محيطي ايران بارها هشدار دادهاند كه اگر اقدامي «عاجل، جدي و ملي» درباره اين درياچه انجام نشود، توفان و غبار نمك ناشي از خشك شدن آن تا استان تهران خواهد رسيد و بيش از چهارده ميليون نفر تحت تاثير اين توفانهاي كشنده قرار خواهند گرفت.
اقدامات نمايشي تنها عملكرد دولت دهم
آري؛ احمدينژاد و دولتش وعدهها و دستورات ويژه متعددي براي احياي درياچه اروميه دادند و آخرين مورد آن كلنگزني طرح انتقال آب ارس به درياچه اروميه بود.
كيست كه نداند چنين كلنگي در واپسين روزهاي دولت، اقدامي نمايشي و شانه خالي كردن از مسووليت و سپردن آن به دولت بعدي است؟ دولت دهم اگر يك صدم هزينه و انرژياي را كه براي مديريت در امور غير مرتبط صرف كرد، براي مديريت حوضه آبي درياچه اروميه صرف ميكرد، اكنون با چنين بحراني روبهرو نبوديم. جاي بسي تاسف است كه برخيها حتي همين حركتهاي نمايشي را هم برنميتابند! حبيب برومند، نماينده پارسآباد و بيلهسوار پس از كلنگزني نمايشي طرح انتقال آب ارس به درياچه اروميه اظهار داشت: اخيرا نمايندگان تبريز با كمك ميرتاجالديني درصدد انتقال آب رود ارس به درياچه اروميه و بهرهبرداري شرب و صنعتي از اين انتقال هستند كه واقعا چنين اقداماتي تاسفبار به شمار ميرود!نماينده مردم پارسآباد و بيلهسوار در مجلس شوراي اسلامي به بهانه دفاع از كشت و صنعت دشت مغان به طرح نجات درياچه اروميه ميتازد و ميگويد: در حالي كه پاياب سد خدا آفرين قادر به آبياري 40 هزار هكتار از اراضي پارسآباد است و دستاورد آن توليد محصولات متنوع كشاورزي است، انتقال آب رود ارس به درياچه اروميه با اعتبار و هزينهيي گزاف و در ارتفاع 800 متري هيچ توجيه اقتصادي نداشته بلكه به نابودي كشاورزي در پارسآباد و مناطق شمالي استان اردبيل منجر ميشود.نماينده مردم پارسآباد و بيلهسوار در مجلس شوراي اسلامي به اين حد قانع نميشود و ادامه ميدهد: بنده معتقدم اين انتقال غيركارشناسي انجام ميشود و قطعا دولت آينده جلوي اين كار شتابزده و عجولانه را كه دولت دهم در روزهاي پاياني و با سردمداري عدهيي از نمايندگان و همچنين افراد ذينفوذ استان آذربايجان شرقي و غربي انجام ميدهد، جلوگيري كرده و اجازه نخواهد داد اين انتقال با ثمره خشك شدن بسياري از اراضي و نابودي بخش كشاورزي در پارسآباد صورت گرفته و انجام شود. چنين اظهارات تامل برانگيزي در حالي مطرح ميشود كه آب مورد نياز دشت مغان از سد خدا آفرين تامين ميشود، سدي كه دو ميليارد متر مكعب گنجايش دارد و ميتواند چندين سال نياز آبي دشت مغان را تامين كند. علاوه بر اين قرار نيست همه آب ارس به درياچه اروميه سرازير شود!اين بحثها در حالي مطرح ميشود كه هيچ چيزي قطعي نشده و همهچيز در حد حرف و نهايتا كلنگزني است! چنين اظهاراتي خاطر مردم را به ياد اظهارات برخي نمايندگان در توجيه رد دو فوريت طرح احياي درياچه اروميه در مجلس گذشته مياندازد.
مجلس هم به اندازه دولت مقصر است
كارنامه مجلس هم در اين زمينه هيچ قابل دفاع نيست. نمايندگاني كه در روزهاي انتخابات سنگ محيط زيست و درياچه اروميه را به سينه ميزدند، اكنون هر كدام با نشستن بر كرسيهاي مختلف رياست و وكالت ديگر پاسخ تلفنشان را هم نميدهند!مجلس گذشته و كنوني به اندازه دولت در وضعيت به وجود آمده مقصر است. طرح دو فوريتي احياي درياچه اروميه در مجلس گذشته رد شد و اين اقدام زماني كه با اعتراضات مردم روبهرو شد، وعده برگشت يك ماهه طرح به صحن علني و تصويب آن به مردم داده شد؛ اما دريغا كه مجلس تمام شد و مجلسي ديگر آمد و راه همان مجلس را پي گرفت!
اسفندماه سال 90 بود كه نهاد «برنامه محيط زيست سازمان ملل» (UNEP) در گزارشي درباره عواقب زيست محيطي خشك شدن درياچه اروميه هشدار داد و اعلام كرد كه ارتفاع سطح آب درياچه از سال 1995 تا 2011 به ميزان هفت متر كاهش يافته و بر اساس تصاوير ماهوارهيي مساحت آن در اين بازه زماني از ???? كيلومتر مربع به ???? كيلومتر مربع كاهش يافته است.
