اعظم طالقاني:ائمهجمعه بايد دردهاي مردم را درك كنند
نخستين نماز جمعه به امامت پدر مرحومش يعني آيتا... طالقاني اقامه شده است؛ نمازجمعهاي كه براي نسل بعد هم نمادي از شجاعت و پايمردي نخستين خطيب جمعه بوده است. شايد يكي از افتخارات اعظم طالقاني هم در روز 5 مردادماه رقم خورده است كه پدرش پيشاپيش افرادي از همه جناحهاي سياسي كشور به اقامه نماز ايستاد. آنچه براي آيتا... طالقاني دلچسب بود اين موضوع بود كه مشاهده ميكرد چگونه همه در صفوف منظم نماز ايستادهاند و براي آنها ديگر اختلافات سياسي و اجتماعي و... حائز اهميت نيست.
چرا شخص آيتا... طالقاني برای اولین نماز جمعه پس از انقلاب به عنوان امام انتخاب شدند؟
مرحوم آيتا... طالقاني در تماسي كه با قم داشتند گفتند الان زماني است كه باید نماز جمعه برگزار شود. بعضي از آقايان ميگفتند كه آقاي دكترابراهيم يزدي اين پيشنهاد را به امام دادند. ولي آنچه كه من در خاطر دارم اين است كه مرحوم طالقاني تلفن كردند به قم و به آقا سيداحمد گفتند كه به امام بفرماييد الان زمان آن است كه نماز جمعه را برگزار كنيم. ايشان هم گفتند كه شما برويد، برگزار كنيد.
مهمترين محورهاي صحبت آيتا... طالقاني در چند هفته برپايي نماز جمعه در 7 خطبهاي كه خواندهاند چه بود؟
نخستين نماز جمعهاي كه آيتا... طالقاني خواند مصادف بود با نخستين جمعه ماه رمضان. آيتا... منتظري به من گفتند كه مادرت از پدر ايراد گرفتهاند كه چرا در اينجا سوره جمعه را نخواندهاند. من از ايشان پرسيدم چرا سوره را نخوانديد كه گفتند من كل سوره را به خاطر نداشتم و براي همين آن چيزي كه يادم بود را خواندم. اشكالي هم ندارد كه در نماز بعد از خطبه سوره جمعه خوانده نشود. چون سوره جمع بايد در نماز خوانده شود و در حال حاضر هم خيليها نميخوانند. در آيه 9 سوره جمعه آمده است: بشتابيد براي ياد خدا و رها كنيد خريد و تجارت را، كه اگر بدانيد اين بهتر است براي شما، كه حداقل هفتهاي يكبار اجتماع كنيد كه از يك ديگر بيشتر باخبر شويد، رفاقت بيشتري كسب كنيد و اطلاعات جديد پيدا كنيد. همانطور كه اشاره شد در چند كشور مسلمان ديگر مثل ليبي، اندونزي و... نماز جمعه از طرف حكومت برپا ميشد. در نماز جمعه اول، آيتا... طالقاني آيه 9 از سوره جمعه را خواندند، در نماز جمعه دوم آياتي را ميخوانند كه خيلي مفصل است. الحمدا... قاسم الجبارين مبير الظالمين الحاربين النکال الظالمين صريخ المستصرخين موضع الحاجات الطالبين و معتمد المومنين. اين آيات را ميخواندند و مابين صحبتها به آيات ديگري هم اشاره ميكردند. مثلا ايشان در يكي از صحبتهاي خود ميگويند: شما برادران و خواهران به طرف صندوقهاي رأي رفتيد (انتخاب خبرگان قانون اساسي). اين حركت الهي از جنبه ايماني وظيفه و مسئوليت اجتماعي يك حركت تسبيحي است، شناور شدن به سوي حق يك حركت جمعي و هماهنگ است، يعني رأي ميدهي به كساني كه منزهترين، آگاهترين، مستشعرترين (باشعورترين) فرد براي تنظيم قانون اساسي هستند. يعني قانوني كه بتواند محيط را از استعمار، استبداد و استثمار و ظلم و خودخواهيها و امتيازجوييها پاك نگه دارد و وسيله رشد استعدادها را فراهم كند. اين جمله در دومين نماز جمعه در خطبه دوم گفته شده است. در اين خطبه آيتا... طالقاني ميخواستند به مردم ياد دهند و آنها را آگاه كنند كه به دنبال فرد عاقل و باشعور باشيد. كسي كه دنبال عقلانيت باشد مستشعر باشد (مستشعر از باب استفعال ميآيد و يكي از معانيش طلب است). نكته بسيار مهمي كه در صحبت ايشان در نماز جمعه مطرح شد اين بود كه در اين نماز جمعه دارا و اعيان و... وجود ندارد و همه با هم هستند. من از روي دلسوزي، صداقت و دوست داشتن مردم و واقعا براي رشد مردم، نه براي فريب و دروغ به مردم بلكه برعكس براي اينكه مردم انتقاد كنند و آگاه باشند كه كلاهي سرشان نرود، صحبت ميكنم مردم هم ميفهمند كسي كه به او آموزش ميدهد و حرف ميزند از چه موضعي است و چه هدفي را ميخواهد دنبال كند. بهنظر من مردم متوجه بودند در اين نمازجمعهها مرحوم طالقاني به دنبال اين نبودند كه خودشان را به جايي برسانند يا مريد پيدا كنند يا براي بالا بردن يا پايين آوردن كسي كاري كنند و صحبت كنند و مجبور شوند براي اينكه بخواهند كساني را بالا ببرند يا جرياني را پايين آورند دست به دروغ و تهمت بزنند. اينها درسهايي بود كه پدرم به نمازگزاران داد.
