روز جهانی نلسون ماندلا

18 ژوئیه  مصادف با سالروز تولد «نلسون ماندلا» ست. امروز صدهامیلیون‌نفر در سراسر جهان در حالی نودوپنجمین روز تولد رهبر پرآوازه آفریقای‌جنوبی را جشن می‌گیرند که او در بستر بیماری با عفریت مرگ مبارزه می‌کند. سازمان ملل متحد در 10 نوامبر 2009 با تصویب قطعنامه‌ای به اتفاق آرا 18 ژوئیه را «روز جهانی نلسون ماندلا» نامگذاری کرد. اگر اشتباه نکرده باشم این برای اولین‌بار در تاریخ این نهاد بین‌المللی است که به پاس خدمات، ادای احترام و تجلیل از یکی از رهبران جهان، روزی را به نام او ثبت کرده است. تاکنون بیش از صدها کتاب‌ و ده‌هاهزار مقاله درباره ماندلا چاپ شده ولی بعید می‌دانم هنوز کسی توانسته باشد گوشه‌ای از شخصیت بی‌بدیل این رهبر پرآوازه قرن را توصیف کند. نگارنده این سطور به دلیل زندگی چندساله در آفریقای‌جنوبی و آشنایی، در حد بضاعت مزجات خود سعی کرده است دین خود را در حق ماندلا اداکند و یادداشت‌ها و مقالاتی را درباره او نشر داده است ولی دریغ دانستم در شرایطی که قلب‌های چند صدمیلیون انسان روی کره خاک با آخرین ضربان‌های قلب ماندلا می‌تپد در چنین روزی مطلبی ننویسم. این یادداشت کوتاه را مزین به عباراتی از ماندلا کرده‌ام تا شاید از این رهگذر یکی از هزاران وجوه متعالی این شخصیت بی‌بدیل را با بیانی قاصر توصیف کنم. ماندلا در نامه‌ای که از «زندان روبن» برای همسرش وینی در زندان «کرونستاد» نوشته توصیف بدیعی از «موفقیت» انسان‌ها در زندگی را به تصویر می‌کشد. تاریخ این نامه اول فوریه 1975 یعنی 15 سال قبل از آزادی او از زندان است. ماندلا موفقیت را چنین توصیف می‌کند: «بر حسب تصادف ممکن است متوجه شوی که سلول چه جای مناسبی است برای اینکه زندانی خود را بشناسد و واقع‌بینانه و به‌طرز منظم ذهن و احساسات خود را بکاود. ما برای قضاوت درباره خودمان به عوامل خارجی مانند موقعیت اجتماعی، نفوذ و محبوبیت، ثروت و سطح تحصیلات و مانند آن توجه می‌کنیم. البته این عوامل برای اندازه‌گیری میزان موفقیت فرد در زندگی مادی مهم هستند و تلاش کسانی که برای دستیابی به همه این امتیازات تلاش می‌کنند قابل درک است. اما عوامل درونی برای سنجش موفقیت یک فرد به عنوان یک انسان، اهمیت بیشتری دارد. صداقت، صمیمیت، سادگی، تواضع، سخاوت خالصانه، نداشتن کبر و غرور و آمادگی برای خدمت به دیگران، مبانی زندگی معنوی و روحانی هر انسان است... .» اگر کسی نویسنده این عبارات را نشناسد در بادی امر آن را به کسی نسبت خواهد داد که سال‌ها در مکاتب عرفانی مشرق‌زمین غور کرده و به مقاماتی که ویژه اولیای الهی است واصل شده است. اما این تنها گوشه‌ای از سیروسلوک و نهج خود‌سازی ماندلاست که در قالب کلمات به همسرش در نامه‌ای کوتاه از یک زندانی به زندانی دیگر مشق شده است. سیدمحمد خاتمی نیز ماندلا را چنین توصیف کرده است: «بی‌آنکه درصدد مقایسه باشیم و جای مقایسه هم نیست. ولی می‌گویم آنچه ماندلا کرد آدمی را به یاد حماسه بزرگ فتح مکه توسط پیامبر اکرم(ص) می‌اندازد که با همه جنایات و ددمنشی‌هایی که علیه مسلمانان و شخص پیامبر صورت گرفته بود، پیامبر با رحمت و بزرگواری از آن گذشت کرد و به جای اسارت آنان و انتقام‌گیری، آنان را آزادشدگان نامید که هم نشان تدبیر بود و هم لازمه انسانیت و هم مصداق اقتدار واقعی... انقلابی‌گری مستلزم مهربانی با مردم و حتی تحمل بزرگوارانه دشمنان (چه رسد به مخالفان) به هنگام اقتدار و استقرار وضع نیز هست.» اما بیان دوم مربوط به سیاستمدار فرهیخته‌ای است که قربانی تحجر شد. ماندلا به پاس احترام به حجاریان دو روز پس از این ترور ناجوانمردانه در تماسی تلفنی با سیدمحمد خاتمی رییس‌جمهور وقت گفت: «اینجانب همچنین در رابطه با اصلاح‌طلب معروفی که اخیرا ترور شد، با ملت ایران در رابطه با این حادثه ابراز همدردی می‌کنم.» سعید حجاریان چند روز قبل در یادداشتی کوتاه ولی پرمغز در همین روزنامه نوشت: « او 27 سال زندان را به جان خرید تا به همه بفهماند بنی‌آدم اعضای یکدیگرند و خداوند به نفس انسان کرامت داده تا دیگر نگرو و سیاه برزنگی از زبان‌ها بیفتد و آدمیان به قلوب بنگرند نه به قشور. او در دوران مبارزه آنقدر با نفسش جهاد کرده بود که بتواند دشمنان را ببخشد و حتی از توانایی‌های آنان در دولت خود استفاده کند. به همین لحاظ من او را یک عارف واصل می‌دانم که آنقدر روح خود را صیقلی کرده بود که می‌توانست به منزل تجلیه برسد.» دو سال قبل، از کسی که بیش از 50 سال با ماندلا آشنایی داشت و در روزهای سخت مبارزه همراه او بود، سوال کردم کدام ویژگی ماندلا می‌تواند معرف شخصیت او باشد؟ بی‌هیچ درنگی پاسخ داد: «ماندلا هرگز کینه کسی را به دل نگرفت، حتی کسانی که او را 27سال به بند کشیدند. او برای آینده‌ای بهتر برای فرزندان کشورش از همه چیز گذشت.»