تنگناي حمايتهاي قانوني از اطفال مجرم
روزنو-از مباحث مهم در دادگاه اطفال جرمشناسی است. ریشه جرم در اطفال طبق نظر برخی از جرمشناسان به دوران جنینی بر میگردد. حتی نوع تولد طفل و شرایط محیطی نیز در بروز جرائم موثر است. بنابراین نابسامانی از بدو تولد تا دوران نوجوانی منتج به بروز جرائمی میشود که ریشه آن به عاملهای متفاوت و از همه مهمتر به خانواده باز میگردد. محیط زندگی، محیط مدرسه، همسایگان و دوستان نوجوان و هم بازیهای طفل از ریشههای برزو جرم در طفل هستند. حتی نوع اجتماعی شدن و گرو ههایی که نوجوان در آنها به عضویت در میآید. همچنین روابط با همسالان در شخصیت و بروز جرم در طفل بسیار موثر است. جرمشناسان معتقدند حتی در فصول گرم جرائم نسبت به فصول سرد بیشتر میشود. این رشته در کشور ما قدمت ۳۰ ساله دارد و در حد کارشناسی ارشد است. جرمشناسی در بسیاری از کشورهای توسعه یافته تخصصیتر است و شاخههای مختلف جرمشناسی باعث دید عمیقتر و در نهایت بررسی علل وقوع جرائم و ریشهکن شدن جرائم میشود. در جرمشناسی مبحثی به عنوان نقش جنس در ارتکاب جرم وجود دارد. جنس مونث در ارتكاب جرم آمار بسیار کمی نسبت به اطفال مذکر دارند و از حیث نوع جرم نیز شبیه به هم نیستند. نوع پروندههای اطفال دختر بیشتر در رابطه مسائل اخلاقی است. اكثرا مورد سوءاستفاده قرار میگیرند و فریب میخورند. در دادگاه اطفال ۵ درصد پروندهها مربوط به دختران است. گستردگی و فراوانی بزه اطفال پسر در رابطه با موضوعاتی از قبیل سرقت یا دله دزدی (سرقت از دکهها، سوپر مارکتها، کفشهای داخل آپارتمانها)، جرائم سازمان یافته از جمله سرقت از انباریها، همچنین رانندگی بدون پروانه نیز از جرائمی است که در شعبه اطفال به چشم میخورد. «قانون» در گفت و گو با محمد شعبانی قاضی دادگستری به بررسی انواع جرائم اطفال و نقش قوانين در كنترل اين گونه جرائم پرداخته است كه از نظرتان ميگذرد. محمد شعباني با بيان اين مطلب كه منشأ تاسیس دادگاه اطفال به دوران قبل از انقلاب در سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۳۸ بر میگردد، تصريح كرد: قبل از انقلاب اطفال به سه دسته تقسیم میشدند؛ اطفال غیر رشید (زیر ۷سال)، اطفال رشید که تا حدودی قادر به تشخیص خوب و بد بودند (۷تا ۱۲یا ۱۵ سال)، دسته آخر طفل نبودند اما برای حمایت بیشتر زیر نظر این قانون قرار داده شدند (۱۵ تا ۱۸ سال). بعد از انقلاب چون قوانین بر اساس شرع مقدس و متون فقهی اصلاح شد سن دختران در ارتکاب جرم را ۹ سال قمری و سن پسران را ۱۵ سال قمری مشخص کردهاند. دسته بندی قبل از انقلاب کاربرد اجرائی ندارد. البته در لايحه جديد مجازات اسلامي تقسيم بندي جديد انجام شده است.
رابطه فصول و بزه اطفال
شعبانی همچنین رابطه بین فصول و میزان و نوع بزه را مستقیم دانست و در این باره اظهار داشت: یک سری از جرائم، خاص فصول تحصیل است و بیشتربه زدو خوردها در داخل مدارس یا حتی بیرون از مدارس بین اطفال ختم میشود. اما درایام تعطیل و بخصوص فصل تابستان که مقارن با تعطیلی مدارس است سرقتها، دله دزدیها و حتی تنفیذ در رابطه با جرائم اطفال از آمار بالاتری برخوردار است. به طور کل آمار اطفال رو به افزایش نیست و نسبت به فصول سال نوع جرائم متفاوت است و در طول ۵ سال گذشته تعداد پروندههای اطفال رو به افزایش نبوده است.