از نماز جمعه چه آموختيد؟
خداوند در آيه دوم سوره جمعه ميفرمايد: خداوند بين شما رسولي را فرستاد كه امّي بود. امّي بودن يعني اينكه استعدادهاي فطري خودش را داشت و اطلاع داشت و جز وحي كه به او داده شده بود كسي چيزي به او ياد نداده بود. اگر هم چيزي ياد گرفته بود از روي روابط اجتماعي بوده است. نخستين برنامه اين بود يتلوا عليه آيات... اول اينكه تلاوت كند آيات را. تلاوت كردن هم به معني خواندن نيست. تلاوت كردن يعني تدريجي و آرامآرام به سمت آگاهيهاي لازم حركت كردن و تربيت شدن. بعد ميگويد، تزكيه، تزكيه كند آنها را. يك پاكسازي وجودي بشود و خصلتهاي بد و ضعفهايشان را بهتدريج جبران كنند و تغيير دهند و ادامه ميدهد يعلمهُ الكتاب و الحكمه و بعد كتاب را تعليم دهد و بعد حكمت را، كه مرحلهای از قوه تشخيص و قدرت تشخيص كامل نسبت به گذشته است و آن <كانوا من قبلِ لفي ضلال المبين> است، در حالي كه اينها در قبل در گمراهي آشكار بودند. دعاهاي مرحوم طالقاني در نماز جمعه آيات آخر سوره بقره بود: <ربنا و لا تحمل علينا...> و نیز <رب اغفرلي و الوالدي و لِمن دخل بيتي المومنا و المومنين و المومنات و لا تزد ظالمين الا تبارا> و <ربنا اغفر لنا و لاخوان الذين سبقون با الايمان في قلوبنا غلا للذين آمنوا>. همه اين آيهها درباره نزديك كردن مردم به يكديگر است. اينكه اختلافات را با تقويت ايمان كنار گذاشته و از خودگذشتگي كنيم تا خصلتهاي بد در ما از بين برود. آيتا... طالقاني جملهاي با اين مضمون دارند كه اين دنياي سرگردان. اين دنيا متحير. اين دنيا شرك و بتپرستي (انواع شرك: بتپرستيها، مادهپرستيها، شاهپرستيها) در اثر جلو رفتن بشر خودبهخود سقوط كرد. در حال حاضر هم همين وضعيت است. ميبينيم كه ديكتاتورها يكي پس از ديگري در منطقه در حال سقوط هستند و ايشان پيشبيني اين روز را آن زمان ميكردند. سقوط كردند و باز هم سقوط ميكنند. از نظر وجوه جامعه بشري يك قانوني در اجتماع است كه اينها بايد بروند و نميتوانند بمانند. آن روزي كه ميگويند شاهپرستي، منظور فردپرستي است و بهطور كامل پرستش غير خدا را دارند رد ميكنند. شرك همين است. بيشتر صحبتهاي آيتا... طالقاني در نماز جمعه توحيدي است. وقتي گفته ميشود يعلمهُ الكتاب و الحكمه، اين نتيجه بعثت پيغمبر است اگر اجتماع را ميخواهد از ظلم و استثمار و استعمار پاك كند تنها اين نيست كه خوب بخورند و همه زندگيشان مرفه باشد. تزكيه مقدمه است، براي هدف نهايي و عالي است و آن هدف تعالي انسان است كه به طرف علم و حكمت ميرود. اين نگاه، مكتب و شناخت ماست و هر كه با اين نگاه موافق است با مكتب ما موافق است، در واقع درباره مكتب بحث ميكند. خوب استبه سخنرانيهاي ديگر آيتا... طالقاني در نماز جمعههاي ديگر هم اشاره شود: «همانطور كه قبلا و بارها تذكر داده شد، خطبه جزو نماز است و سكوت و شنيدن آن واجب است، لذا در اين روز استثنائي كه روز قدس است از خواهران و برادران و ماموران و