عوارض توفانهاي نمكي خودنمايي ميكنند
بنا به گزارشهاي منتشر شده در خبرگزاريهاي مختلف، در برخي از شهرهاي مجاور درياچه اروميه مانند سلماس، موارد متعددي از چشم درد ناشي از غبار و ريزگردهاي نمكي ناشي از خشك شدن درياچه اروميه مشاهده شده است. همچنين كميسيون بهداشت و درمان مجلس هشدار داده است كه تنفس ريزگردهاي نمكي، فوقالعاده خطرناك است و ميتواند باعث بروز بيماريهاي ريوي، چشمي و پوستي شود. وخامت اوضاع درياچه اروميه چنان بحراني است كه از مرزهاي كشور نيز گذر كرده است، به گونهيي كه «نهاد برنامه توسعه و عمران سازمان ملل متحد» در سال 91 بودجهيي در حدود «135 ميليون دلار» براي حل مشكلات زيست محيطي درياچه اروميه تخصيص داد. واقعيتي تلخ وجود دارد و آن اين است كه اقدامات دولت براي نجات درياچه اروميه تنها محدود به «دستور ويژه»، «وعده» و «برگزاري همايش» بوده است. مسعود پزشكيان، نماينده مردم شريف تبريز همچنين اعتقادي دارد و ميگويد: آنچه تاكنون از سوي دولت درباره نجات درياچه اروميه انجام گرفته صرفا برگزاري همايش و سمينار بوده است و نه چيز ديگري!بسياري از كارشناسان نگرانند كه درياچه اروميه دچار سرنوشتي همانند فاجعه درياچه «آرال» شود.
شاخص جهاني عملكرد زيست محيطي ايران
در اين ميان به نوشته روزنامه خراسان در ارديبهشت ماه سال گذشته، ايران در شاخص جهاني عملكرد زيست محيطي 2012 كه از سوي دانشگاه ييل ايالات متحده منتشر شده در ميان 132 كشور جهان با 36 پله سقوط در رتبه 114 قرار گرفته است. فعالان محيط زيست نيز ضمن تاييد اين شاخص بينالمللي، روند نزولي رتبه محيط زيست ايران را ناشي از اتفاقاتي ميدانند كه طي چند سال اخير رخ داده است. محمد درويش، عضو هيات علمي «موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع» در اين باره به روزنامه خراسان گفت: در دو، سه سال اخير چند اتفاق بسيار تاملبرانگيز در محيط زيست كشور به وقوع پيوست، درياچه اروميه را از دست داديم و حدود 390 هزارهكتار از اراضي درياچه اروميه تبديل به كوير شد كه از آن به عنوان بزرگترين رخداد بيابانزايي قرن 21 ياد ميشود. آمار و ارقامي كه در رابطه با درياچه اروميه اعلام ميشوند، دقيق و قابل اطمينان نيستند. هيچگاه معلوم نشده است كه چه مقدار آب پشت سدهاي ايجاد شده تلنبار شده و حتي تعداد دقيق سدهاي ساخته شده در حوزه آبريز درياچه هم معلوم نيست! در همين رابطه نادر قاضيپور، نماينده مجلس، در روز چهاردهم تيرماه سال جاري در گفتوگو با CHN اخبار و اطلاعات رسمي منتشر شده درباره افزايش سطح آب درياچه اروميه را «دروغ» ميداند و ميگويد: «درياچه اروميه آخرين نفسهايش را ميكشد».
زندگي ملت در حال تهديد است
مساله بيتوجهي به محيط زيست در ايران به غايت زجر آور است. عيسي كلانتري، يكي از نزديكان رييسجمهور چندي قبل در مصاحبهيي با روزنامه قانون با اشاره به عمق بحران زيست محيطي در ايران گفته است: «مشكل اصلياي كه ما را تهديد ميكند و از اسراييل و امريكا و دعواهاي سياسي خطرناكتر است مساله زندگي ملت است. اگر وضعيت اصلاح نشود، ايران 30 سال ديگر كشور ارواح ميشود چون همه كشور تبديل به كوير ميشود.»وي با ابراز نگراني نسبت به استفاده بيرويه از آبهاي زيرزميني گفته است:
فلات ايران دارد غيرقابل سكونت ميشود و كسي به اين فكر نيست. مساله اينجاست كه آبهاي زيرزميني تحليل رفتهاند و بيلان منفي آب بيداد ميكند و كسي به فكر نيست. كمآبي كشور را بهشدت تهديد ميكند و بيلان منفي برداشت آب در ابتداي انقلاب زير صد ميليون متر مكعب در سال بود اين بيلان در حال حاضر به 11 ميليارد متر مكعب رسيده است يعني 110 برابر شده است. كلانتري با تاييد خشك شدن درياچهها در ايران اضافه كرده است: پيكرههاي آبي طبيعي ايران خشكيدهاند. از درياچه اروميه، بختگان، تشك، پريشان، كافتر، گاوخوني، هورالعظيم، هامون و جازموريان ديگر چيزي باقي نمانده. من از وقوع بحران حرف ميزنم. زندگي ملت در حال تهديد است. 