سرقتهای اینترنتی اطفال
این قاضی دادگاه اطفال در پاسخ به اين سوال كه آیا تا کنون پروندهای در رابطه با جرائم اینترنتی از سوی اطفال در این شعبه تشکیل شده است، توضيح داد: خوشبختانه تا کنون پروندهای با موضوع جرائم اینترنتی نداشتهایم. گاهاً سرقت رایانه و لپ تاپ و... در این شعبه وجود داشته اما از جرائم اینترنتی اعم از سرقت و کلاهبرداری و سوء استفادههای اخلاقی تاکنون مبرا بودهایم.
همکاری بین قضات و مدد کاران بسیار کم است
قاضی شعبه اطفال با اشاره به نقش مددکاران و کانون در بازگرداندن اطفال به شرایط عادی جامعه گفت: همکاری بین قضات و مدد کاران بسیار کم است. مددکاران با وجود اینکه میتوانند نقش بهسزایی در ریشه یابی جرائم اطفال داشته و حتی به عنوان مشاور در بحث پیشگیری نقش مهميداشته باشند اما متأسفانه پر رنگ عمل نمیکنند. از بهزیستی مددکاران در حد اعلام جرم یا فرستادن نماینده حقوقی برای موضوع خاص با قضات همکاری میکنند. در حال حاضر ارتباط خوبی وجود ندارد اما در قوانین جدید اگر به تصویب برسد به نقش مددکاری اجتماعی و همکاری مداوم مددکاران با دادگاه اشارههایی شده و در نهایت به نقش مددکاران به عنوان عواملی موثر در کاهش جرائم اطفال و برگرداندن مجرمان به شرایط عادی جامعه اشاره شده است. وي افزود: این موضوع در مورد کانون هم به نوعی صادق است. در کانون شرایط تحصیل، انواع کلاسها روحی و روانی برای تقویت روحیه اعتماد به نفس، کلاسهای ارتقای معنویت و... وجود دارد اما این کلاسهاي هنوز با شرایط آرمانی مد نظر فاصله دارد و آن برنامه تخصصی که باید بهرهوری لازم برای زدودن افکار طفل یا نوجوان را داشته باشد وجود ندارد یا به درستی اجرا نشده است.
ملاک سن جرم اطفال صرفاً تقویمی است
دادرس شعبه اطفال در پاسخ به اين سوال که آیا ملاک سن جرم اطفال نمیتواند عقلي باشد، پاسخ داد: ملاک رسیدگی سن تقویمی اطفال است نه سن عقلی. به عنوان مثال اگر شخصی ۳۰ ساله عقلش به اندازه بچه ۷ ساله رشد کرده باشد نمیتواند در دسته اطفال قرار گیرد و در دسته مجانین در دادگاههای دیگر مورد رسیدگی قرار میگیرد و بالعکس. یعنی چنانچه طفلی سن عقلیاش بسیار بیشتر از سن تقویمی او بود چنانچه جرمی مرتکب شد حتماً بايد در دادگاه اطفال رسیدگی شود.
شرایط پرداخت دیه در مورد بزه طفل
دادرس شعبه اطفال در باره کیفيت پرداخت دیه تشریح کرد: ابتدا در توضیح مسئولیت در انجام جرم باید گفت اطفال مبرا از مسئولیت هستند. اطفال نه حدود دارند نه قصاص و نه دیات وفقط از حیث جنبه خصوصی مجرم هستند. به عبارتی دیه بر گردن اطفال نیست و باید پدر یا عاقله دیه فرزند را بدهند. اگر پدر استطاعت مالی نداشت جد پدری باید دیه طفل را به گردن گیرد. در شرایط خاص ونبود امکان وصول دیه توسط عاقله فرزند و جد پدری طبق ماده ۳۱۲ قانون مجازات اسلامی دیه از بیت المال داده پرداخت خواهد شد.