پاسداران تقاضا ميكنيم سكوت را رعايت كنند. عظمت اين نماز در همين همبستگي، خشوع، خضوع، آرامش و سكوت و توجه به خدا و آيات خداست». ميفرمايند: «هر روز از يك گوشهاي آتشافروزان آتش ميافروزند، هر روز بدون هيچ منطق و درخواست و هدف روشني مزاحمت ايجاد ميكنند و با كمال بيشرمي و وحشيانه دست به برادركشي ميزنند. خاموش كردن اين فتنهها، از ميان بردن فتنهجويان به دست شما برادران و خواهران مسلمان است كه در اين مرحله تاريخي مساله بزرگي را عهده داريد. مهمتر از آن مراقبت از فتنههايي است كه هر روز در گوشهاي شكل ميگيرد به نام چپ، يا اسامي ديگر، بدون منطق و با وحشيگري، جز كشتار و ايجاد فتنه، جز متوجه كردن افكار و انديشهها و خيالات آنها به مركز فتنه از مسائل ديگري نبايد غافل بمانيم». اينها همه توصيههايي بود كه آيتا... طالقاني در نماز جمعه ميكردند.
خطبههاي نماز جمعه تا چه اندازه بر جامعه تاثيرگذار است؟
يك نفر به من گفت اين خانم خواهر قرآني من است و اين آقا هم برادر قرآني من است. من از ايشان پرسيدم چطور ممكن است؟ ايشان پاسخ دادند مگر در قرآن نيامده روزي كه حضرت علي(ع) براي روز غدير آمدند آيهاي آمد كه انما المومنون الاخوه (چون مومنين با هم برادرند). ما بر اين اساس روز عيد غدير ميرويم يك صيغهاي ميخوانيم كه با يكديگر برادر شويم و به يكديگر خيانت نكنيم و مومنين اينگونه با يكديگر برادر ميشوند. من به ايشان گفتم اگر اين آيه را نخوانيد مومنين با يكديگر برادر نيستند؟! برادري بايد در عمل باشد چون ما حق نداريم به يكديگر خيانت كنيم. يكي از دلايل جمع شدن مردم در روز جمعه پاسخ به سوالات و مجهولاتي است كه در ذهنشان از حاكميت جامعه و جهان وجود دارد.
فعالان عرصه سياست و فرهنگ چه اقداماتي انجام دهند تا مجددا شور اول انقلاب و نماز جمعه آيتا... طالقاني به جامعه باز گردد؟
مردم همه با اشتياق آمده بودند تا ببينند بعد از اتفاقات 88 آقاي هاشمي چه ميخواهند بگويند، چگونه برخورد ميكند، مردم براي تحليل آيت ا... هاشمي آمده بودند. اين موضع نشان ميدهد فلسفه نماز جمعه از نظر مردم آگاهيهاي راستين و درست و تحليلهاي واقعي و حقيقي است و آن را هم مطالبه ميكنند. پرشور كردن نماز تا حدي از آن به خود مسئولان برميگردد. چند سال پيش از من براي سخنراني در يكي از مدارس دخترانه دعوت شده بودم. وقتي من صحبت ميكردم ميديدم كه اين مادرها چه خشمی در دلشان است. وقتي حرفهاي من تمام شد همگي بلند شدند و به اعتراض به من ميگفتند تو از وضعيت ما چه ميداني؟ الان برخي از جوانان ما معتاد هستند. من بعد از آن جلسه هنگامي كه داشتم از اين محلها رد ميشدم به جوانها دقت ميكردم و متوجه شدم اين مادرها تا حدودي درست ميگويند.
اگر نكته ديگري درباره نماز جمعه به ذهنتان ميرسد بيان كنيد.
ائمه جمعه بايد همانند هميشه با مردم باشند و دردهاي مردم را درك كنند و سعي كنند پاسخهايي به مردم بدهند كه مردم را قانع كند و اعتماد آنها جلب شود.