۵ درصد اطفال مجرم از خانوادههای سالم هستند
وی در رابطه با قوام خانواده و تاثیر آن در وقوع بزه از سوی طفل یا نوجوان تأکید کرد: در رابطه با نقش خانواده در ارتکاب جرم باید گفت شاخصه خانوادههای اطفال مجرم مولفههایی از جمله سطح اقتصادی پایین، فقر فرهنگی، والدین خلاف کار یا بعضاً زندانی است یا اینکه این اطفال مجرم فرزندان طلاق هستند. پس رابطه جرم با سطح خانوادهها یك رابطه مستقیم است. اطفال مجرم از خانوادههای سالم کمتر از ۵درصد پروندهها را تشکیل میدهند.
مدت اقامت اطفال در کانون جزو سوابق کیفری آنها به حساب نمیآید
قاضی شعبه اطفال البرز ضمن اشاره به نبود سوء پیشینه با توجه به مدت اقامت اطفال در کانون خاطر نشان ساخت: با توجه به قوانین جدید اگر چه مجرمان ۱۵ تا ۱۸ سال نیز برای سپری کردن دوران محکومیت خود به کانون سپرده میشوند اما این دوران جزئی از سابقه این افراد به حساب خواهد آمد اما در بحث مربوط به استخدام در شرکتهای دولتی تاثیر گذار نیست. شعباني ادامه داد: اولویت اعمال حکم برای اطفال و نوجوانان ابتدا نگهداری آنها نزد والدین است و عموماً همین رویه اعمال میشود تا پای این افراد به زندان باز نشود. ولی اگر مجبور شویم فردی را به کانون بسپاریم سعی ما بر این است این مدت بیشتر از ۳ ماه طول نکشد.
توجه نکردن به معنویات بیهدفی را در نوجوان پرورش میدهد
اين قاضي خاطر نشان كرد: ما همواره به خانوادهها هشدار دادهایم با توجه به شرایط جامعه ما و تهاجم فرهنگی و اخلاقی بیشتر مراقب فرزندان خود باشند و آنها را کنترل کنند. خانوادهها مهمترین عامل پیش گیری از وقوع جرم هستند هزینه تربیت فرزند و صرف وقت برای تربیت فرزند به مراتب پایینتر از هزینه بازگرداندن آن به جامعه است و تضمینی هم برای حصول به نتیجه دلخواه وجود ندارد. وي افزود: اغلب خانوادهها تمرکز خود را روی کنترل دختران اعمال میکنند و قصور در کنترل رفتار فرزندان پسر به مراتب بیشتر دیده میشود. مخصوصا در ایام تعطیل تابستان. طفل ۱۲ یا ۱۳ ساله در بیرون رهاست. بیشتر جرائم مربوط به آزار پسرها در مناطق اقماری و اطراف شهر وجود دارد. پدرها اغلب سر کار هستند و مادرها نقش بیشتری در کنترل فرزندان ایفا میکنند. نداشتن برنامه برای پسرها و رها کردن و آزاد گذاشتن آنها در خیابان عواقب بدی دارد که در نهایت به عاملی برای بروز جرم یا تاثیر پذیری از شرایط نامطلوب که ناسازگازی و ناهنجاری پیامد آن است منجر میشود. معنویات خانوادهها مخصوصا پدر خانواده نقش اساسی در تربیت فرزند دارد. بیدینی پدر و مادر در اکثر موارد بیدینی فرزند را به همراه دارد. فرزندان به دنبال عمل بزرگترها هستند نه حرفهای آنها. بسیار ی از موارد رفتار ناصحیح پدر ناخود آگاه در دل فرزند نشست میکند و... . الگوهای تربیتی بسیار ارزندهای در متون فقهی وجود دارد. کافی است خانواده ایآ را بپذیرند و با رفتارهای عملی روح این معنویات را در نیز دل فرزند تزریق كند. 
